THỌ ĐIÊU TIẾT-LẬU QUÂN-CƠ

Lỗ Hi-công năm thứ II (657 trước tây-lịch)

XUÂN-THU. – Tự-nhơn nước Tề tên Điêu, tiết-lậu quân-cơ tại Đa-ngư.

LỜI BÀN. – Ban-sơ, khi mới hầu chuyện với Tề Hoàn-công, Quản Trọng ^⁴³ có thưa : « thích đi săn và ham nữ-sắc không hại đến bá-nghiệp » và khuyên : « chớ nên dùng bọn tiểu-nhơn cho xen vào việc nước, sẽ có hại đến bá-nghiệp ». Như vậy, ý của Quản Trọng cho rằng : « khi quá đè phải cho trồi lên, đã kềm chặt phải cho nới ra ». Chắc lúc mới cầm quyền nước Tề cũng có giao-ước cùng Hoàn-công như vầy : « Lạc-thú trong nước, hạ-thần xin dưng cho chúa-công. Chánh-quyền của nước, xin chúa-công giao lại cho hạ-thần. Chúa-công hưởng thú vui chơi, hạ-thần lãnh phần cai-trị. » Lạc-thú đổi chánh-quyền, chắc hai bên đã cam-kết nhau như thế.

Vậy thì, từ đó, nếu Quản Trọng dùng lời nghiêm-nghị để ngăn sự chơi-bời của Tề-hầu, tức là Quản Trọng phụ Tề-hầu ; nếu Hoàn-công dùng bọn tiểu-nhơn để xâm quyền-hành của Quản Trọng, tức là Hoàn-công phụ Quản Trọng. Sở-dĩ Quản Trọng được vua trọng-dụng, một mình cầm quyền-binh lâu ngày, dựng lên một công-nghiệp đồ-sộ, đều nhờ lời hẹn-ước đó.

Còn tên thái-giám Thọ Điêu ^⁴⁴ lo cất đền-đài nguy-nga, nuôi nhiều chó quý, ngựa hay, mua nhiều sắc đẹp tiếng thanh để phụng-sự thú vui của Hoàn-công, vậy đúng theo lời hứa của Quản Trọng. Nay, Thọ Điêu lại ỷ được vua yêu, chen vào chánh-sự rồi tiết-lậu quân-cơ ^⁴⁵, như vậy tức là trái với lời giao-hẹn cùng Quản Trọng.

Khi ấy, tại sao Quản Trọng không phân-trần xin Hoàn-công thi-hành đúng theo hẹn-ước cũ, đem Thọ Điêu ra chém giữa quân-môn ? Tại sao lại chịu nhường-nhịn, ngồi yên, không có một lời tranh-biện ? Thì cũng phải vì một duyên-cớ nào ?

Phàm trong điệu chơi cờ, người cầm quân toan đi một nước mà chưa xong lại cuốn tay, chịu thua ngay đó là kẻ rất cao cờ. Còn để thua hết quân mà vẫn tranh-giành không thôi đến quăng cờ, đổ bàn, đó hạng chơi cờ kém-thấp. Mà Quản Trọng là tay cờ cao nhứt trong nước vì lúc còn lờ-mờ đã thấy thế cờ không thể hơn được. Biết khó thắng đã ngừng ngay. Chờ đợi đến khi lưỡi đã mòn, sức đã kiệt, đã đến bước cuối-cùng mà phải chịu ở trong địa-vị không hơn thì sao còn gọi là Quản Trọng được ?

Trở lại buổi đầu, khi muốn hiến lạc-thú cho Hoàn-công để thi-hành điều-ước thì phải nhờ ai ? Quân-tử hay tiểu-nhơn ? Đã gọi là tìm thú vui chơi ắt phải nhờ nơi bọn tiểu-nhơn. Đã gọi là tiểu-nhơn thì chẳng đứa nào chẳng tham quyền-vị. Đã cho hưởng thú vui chơi mà cấm gần tiểu-nhơn thì có khác nào cho ruộng-nương mà lấy lại cày bừa ? Đã cho tin-dùng tiểu-nhơn mà còn cấm chúng lấn quyền ta thì có khác nào cho chung-chạ cùng đạo-tặc mà bảo ghét sự trộm-cắp ? Trong đời đâu có như thế được !

Gấp tạo công-lợi ^⁴⁶ nên gấp cầm chánh-quyền của nước Tề, vì vậy Quản Trọng không đủ thời-giờ suy xét kỹ-càng mới có lời giao-ước đó. Đến khi bị tiết-lậu quân-cơ ở xứ Đa-ngư, mới thấy sự lỗi-lầm trong điều cam-kết trước mà ăn-năn thì sự đã rồi, cho nên đành phải lặng thinh. Lỗi-lầm ban-sơ sau không còn vãn-cứu được. Quản Trọng phải buộc lòng ngậm miệng, chẳng dám đua-tranh. Thử để kẻ khác vào cảnh-ngộ đó và chẳng biết đo-lường sự thế, đứng lên phân-trần, rồi tỉ như Tề Hoàn-công gắng-gượng nghe theo mà đuổi Thọ Điêu đi. Chừng tên thái-giám đó đã vắng bóng, lũ bộ-hạ sẽ như gãy tay cụt chơn, lọng-cọng lấp-vấp, rồi trong cung-điện lúc đó Hoàn-công sẽ rụi như đất cục không còn làm sao đào tạo cuộc vui. Chừng đó tất-nhiên sẽ trách Quản Trọng rằng : « Ngươi hứa dâng cho ta lạc-thú làm vua để ta ban cho ngươi chánh-quyền của nước, mà nay lại để cho ta lạt-lẽo, bực-bội không còn có chút vui nào, thật là ngươi khi ta quá đỗi. » Coi vậy thì lúc đầu, khi Thọ Điêu được tin-dùng thì Quản Trọng có thể cầm trang đầu của khoán-ước mà trách Tề Hoàn-công lỗi hẹn ; lúc sau, nếu Thọ Điêu bị đuổi, Tề-hầu có thể đem trang sau của khoán-ước mà trách Quản Trọng lỗi hẹn. Vì thế, Quản Trọng phải nhẫn-nhịn, chẳng dám đua-tranh.

Nói về hồi đầu khi Thọ Điêu mới được thâu-nạp, mà Hoàn-công sở-dĩ tin-dùng là vì Quản Trọng bằng lòng, thì lúc đó Quản Trọng ở ngôi chủ còn Thọ Điêu là khách. Nói về hồi sau, khi Thọ Điêu được tin-dùng mà Hoàn-công sở-dĩ không sơ với Quản Trọng là vì Quản Trọng chịu nhịn, thì lúc đó Thọ Điêu đã chiếm địa-vị chủ còn Quản Trọng là khách. Lòng vua đối với tôi đã thay mà ngôi-thứ của chủ với khách cũng đổi. Xưa, Thọ Điêu cầu Quản Trọng dung cho ; nay Quản Trọng nhờ Thọ Điêu dung cho. Chỉ lo người dung mình thì đâu còn dám nhớ đến sự đuổi người ! Đến lúc gần chết mới kể tội gian-xảo của Thọ Điêu, đặt giữa hai gã tiểu-nhơn khác là Dịch Nha và Khai Phương ^⁴⁷, yêu-cầu Tề Hoàn-công nên đuổi cả ba. Bình-thường chẳng dám công-kích đó là một chước giữ mình, lúc gần lìa đời thì nói không chừa lời, cốt mua-chuộc tiếng khen là sáng-suốt biết xem người ; tự lo cho mình châu-đáo đến thế, thật Quản Trọng cũng là quá xảo ! Nhưng rốt cuộc cũng mở đường cho loạn-ly, để cho lũ con thứ tranh-giành ngôi báu, làm cho hệ-thống của nước gần tiêu-tan ^⁴⁸. Coi thế mới biết về việc thiên-hạ có thể nào dùng toàn xảo-trá mà thành-công mãi đâu !

Than ôi ! khi mới tấn thuyết cùng Tề-hầu, lòng của Quản Trọng tự-phụ là dường bao, kỳ-vọng cho nước đến bực nào, vậy mà đến lúc chiều tà, đường tận, không biết định cho công-tử nào nối ngôi chắc-chắn để đến nỗi phải gắn bó đem con của Hoàn-công qua gởi cho Tống Tương-công. Mỗi khi đọc sử đến đó, ta vẫn thương sự lụn-bại và than cho nỗi cùng-khốn của Quản Di-Ngô !

Đời thường chê bá-đạo ^⁴⁹ là quá ham điều công-lợi thì hãy xem gương của Tề Hoàn-công một đời thạnh-vượng nhứt trong ngũ-bá ! Cha mới chết thì một lũ con đã chém giết lẫn nhau để giành ngôi, bỏ thây không lo tẩn-liệm. Như thế : tai-vạ còn chưa tránh được, nào có « công lợi » gì đâu ? Xem đó mới biết : ngoài vương-đạo chẳng có đường ngay nào cả, còn lại toàn ngõ hẻm đầy chông gai ; ngoài nhơn-nghĩa chẳng có công-lợi gì cả, chỉ còn là tai-nạn đầy hiểm nguy mà thôi ! Dùng sự ham công-lợi mà chê bá-đạo tức là người đời quá ngợi-khen bá-đạo vậy.