VỆ Ý-CÔNG THÍCH HẠC

Lỗ Mẫn-công, năm thứ II (659 trước tây-lịch)

XUÂN-THU. – Tháng chạp, Địch đánh Vệ.

TẢ-TRUYỆN. – Mùa đông, tháng chạp, quân Địch đánh Vệ. Ý-công thích chơi hạc, cho đi xe của đại-phu. Lúc phát khí-giới, quân-chúng bảo nhau : « Sao chúa-công không sai hạc ra chống giặc ? Hạc có tước-vị và bổng-lộc, chớ chúng tôi đánh sao được ! »

Ý-công giao cho Thạch Kỳ-tử một ngọc Quyết, cho Ninh Trang-tử một cây tên rồi dặn : « Dùng để giúp nước. Tùy lợi mà làm ! » Rồi trao cho phu-nhơn một áo thêu, khuyên : « Nên theo lời hai quan coi thành ».

Cừ Khổng cầm xe cho vua. Tử-bá cầm gươm ngồi bên hữu. Hoàng Di đi tiên-phong. Không Anh-Tề hậu-tập.

Đánh cùng quân Địch tại bưng Huỳnh-trạch. Quân Vệ đại-bại, bị tiêu-diệt. Ý-công vì không bỏ lá cờ « đại-bái » nên bị thua to. Quân Địch bắt được sử-quan Hoa Long-Hoạt và Lễ Khổng. Cùng nói : « Chúng ta là thái-sử, giữ việc cúng-tế. Nếu không đi trước báo-cáo với thần chắc các ngươi không chiếm được kinh-thành ». Đi về trước, bảo cùng hai quan giữ thành : « Đừng chờ nữa ! » Cùng dân-chúng trong thành thừa đêm trốn chạy. Quân Địch chiếm Vệ. Rồi đuổi theo đánh bại quân Vệ tại bờ Huỳnh-hà.

LỜI BÀN. – Vệ Ý-công vì hạc mà mất nước ! Thích chơi giống nhỏ là chim mà để mất lòng dân, ai xem đến đó cũng gấp sách lại mà cười thầm !

Nhưng, riêng ta lại cho là chưa dễ khinh Vệ Ý-công được ! Vì người đời mỗi khi thấy đầu đỏ, lòng trắng, hai chơn có sáu cạnh thì gọi là hạc, mà không thấy rằng những kẻ sĩ ham phù-hoa, thích phong-cách cao-đạo, kỳ-thật trong trí-óc chẳng có gì, thì ngoài mặt hẳn là người, còn trong lòng có khác gì giống chim hạc ?

Như lúc Tắc Hà (Tề) thạnh-vượng, nhà cao cửa rộng, liên-tiếp, đội mão cao, đeo gươm dài, mặc áo rộng, cân-đai to, biện-bác đến việc trời, vẽ cả hình rồng, vù-vù như ong vỡ ổ, như suối reo, xem chí-hướng dường vua Võ, vua Thuấn, những hạng người như thế đi chật cả đường ; nhưng khi có nạn « treo gân », có tù « tùng bá » thì chẳng có một ai ra tay đối phó ; như thế, bọn đó cũng chỉ là bầy hạc của Vệ Ý-công !

Như lúc Hồng-đô (Hớn) thạnh-trị, những bực văn-hào chữ đẹp như dấu chơn chim hay dấu trùng bò (chữ triện), tự khoe xuất-chúng, ngày nào cũng tụ-họp đông-dầy, được ban tước phong quan uy-nghi rực-rỡ. Ai cũng tưởng sẽ giúp cho nhà vua mưu cao kế sâu, nào dè khi có giặc Hoàng-cân, khi thiên-hạ chấn-động, chẳng nghe kẻ nào dâng một kế-hoạch hoặc cầm gươm ba thước ra giúp nước trong buổi loạn-ly, thì bọn đó khác gì với giống hạc của Vệ Ý-công ?

Như trong niên-hiệu Vĩnh-gia (Tấn Hoài-đế), hạng người biện-bác uyên-thâm đầy chốn triều-ca, uống rượu ngâm thơ, ngó xem vạn-vật, trí khoáng-đạt, lượng rộng rãi như đã ra ngoài trần-tục, xem phong-độ như ánh của ngọc châu, ngọc bích, mà khi gặp phải loạn Ngũ-hồ (Tấn mạt) lại để cho dân-chúng bị giết như miếng thịt trên thớt, thì bọn đó cũng chỉ là bầy hạc của Ý-công !

Như trong niên-hiệu Phổ-thông (Lương Võ-đế), buổi sớm bàn kinh phật, bữa tối giảng đạo Lão, dân-chúng ngồi chung-quanh nghe bọn bác-bẻ, vấn-nạn nhau sau thành tục của một nước, rồi ngày kia bị Hầu Cảnh vây hãm tại đài thành. Các sĩ-đại-phu trong triều, quen thói kiêu-căng, lười-biếng, chẳng còn biết cỡi ngựa, đành bó tay chịu chết, không dám chống-cự, thì bọn đó cũng chỉ là lũ hạc của Vệ Ý-công !

Xem qua vài nước, trông đến những nhơn-vật ngày thường được tin dùng, nghe lời-lẽ, ngó oai-nghi trong buổi luận-bàn hay khi thù-tiếp thì phong-độ ấy cũng đáng khen, đáng theo, đáng mến, đáng yêu, mà đến khi có nạn lại sửng-sốt, kinh-hoàng thì thử hỏi trong bọn ấy hơn hạc của Ý-công được là bao nhiêu ? Thì tại sao dám dể-khinh Ý-công của nước Vệ ?

Bị đem ra dùng không phải là kẻ được dưỡng-nuôi hằng ngày ; kẻ được dưỡng-nuôi hằng ngày lại không đem ra dùng ! Cho người thân nương vào chốn an-ninh, buộc kẻ sợ ra nơi hiểm-trở, cho người quý hưởng lợi, ép kẻ tiện chịu hại, làm vậy thì không khi nào tránh được họa của Vệ Ý-công.

Nhưng còn nghĩ thêm rằng : Hạc là giống chim, được ghi nơi Kinh Dịch, được truyền trong Kinh Thi, được tao-nhơn mặc-khách mến-quý, thì nào phải là giống chim thường ! Vậy mà khi Ý-công chở trên xe dành riêng cho các quan đại-phu thì cả dân trong nước lại ghét hạc như diều hâu, kền ó, thì đâu phải thương với ghét trước sau lại khác nhau ? Chỉ vì tội ở không đúng địa-vị.

Là giống được quý-trọng mà khi sai địa vị, hạc còn bị ghét thế kia, thì lũ chim khác khi sai địa vị sẽ bị thù ghét đến ngằn nào ! Vì vậy lòng ta biết bao cảm-khái !