TỀ-HẦU CỨU HÌNH, PHONG VỆ

Lỗ Trang-công năm thứ XXXII (661 trước tây-lịch)

XUÂN-THU. – Địch đánh Hình.

Lỗ Mẫn-công năm đầu (660 trước tây-lịch)

XUÂN-THU. – Tề cứu Hình.

TẢ-TRUYỆN. – Địch phá Hình. Quản-Trọng tâu cùng Tề-hầu : « Nhung-Địch là giống sài-lang tham không biết chán. Các nước Chu-hạ là thân-cận, chớ nên lìa bỏ. Điều vui yên là thuốc độc, chớ nên hoài-bão. Kinh Thi có câu : « Há chẳng muốn trở về sao ? Chỉ vì kinh-sợ giản-thơ. » Giản-thơ có nghĩa : đồng nạn tương-cứu. Xin (chúa-công) cứu Hình để theo giản-thơ ». Quân Tề cứu Hình.

Lỗ Mẫn-công năm thứ hai (659 trước tây-lịch)

XUÂN-THU. – Tháng chạp, Địch đánh Vệ.

TẢ-TRUYỆN. – Mùa đông, tháng chạp, quân Địch đánh Vệ. Ý-công thích chơi hạc, cho đi xe của đại-phu. Lúc phát khí-giới cho quân, chúng bảo nhau : « Sao chúa-công không sai hạc ra chống giặc. Hạc có tước-vị và có bổng-lộc chờ chúng tôi đánh sao được ? »

Ý-công giao cho Thạch Kỳ-tử một ngọc Quyết, cho Ninh Trang-tử một cây tên rồi dặn : « Dùng để giúp nước. Tùy lợi mà làm. » Rồi trao cho phu-nhơn một áo thêu, khuyên : « Nên theo lời hai quan coi thành. »

Cừ Khổng cầm xe cho vua, Tử-bá cầm gươm ngồi bên hữu, Hoàng Di đi tiên-phong, Khổng Anh-Tề hậu-tập.

Đánh cùng quân Địch tại bưng Huỳnh-trạch. Quân Vệ đại-bại, bị tiêu-diêt. Ý-công vì không bỏ lá cờ « đại-bái » nên bị thua to. Quân Địch bắt được sử-quan Hoa Long-Hoạt và Lễ Khổng. Cùng nói : « Chúng ta là thái-sử, giữ việc cúng-tế. Nếu không đi trước cáo-báo với thần chắc các ngươi không chiếm được kinh-thành ». Đi về trước, bảo cùng hai quan giữ thành : « Đừng chờ nữa ! » Cùng dân trong thành thừa đêm trốn chạy. Quân Địch chiếm Vệ. Rồi đuổi theo đánh bại quân Vệ tại bờ Huỳnh-hà.

Xưa, Vệ Huệ-công thay cha lên ngôi lúc còn nhỏ tuổi (Huệ-công là con của Tuyên-công và Tuyên-Khương. Vệ Tuyên-công còn một đứa con nữa là Chiêu-bá – công-tử Ngoan – với người thiếp khác). Người Tề xui Chiêu-bá thông-dâm với Tuyên-Khương. Không thuận. Bị ép. Sau mới sanh ra : Tề-tử, tức là Đái-công, Văn-công tức là Tống Hoàn-công phu-nhơn và Hứa Mục-công phu-nhơn.

Vì loạn-lạc ở Vệ, Văn-công qua ngụ tại Tề. Khi nước Vệ bị chiếm. Tống Hoàn-công đến Huỳnh-hà, thừa ban đêm rước người Vệ qua sông.

Dân nước Vệ, đàn-ông lẫn đàn-bà, còn sống sót được bảy trăm ba mươi người. Cộng với dân đất Cung và đất Đằng thì được năm ngàn. Lập Đái-công lên ngôi (thế Vệ Ý-công). Tạm đóng ở xứ Tào. Hứa Mục-công phu-nhơn vịnh bài thơ « Tái-trì ».

Tề Hoàn-công sai công-tử Vô-Khuy đem ba trăm chiến-xa với ba ngàn giáp-sĩ đến đóng cạnh ranh nước Vệ. Rồi gởi cho vua (Vệ) xe ngựa, năm bộ áo để cúng-tế, cùng trâu, dê, heo, gà, chó, mỗi thứ ba trăm. Và cây để sửa nhà. Gởi biếu phu-nhơn chiếc xe bọc da cá với ba chục cây gấm thêu.

TẢ-TRUYỆN. – Năm đầu của Lỗ Hi-công (658 trước tây-lịch). Tề Hoàn-công dời dân Hình qua Di-nghi. Năm thứ hai, phong cho Vệ đất Sở-khâu.

Dân Hình bị dời mà vui-thích như về nước cũ. Dân Vệ mất nước mà cũng quên được khổ.

Lỗ Hi-công nguyên-niên (658 trước tây-lịch)

XUÂN-THU. – Quân Tề, Tống, Tào hội tại Nhiếp-bắc cứu Hình.

TẢ-TRUYỆN. – Chư-hầu cứu Hình. Dân Hình tán-loạn, nhờ binh chư-hầu che-chở. Đánh đuổi quân Địch. Tom-góp các dụng-cụ mà man-di đã chiếm để trả lại cho dân Hình.

XUÂN-THU. – Mùa hạ, tháng Sáu, Hình thiên-đô đến Di-nghi.

XUÂN-THU. – Binh Tề, Tống, Tào đắp tường thành Di-nghi.

TẢ-TRUYỆN. – Mùa hạ… Chư-hầu đắp thành để phòng hoạ. Đúng phép, bá-chủ phải cứu chư-hầu bị tai-nạn, giúp nước bị đại-hạn, phạt kẻ hữu-tội.

Lỗ Hi-công năm thứ hai (657 trước tây-lịch)

XUÂN THU. – Mùa xuân, tháng giêng, tu-bổ Sở-khâu.

TẢ-TRUYỆN. – Mùa xuân, chư-hầu hội để tu-bổ Sở-khâu, đô mới của Vệ. Xuân-Thu không ghi nơi hội-nghị, vì nhà vua (Lỗ) đến trễ.

LỜI BÀN. – Điều mà vương-giả lo-sợ, bá-giả lại vui-thích. Vương-giả sợ có danh, bá-giả lại thích có danh. Sự có danh, tại sao lại đáng sợ ? Thì nếu không trải qua cảnh bạo-ngược của vua Kiệt, dân-chúng làm sao biết được vua Thang, nếu không nếm qua sự ác-nghiệt của vua trụ, dân-chúng làm sao biết được vua Võ. Nếu hai vua Thang, Võ được may-mắn sống trong đời Đường, Ngu, thì nào có tai-hại gì đáng trừ, nào có công-trạng gì đáng lập, chắc sẽ được cùng dân sống trong cảnh an-nhàn vô-sự, như vậy chí-nguyện của bực thánh-nhơn đó đã thỏa-mãn rồi ! Cho nên, công-trạng kia vì loạn mà lập ra, danh-vọng nọ vì công đó mà nổi lên, có phải do bổn-tâm của mình muốn vậy đâu ?

Bởi thế, khi dân-chúng trông vua Thang như mây lành, như móng đẹp, đối với vua Thang nào phải là thạnh-đức, ấy là điều bất-hạnh cho vua Thang ; khi dân-chúng trình bầu nước, dâng túi cơm để rước quân vua Võ, thì đối với vua Võ nào phải là thạnh-đức, ấy là điều bất-hạnh cho vua Võ.

Lòng của bá lại khác.

Vương-giả sợ thiên-hạ loạn, bá-giả sợ thiên hạ không loạn. Vì loạn không to thì công không lớn, mà công không lớn thì danh không cao. Muốn được danh cao phải có công lớn, muốn được công lớn phải nuôi loạn cho to.

Quân Địch đánh nước Hình, hai năm sau Tề-hầu mới dời dân Hình qua Di-nghi. Quân Địch diệt nước Vệ, ba năm sau, Tề-hầu mới phong cho Vệ Sở-khâu. Nếu thật lòng thương-hại hai nước ấy tại sao phải chờ vài năm, mới để ý đến ? Chủ-tâm rõ-ràng chỉ muốn nuôi loạn đó thôi !

Trong lòng Tề-hầu chắc nghĩ như vầy : « Lúc đầu, khi mới bị đánh, nếu ta kíp đến cứu thì đó chỉ là việc thường thấy : một chư-hầu đi cứu một lân-bang. Như vậy thành-tích có gì là kinh-dị ? có gì đáng lưu lại cho hậu-thế ? ân-huệ có gì dồi-dào có thể ra oai mà định bá cho được ? Trước để cho thật đói, sau mới cho ăn, chừng đó món kia mới ngon ; trước để cho thật khát, sau mới cho uống, chừng đó, nước kia mới ngọt. Nay, ta cứ ngồi im, để dưỡng sức loạn, đợi đến khi trong hai nước ấy xã-tắc đã nát, thành-quách đã tan, dân-chúng đã tàn, lưu-vong đã lắm, rồi lần-lần ta mới vãn-cứu. Cứu ở một nơi nguy-ngập, đưa từ chốn ngửa-nghiêng vào cảnh thái-bình, khi ấy vua Hình và Vệ mất nước mà lại có nước, dân Hình và Vệ mất thân mà lại có thân, chừng đó ơn mới sâu, nghĩa mới nặng, chín vực không sâu bằng, chín đỉnh chẳng nặng hơn, thì công-danh mới rực-rỡ mới đáng đứng đầu trong ngũ-bá. Nếu diệt họa khi vừa nở mầm hay đâm chồi thì công-danh của ta làm sao được chói-lọi như thế ? »

Than ôi ! trông thảm-họa của Hình và Vệ, từ vua quan đến sĩ-dân đã chịu xác chết bỏ đầy đồng nội, còn mồ-hôi nước mắt thấm đầy cây cỏ, kẻ có lòng nhơn vừa trông thấy cảnh não-nùng đã hấp-tấp chạy đến tiếp-cứu ngay, không thể ngồi yên được một buổi sớm, vậy mà Tề Hoàn-công vì một chút danh cỏn-con, ngồi yên để xem hai nước đó chết trên hai năm trường, sao mà nhẫn-tâm đến thế ! Muốn cho tai-nạn của người to ra để cho ơn-huệ của mình to thêm, muốn cho hung-ác của giặc rõ thêm để cho công-trạng của mình rõ ra, như vậy là lấy sanh-mạng của vạn người để đổi danh-vọng của một mình, tâm gì mà thế ? Vừa thoạt trông thấy trẻ-con sắp rơi xuống giếng, lòng thương-xót, dạ hãi-hùng tức-nhiên sanh ra, đó là chơn-tánh của con người. Chơn-tâm khi đã phát-hiện chẳng có gì ngăn-trở được, thì có rảnh đâu mà toan-tính đến các việc khác.

Có kẻ lại bảo rằng : « Trẻ sắp rơi xuống giếng mà lại cứu nguy, công kia rất cạn. Để cho thật rơi rồi mới đến cứu, công ấy mới sâu. Khoanh tay mà chờ cho trẻ rơi, mới cổi xiêm áo, nhảy xuống cứu, tự-nhiên cha mẹ nó sẽ chịu là ơn tái-sanh, làng-mạc đó sẽ nhận là có đức hơn người, có nghĩa khuynh-động cả phường xóm. Chừng ấy, nghĩ lại lúc trước đã cứu đứa trẻ sắp rơi, cha mẹ nào có tạ ơn, xóm làng nào có khen-ngợi, rõ-ràng hai cảnh thật quá khác nhau ! »

Nhưng, thử hỏi ở vào địa-vị của trẻ-em kia, nên gặp người trước hay nên gặp kẻ sau ?

Than ôi ! vương và bá phân-biệt… tại chỗ đó.