QUẢN-TRỌNG XIN CỨU NƯỚC HÌNH

Lỗ Mẫn-công năm đầu (660 trước tây-lịch)

XUÂN-THU. – Tề cứu Hình.

TẢ-TRUYỆN. – Địch phá nước Hình. Quản Trọng tâu cùng Tề-hầu (Hoàn-công) : « Bọn Nhung-Địch là giống sài-lang, tham không biết chán. Các nước Chu-ha (Trung-quốc) là thân-cận, chớ nên lìa bỏ. Điều vui yên là thuốc độc, chớ nên hoài-bão. Kinh Thi có câu : « Há nào chẳng muốn trở về sao ? Chỉ vì kính sợ giản thơ. » Giản thơ có nghĩa đồng nạn tương cứu, xin (chúa công) cứu Hình để theo giản thơ ». Quân Tề cứu nước Hình.

LỜI-BÀN. – Phàm khi muốn khuyên thì chớ nên dùng lời có thể làm cho người đời kinh hãi. Khi thưa với Tề-hầu, Quản Trọng bàn rằng : « Yên vui là thuốc độc chớ khá hoài-bão. » Khi thuốc độc vào người thì gan hư, ruột thúi, chết không kịp trở tay, chớ còn yên vui, tuy hại đức, mà đâu có đem họa đến mau chóng đến thế ? Có nên ngờ là Quản Trọng vì muốn răn đời, không tránh được cái tật nói quá lời làm cho người phải sợ hãi chăng ?

Nào phải thế ! Nếu Quản Trọng nói thật hết lời thì người đời còn hãi-kinh hơn nữa, vì chết về thuốc độc, trong ngàn vạn người chỉ có một, còn chết về yên vui thì thiên-hạ đều bị cả. Sự độc của yên vui thật là thảm khốc không lấy gì mà so-sánh được. Quản-Trọng chỉ đem một việc của người đời hay sợ để làm thí-dụ đó thôi !

Với xe đi trên đất, chẳng chỗ nào nhơn từ bằng đường quanh-co khúc-khuỷu như ruột dê, mà không nơi nào bất-nhơn bằng đường phẳng-lì, rộng-thẳng. Với thuyền đi trên nước, chẳng chỗ nào nhơn-từ bằng khúc sông sâu-hiểm như gành thác, mà không nơi nào bất-nhơn bằng nơi rộng lớn êm tợ ao tù. Vì biết có nguy, lòng âu-lo, thân mới toàn ; vì thấy quá dễ, dạ khinh-thường, thân mới nát. Người đời sống vì những lúc lo và cần, chết vì cảnh yên và vui. Lẽ ấy rất rõ rệt nhưng sở-dĩ người đời không biết lo-sợ là vì theo thói quen không hay suy-xét đến đó thôi !

Trong buổi thư-nhàn, thử nghĩ lại xem điều gì làm cho chí suy, khí kém ? Vì ai mà công nát nghiệp tan ? Tại đâu mà ngày hư tháng phí để uổng mất một đời, để cho mục thúi như cỏ cây ? Vì đâu lại hôn-mê không biết trở lui, để đưa mình vào đường ác ? Bởi đâu mà chểnh-mảng không biết phòng bị để hãm mình vào cõi họa ? Tất cả sự ấy đều do yên vui mà sanh ra. Như vậy, yên vui là cửa của trăm điều ác. Cửa đó : người hiền vào, khi ra trở nên ngu ; kẻ sáng-suốt vào, lúc ra trở nên mê-muội ; người cương-trực vào, lúc ra thành liệt-nhược ; người thanh-khiết vào, lúc ra biến thành ô-uế. Giết mình, hại nhà, mất nước, đầu với đuôi liên-tiếp nhau, như vậy chẳng phải đáng ghê-sợ lắm sao ?

Như người quân-tử cũng đủ tai, mắt, đủ miệng, mũi thì về ham-muốn nào có khác chi người thường ! Nếu người thường sống trong yên vui mà có được hạnh-phúc thì người quân-tử đã biết hưởng trước rồi. Sở-dĩ bỏ cái nọ dùng cái kia là vì biết rõ sau yên vui sẽ phóng túng, sau phóng-túng sẽ hèn-yếu rồi trăm họa do đó sanh ra làm cho lòng ưu-tư rồi mất yên-ổn. Hoạn-nạn thật là to-tát lắm. Vì vậy, thân của quân-tử bề ngoài hình như siêng lo mà bên trong lúc nào cũng thơ-thới, nếu lòng có lo ấy chỉ vì sự tự-cường đức-hạnh. Vì vậy lòng bao-la, thân thung-dung, ở nơi sáng, người không chê, ở nơi tối, quỷ chẳng trách, an-nhàn như có núi Thái-sơn bao-bọc tư-bề.

Như vậy, về yên vui, có ai biết chọn-lựa bằng người quân-tử ?