DỤC QUYỀN CẦM KHÍ-GIỚI CAN VUA

Lỗ Trang-công thứ XIX (674 trước tây lịch)

TẢ-TRUYỆN. – Dục Quyền cố can Sở-tử ^³⁹. Không nghe. Dục Quyền dùng binh-khí bức-hiếp. Quá sợ, Sở-tử theo. Rồi, Dục Quyền bảo : « Dùng binh-khí áp bức làm vua sợ-hãi, tội trong không gì bằng. » Tự cắt một chơn. Người Sở cho Dục Quyền làm chức đại-hôn gìn-giữ cửa thành. Được truyền chức cho con cháu.

Người quân-tử bàn rằng : « Phải nhận Dục Quyền làm thế là thật bụng yêu vua. Gián-can cho đến tự nạp mình vào khổ. Hình-Phạt rồi cũng vẫn không quên đưa vua vào điều lành. »

LỜI BÀN. – Kẻ thần-tử nên lo can chưa khéo, chẳng nên lo nhà vua không nghe theo lời. Thuật can vua cũng khó vậy thay ! Thành-thật không trọn-vẹn cũng chưa khéo ; lý-lẽ không sáng-suốt cũng chưa khéo ; từ ngữ không minh-bạch cũng chưa khéo ; khí sắc không hòa-nhã cũng chưa khéo ; tiết-hạnh không đủ cho nhà vua kính-mến cũng chưa khéo ; ngôn ngữ không đủ cho nhà vua tin-cậy cũng chưa khéo. Đáng lo là không tròn thuật can của mình, chớ lo gì bề-trên theo cùng không !

Không lo nghệ-thuật của mình chưa tinh-xảo, chỉ lo tật-bịnh khó trị : đó là y-sĩ dở nhứt trong thiên-hạ. Không lo trù-tính của mình chưa đầy-đủ, chỉ lo địch-thủ khó thắng : đó là tướng-soái tầm-thường nhứt trong thiên-hạ. Lúc gián-can, bề-tôi chỉ lo trách vua không lo trách mình, không biết mời vua nghe theo lời, chỉ muốn ép vua phải theo lời, thời lưu tệ như Dục Quyền cầm binh-khí hiếp vui Sở mới thôi. Nào Dục Quyền có muốn hiếp chí vua Sở ! Chỉ vì gián-can không nghe phải ép-buộc, ép-buộc không được phải bức-hiếp ! Vua càng không nghe, càng muốn bắt vua phải nghe, sao không chịu trở lui để tự hỏi thuật can của mình đầy-đủ hay chưa ? Can là bổn-phận của thần-tử, nghe cùng không đã ngoài nhiệm-vụ của bề tôi. Chưa tròn bổn phận kẻ dưới lại bắt buộc người trên phải theo, như thế có đáng hay chăng ? Cũng vì sợ vua không nghe, Dục Quyền mới cầm binh-khí mà bức-hiếp. May thay vua Sở không cho là trái nên theo. Nếu không chịu thì chẳng biết Dục Quyền còn đưa thuật gì ra để tiếp-tục thêm.

Nếu rủi bị Sở-tử giết đi, bị hãm vào tội phản thì tâm-tích còn ai thấy rõ giùm cho ? Cũng biết không thể tiếp theo được mãi, Dục Quyền mới dùng sự cắt chơn để chứng tỏ tâm-tích của mình. Như bảo rằng : « Đời sau, muốn bắt-chước theo ta dùng binh-khí can vua thì phải bắt-chước sự cắt chơn của ta. Không theo được gương chặt chơn chớ noi theo gương can vua bằng binh-khí. »

Đạo của thánh-nhơn là muốn đời sau ai cũng học được, gương của Dục Quyền là muốn đời sau đừng ai học theo. Tại sao đối với thánh-nhơn lại cách-biệt nhau đến thế ? Trước bức vua bằng binh-khí, sau trở lại cắt chơn, trước làm lỗi, sau chữa lỗi, vừa làm quấy vừa ăn-năn, bộ-điệu nóng-nảy, lòng dạ bồn-chồn, chắc không khi nào thánh-nhơn hành-động một cách phiền-phức và khổ-sở như vậy.

Đạo-lý có cán cầm, lời nói tùy cơ-hội như lái bẻ thì thuyền quay, bánh lăn thì xe chạy, có cần chi phải dụng sức quá nhiều. Người xưa ngồi trong nhà rộng, trên chiếc nệm hoa, thung-dung chỉ nói một lời cũng đủ tạo ra nguồn bình-trị. Không cần to tiếng hay là giận-tức, chẳng cần cãi-cọ nhiều lời.

Theo nắm áo vua ^⁴⁰, bẻ gãy lan-can ^⁴¹ còn bị coi là kế-sách thấp-kém huống chi là cầm binh-khí hiếp-bức vua !

Tuân Khanh, một hủ-nho, bàn về thuật can vua có nói : « Đem cả quần-thần cùng bá-quan đến nài-ép nhà vua chắc bề-trên không yên tâm, nhưng không nghe cũng không được. Làm thế để tránh họa lớn cho nước thì cũng là một cách giúp vua. » Thì có khác chi Dục Quyền dùng sức hiếp vua ?

Như thế bọn tầm-thường (thất-phu) dựa vào đâu để cho lời can được bực vua vạn-thặng phải theo ? Chỉ nhờ vào đạo.

Nếu muốn cùng nhà vua thi sức thì có khác gì kẻ ăn mày cùng Ỷ Đốn ^⁴² thi của. Hành-động như thế thật là thậm-nguy.