TRỊNH LỆ-CÔNG GIẾT PHÓ HÀ, NGUYÊN PHIỀN

Lỗ Trung-công thứ XIV (679 trước tây lịch)

TẢ TRUYỆN. – Trịnh Lệ-công bỏ đất Lịch (nơi đương ẩn trốn) lén trở về nước. Đến đất Đại-lăng bắt được đại phu của Trịnh là Phó Hà. Phó Hà thưa : « Nếu được tha, tôi sẽ đưa chúa-công về Thành-đô. » Cùng nhau minh-thệ. Được tha về. Tháng sáu, Phó Hà giết công tử Nghi (vua Trịnh) và hai con, đem Lệ công về (làm vua).

Vào kinh thành, Lệ-công ra lịnh chém ngay Phó Hà. Rồi sai người đến bảo cùng Nguyên Phiền : « Lòng của Phó Hà hay dời-đổi. Luật của nhà Chu không dời-đổi. Đã trị tội. Ta có hứa : những kẻ giúp ta mà không hài lòng sẽ được làm Thượng-đại-phu. Muốn cùng bá-phụ bàn việc ấy. Vả chăng, lúc ta đi, bá-phụ không có một lời đem ta về. Lúc ta về, cũng không nghĩ gì đến ta. Ta rất căm-giận. »

Nguyên Phiền trả lời : « Tiên-quân là Hoàn-công giao cho tiên-nhơn của hạ-thần gìn-giữ tôn-miếu. Xã-tắc khi ấy đã có chủ. Vậy còn bảo ngó đến chủ khác tức là hai lòng rồi. Đã làm chủ xã-tắc thì dân trong nước ai không phải là bề-tôi ? Làm tôi không hai lòng, đó là luật thiên-nhiên. Công-tử Nghi ở ngôi 14 năm. Nếu mưu đem chúa-công về, như thế có hai lòng chăng ? Trang-công (cha của Lệ-công) còn tám người con đều sanh-tiền. Nếu mỗi người đều hối-lộ bằng tước-vị để khuyên bá-quan hai lòng và nếu thành-sự cả thì chúa-công mới nghĩ sao ? Nhưng thần xin tuân mạng ». Rồi thắt cổ.

LỜI BÀN. – Họa, không có chi lớn bằng nội-ứng. Gian, không có chi lớn bằng trung-lập. Hai tội ấy, bên nào trọng ?

Xin đáp : « Tội trung-lập ! » Tại sao ? Vì nội-phản dễ thấy còn trung-lập khó lường. Bề-tôi phản chúa tức là kẻ thù của nước, lũ trẻ cao năm thước cũng biết ghét chê. Bọn giặc có mượn tay làm nội-ứng, khi được thành-công thì trọng-thưởng, nhưng lòng vẫn nghi-ngờ : « Nay, ta dụ nó phản vua ; sau, chúng dụ, nó lại phản ta. Nhưng ngôi kia chưa định, ta còn mượn nó để thành-công. Khi ngôi đã định, ta sẽ trừ nó để ngừa hậu-hoạn. » Cho nên, Phó Hà phản, công-tử Nghi theo Lệ-công, sau không tránh khỏi sự trừ-khử của Lệ-công.

Đến như Nguyên Phiền mưu-mô thật vô-cùng kín-đáo ! Từ đời Trang-công đã cầm chánh-sự tại triều, trải qua biến cố của các công–tử Hốt, Đãn, Nghi, Đột, bốn lần trong nước thay vua, mà Nguyên Phiền vẫn là trung-lập, không giúp theo phe nào ! Ai về lên ngôi thì ta coi là vua, ai bỏ nước trốn đi thì ta xem như mất. Xem ngôi vua như một nhà cầu, không để vui hay lo vào đó. Nghiêng bên nầy, ngửa bên kia để được mọi người dung túng cho qua tháng ngày, không ai thương cũng không ai ghét ?

Tự ngàn xưa, kẻ làm quan ăn lộc nước đều dùng thuật ấy, dẫu nhà vua là bực minh-quân cũng chưa dễ thấu được mưu gian của chúng.

Lệ-công vì thù riêng mà hại Nguyên Phiền đành là chuyện không chánh-đáng… nhưng biết đâu trời không mượn tay Lệ-công để răn dạy kẻ làm tôi ? Xem câu trả lời của Nguyên Phiền : « Đã làm chủ xã-tắc thì dân trong nước ai không phải là bề-tôi ? Vậy thì ai chiếm ngôi vàng sẽ được ta tôn thờ, chẳng lựa-chọn ai cả ! » Theo thuyết đó thì kẻ cướp ngôi cũng là vua, kẻ tiếm-vị cũng là vua, kẻ trộm ngôi cũng là vua, quân thù cũng là vua ! Làm tôi mà giữ lòng đó thì làm vua sẽ nương-cậy vào đâu ? Thật Nguyên Phiền gian-hùng quá đỗi !

Than ôi ! Luận về tội của thần-tử thì đến phản-bội là cùng-tột, nhưng « khi thành thì công-khanh, lúc không thành bụng bị mổ banh » (sự khắc tắc khanh, bắt khắc tắc phanh). Vậy thì được với mất còn là phân hai. Đến như kẻ giữ trung lập thì tự nghĩ không tới chỗ nào mà không đắc-chí : nước còn hay mất, vua lập hay phế, thời trị hay loạn, dân an hay nguy, ta không cần biết đến. Khi tước-lộc của ta còn vẹn-nguyên thì những việc trên có dự gì đến ta ? Dụng-tâm như thế cũng là xảo thật ! Nhưng trung-lập đến như Nguyên Phiền có khi cũng bị Trịnh Lệ-công giết-hại. Vậy thì ở trong đời muốn cho ai cũng dung-túng mình cả, đâu có phải là một kế trường-cửu ! đâu có thể tránh khỏi họa luôn !

Vì lẽ đó, ta mới nêu gương Nguyên Phiền bị hại để làm bài học cho các sĩ-phu ham « trung-lập ».