TÀO UẾ LUẬN CHIẾN

Lỗ Trang-công năm thứ X (683 trước tây-lịch)

XUÂN-THU – Mùa xuân, tháng giêng, vua (Lỗ) thắng Tề ở Trường-câu.

TẢ-TRUYỆN. – Mùa xuân, quân Tề đánh ta (Lỗ). Vua (Trang-công) sắp ra binh. Tào Uế xin yết kiến. Người đồng thôn ngăn : « Chuyện của bọn ăn thịt thì nhúng tay làm gì ? ». Đáp : « Bọn ăn thịt quá thiển-cận đâu biết lo xa. » Được tiếp, thưa : « Chúa công dùng điều chi để thủ thắng ? » Đáp : « Ăn và mặc, không dám yên hưởng một mình, vẫn chia đều ». Thưa : « Ơn-huệ nhỏ, chưa ban-bố khắp nơi. Chắc dân chưa theo. » Đáp : « Sinh vật và ngọc lụa để cúng tế, tuy không nhiều, nhưng lòng vẫn thành tín. » Thưa : « Tín nhỏ chưa đủ chắc thánh-thần chưa ban phước. » Đáp : « Ngục tụng lớn nhỏ, tuy không năng xem xét, nhưng vẫn trọn tình. » Đáp : « Như vậy có thể giao-chiến được. Ra quân, xin cho thần theo. »

Ngồi chung xe đến Trường-câu. Trang-công sắp ra lịnh đánh trống thúc quân. Tào Uế ngăn : « Chưa nên ! » Chờ quân Tề xong ba hồi trống, Tào Uế bảo : « Đến lúc ! » Thua to, quân Tề chạy. Trang-công sắp ra lịnh đuổi theo, Tào Uế ngăn : « Chưa nên ! » Xuống, xem dấu xe của Tề, trở lên đứng trông lại. Bảo : « Đến lúc ! » Bèn ra lịnh đuổi theo. Toàn thắng.

Lúc về, vua hỏi. Thưa : « Chiến-thắng nhờ bởi khí mạnh. Đánh trống là nung khí. Đến hồi thứ nhì, khi đã suy. Qua lượt thứ ba, khí kiệt. Bên nghịch kiệt-quệ, bên ta đầy-đủ, ta mới thắng. Vả lại, nên thận-trọng khi giao chiến cùng nước lớn, phải ngừa phục-binh. Xuống, thấy dấu xe tán-loạn, lên, thấy cờ-xí không chỉnh tề, mới dám cho lịnh đuổi theo. »

LỜI-BÀN. – Khi Lỗ và Tề giao-chiến tại Trường-câu, khi hai đạo binh gần xáp trận thì lúc đó là lúc nào mà Trang-công lại dùng câu « Về ngục-tụng vẫn dụng tình » để trả lời câu hỏi của Tào Uế « Dùng chi mà thủ-thắng ? » Tại sao lại nói vu-khoát mà không thiết-thực với hiện-tình chút nào vậy ?

Đem câu ấy nói với bọn Tống Tương-công ^³⁰ hay Trần Dư ^³¹ thì có thể được, chớ đem nói với Tôn Võ hay Ngô Khởi chắc sẽ bị cười ngay. Vậy mà Tào Uế lại cho « Như thế giao-chiến được ! », thì có phải cũng chỉ là một phường hủ-nho, khúc-sĩ chăng ?

Nhưng xem đến lúc theo Trang-công ra trận thì bày mưu « Nếu dùng khí đầy-đủ của ta để thắng khí kiệt-quệ của chúng, đem chỉnh-tề của ta để chống rối-loạn của chúng », thì về cơ-quyền, về thao-lược, Tào Uế đâu có kém gì Tôn Võ hay là Ngô Khởi, và đâu phải cùng bọn với Tống Tương-công và Trần Dư ?

Nếu lời của Trang-công đáng cho là viển-vông, không thiết-thực với hiện-tình thì làm sao Tào Uế lại hiểu để vừa nhận là đúng vừa khen là được ? Như vậy thì phải có một lý-do nào chớ ?

Ngựa khong ruổi-giong thong-thả được là vì có khớp cương kềm giữ, dân không hoành-hành tự do được là bởi có luật có phép buộc-ràng. Khi dây cương và hàm khớp đã đứt hư mới lộ rõ chơn-tánh của ngựa ; khi pháp-chế và luật-lệ đã vứt bỏ mới thấy rõ tình thật của dân. Bình-thường, trên gieo thống-khổ, dân không dám oán, trên ở bạo-ngược, dân chẳng dám phản vì còn kiêng-dè luật-pháp chờ đến lúc giặc ở trước mặt, cần phải xung-đột trong sự hãi-hùng thì cái gọi là luật của ngày thường đến mức ấy đã tan-tành cả rồi. Pháp-luật đã tiêu, chơn-tình của dân mới hiện rõ, thì ơn thịt ngựa ^³², oán canh dê ^³³, ơn ơn oán oán đều dùng thật tình mà báo-đáp cho người trên ; nếu bình-thường không có ơn-trạch nồng-nàn để kết chặt lòng dân ở ngoài vòng luật-pháp thì người trên, trong lúc ấy, chắc gặp chuyện vô-cùng hiểm-nguy !

Ơn dễ cảm mà khó quên nhứt là mang trong lúc bị khuất-phục, bị áp-bức. Lúc cầm chánh-quyền nước Vệ, Tử-Cao có cho chặt chơn một tội-nhơn, sau gặp loạn, bị rượt chạy ra cửa thành lại gặp tên tội đó giữ cửa. Thấy Tử-Cao nó chỉ : « Nơi đây có chỗ ẩn được. » Nhờ vậy, Tử-Cao thoát nạn, mới lấy làm lạ rằng : « Chính ta cho cắt chơn ngươi, chính lúc nầy là dịp người báo thù, tại sao lại giấu giùm ta ? » Đáp : « Khi lên án tôi, ngài muốn dùng luật để răn-dạy cho tôi khỏi tái-phạm. Khi hành-hình gương mặt ngài không vui, cho nên hôm nay mới giấu cho ngài thoát nạn ! » Con người trong vòng tù-tội thường xem ơn một ly một mảy bằng một cân, một hộc… Tử-Cao chỉ là một hình-quan mà thôi, chỉ lộ ra một chút tình thương-hại mà cũng chẳng thực-hành được nào ! Chỉ có thế mà còn được báo-đáp tận-tình dường nọ, huống chi là Lỗ Trang-công, ông vua của một nước, lại dùng tình thật mà đối-đãi với lũ dân đương bị lao tù thì ơn ấy sâu biết là bao, có thể nào đem việc Tử-Cao mà so sánh được ? Khám-đường là tử-địa, chiến trường cũng là tử-địa, bình thường nơi tử-địa đã chịu ơn người thì có lý nào gặp nơi tử-địa lại không nhớ mà đền-đáp hay sao ? Đến khi dân-chúng biết vui trước cái chết thì sự phá thành, lui giặc chỉ là một việc thừa.

Người đời hay nói : « Xưa với nay bàn về chiến-tranh thường không giống nhau, vì người thì nói đến thật-sự của chiến-tranh còn người thì nói đến cớ-sự của chiến-tranh. » ^³⁴ Quân-lực và địa-thế là chiến-tranh, lòng dân là cớ của chiến-tranh, cho nên Sĩ Vi nước Tấn mới nói : « Lễ, nhạc và từ ái chất-chứa chiến tranh. » ^³⁵ Bàn về binh-chánh, đời xưa đều như thế cả.

Lúc sau, đến đời Đường, Liễu Tôn-Nguyên bàn về trận Trường-câu có bảo : « Chỉ lấy sự xét-đoán ngục-tụng mà làm khí-cụ của chiến-tranh, điều đó tôi không tin được. » Rồi tra-cứu về tướng-soái, về quân-sĩ, về hình-thế của đôi bên để luận về trận ấy. Đó là giải-thích về chiến tranh chớ nào phải là cớ của chiến-tranh. Ôi, Liễu Tôn-Nguyên có đâu hiểu được lý ấy !