LỖ TRANG-CÔNG KHÔNG PHẠT TỀ

Lỗ Trang-công thứ VIII (685 trước tây-lịch)

XUÂN-THU. – Mùa hạ ta (Lỗ) cùng Tề vây Thành. Thành đầu tề.

TẢ-TRUYỆN. – Mùa hạ, quân Lỗ và Tề vây xứ Thành. Nhưng Thành chịu hàng riêng với Tề. Trọng Khánh-Phủ (giận vì tề cướp công chung) xin vua đánh Tề. Trang-công đáp : « Không nên ! Ta đây bạc đức, Tề có tội chi. Lỗi tại nơi ta. Hạ-thơ có câu : « Cao-dao ^²⁷ siêng trồng đức. Đức xuống tận dân. » Vậy ta nên sửa đức để chờ thời. »

Qua thu, đem quân về.

Vì việc đó, người quân-tử rất ngợi-khen Lỗ Trang-công.

LỜI BÀN. – Không có gì trái-nghịch nhau bằng nhát với gan mà cũng không có gì gần-gũi nhau bằng gan với nhát (dũng với khiếp). Rầm-rộ, hùng-hổ, mạnh-bạo như trái với nhát mà chỉ là ít gan (tiểu-dũng). Còn thản-nhiên, hòa-hưỡn, khiêm-nhường gần như nhát mà thật là lớn gan (đại-dũng). Tại sao gọi là ít gan ? – Vì chỉ hơn được giặc nhỏ. Tại sao gọi là lớn gan ? – Vì hơn được giặc lớn. Quân giặc kéo tới, tuy đông đến trăm vạn, nhưng đối với người thông-hiểu binh-pháp thì vừa trò-chuyện vui-đùa, vừa chỉ-huy ba quân dường như lay cây khô hoặc giũ rơm, như vậy có thể nào gọi là giặc lớn được chăng ? Thật ra chẳng có giặc nào lớn bằng giặc trong tâm. Phẫn-nhục đương dậy bên trong, bồng-bột như lửa cháy, như đốt cả lá gan, cùng buồng phổi, gươm chém không đứt, giáo đâm chẳng lủng, xe cán không nát, ngựa kéo không trôi. Từ xưa, những bọn như Bôn, Dục, Hàn, Bạch, hễ đánh thì thắng, hễ vây thì chiếm, cũng còn chịu khuất-phục đám giặc ấy thay ! Bọn Bôn, Dục, Hàn, Bạch đã từng nổi tiếng là hữu-dũng mà còn chịu khuất-phục, nếu ai thắng được giặc đó thì có đáng gọi là lớn gan chăng ? Sự thắng đó không có đoạt thành, không chiếm được đất, không ghi được công, không thấy xác chất, máu trôi, cũng không bắt được tù-binh hay ca khúc khải-hoàn để khoe công-trạng ! Chỉ thắng một địch-thủ ở trong cõi lòng mà không được phô-trương chiến-công, như thế cách nhau với sự nhát, thật chỉ là gang-tấc. Người đời có thể coi kẻ đó là khiếp-nhược ; bởi vậy gan với nhát rất gần, rất giống, khó phân-biệt nhau lắm.

Hai nước Tề, Lỗ liên-minh đánh xứ Thành, rồi Tề một mình giựt lấy chiến-công, theo thường-tình, gặp cảnh đó ai cũng tranh-giành. Vậy mà lỗ Trang-công chịu lui binh, không đua-tranh, tự bắt lỗi mình, không một lời trách Tề, người đời không biết được hành động của Lỗ Trang-công gan hay nhát ?

Ta đoán Lỗ Trang-công nhát. Kẻ thật gan (đại-dũng) không tranh-giành, kẻ thật nhát (đại-khiếp) cũng không tranh-giành. Nhưng kẻ thật gan không tranh là vì đại nghĩa, vì không kể tư-lợi, nhưng khi nghĩa-vụ bắt-buộc phải đua-tranh thì sẽ đem sức mạnh có thừa ra tranh-đấu, chừng ấy trong thiên-hạ còn ai đương-cự nổi ? Đối với Tề Tương-công, ^²⁸ Lỗ Trang-công có cái thù cha và vua, không thể đội chung trời, như vậy vì nghĩa phải tranh-đấu ! Vậy mà sợ-sệt, cúi mình để làm tay sai cho kẻ thù, ngồi xem kẻ đó chiếm xứ Thành không dám tranh-giành. Không dám tranh-giành vì sợ sức mạnh của kẻ thù rồi giả mượn lời tự bắt lỗi mình không tu đức để tự giải-thích với chúng-nhơn, thì đó có phải là bổn-tâm của Trang-công như vậy đâu ?

Có người lại bảo : « Trong đời cũng có yếu xâm mạnh, nhỏ đánh lớn, vì không biết lượng sức nên bị tiêu-diệt. Như thế, tuy Trang-công không được liệt vào bực dũng nhưng cũng đáng kể là người biết lượng sức mình. » Xin đáp : « Khi nói đến nghĩa, chớ nói đến sức. Thù của vua, thù của cha, nghĩa buộc nên đánh, phải đánh. Chẳng may, sức không hơn người, chết trong tay kẻ thù thì cũng đủ trưng-bày tấm lòng với tiên-phụ và tiên-vương. Như đại-phu của nước Tống là Cừu Mục ^²⁹ về sức làm sao hơn được Nam-cung Trường-Vạn, vậy mà khi gặp nạn của Tống Mẫn-công, quên cả yếu-đuối của thân, nhảy tới đánh, tuy bị chết trong tay của Nam-cung Trường-vạn, mà trong đời chưa từng bị ai chê là không biết lượng sức mình ? »

- Vậy thì xin hỏi : « Lỗ Trang-công có nên tranh-giành với Tề chăng ? »

Xin đáp : « Lỗ Trang-công đã quên thù vua và cha để thông-hiểu với Tề Tương-công rồi lại liên-minh cùng Tề đem quân đánh xứ Thành, đến khi bị giựt công mới đứng lên tranh-đấu với Tề thì đó là giành lợi chớ đâu phải là phục thù ! Vậy thì, trong cảnh-ngộ ấy, Trang-công tranh-đấu cũng lỗi, mà không tranh-đấu cũng lỗi, lỗi đó sanh ra từ buổi đầu, từ khi thông-hiếu với Tề. Đã phạm lỗi từ đầu-tiên cho nên lui hay tới, lên hay xuống, qua hay lại, đến đâu cũng gặp lỗi. Vì vậy, cần biết rằng : « Người quân-tử muốn làm việc chi nên thận-trọng từ buổi đầu. »