CHÁU CỦA ĐẶNG-HẦU XUI GIẾT VUA SỞ

Lỗ Trang-công thứ VI (687 trước tây-lịch)

TẢ-TRUYỆN. – Sở Văn-vương qua nước Đặng để đánh Thân. Đặng Kỳ-hầu nói (cùng vua Sở) : « Vua Thân là con của chị tôi ». Mời Sở Văn-vương ở dùng tiệc. Duy-sanh, Diêm-sanh và Dưỡng-sanh xin giết vua Sở. Đặng-hầu không ưng. Ba người cháu thưa : « Làm mất nước Đặng ta chắc là người đó. Nếu không liệu sớm, sau nầy chúa-công cắn rún cũng trễ. Chi bằng tính ngay. Hiện nay còn kịp ». Đáp : « Làm thế còn ai hưởng vật cúng-tế của ta ! ». Thưa : « Nếu không theo lời của ba đứa tôi, xã-tắc, tôn-miếu chắc không còn thì còn chi mà cúng, vậy còn gì mà hưởng ? ». Cũng không ưng.

Cuối năm, vua Sở đánh nước Đặng.

Lỗ Trang-công thứ XVI (677 trước tây-lịch)

Xuân-thu. – Sở diệt Đặng.

LỜI BÀN. – Âm, dương, gió, mưa, tối, sáng là sáu khí của trời. Âm quá thạnh hay sanh ra chứng hàn, dương quá thạnh thì có chứng nhiệt, gió quá độ có bịnh nơi chơn tay, mưa quá độ thì hay sanh bịnh nơi bụng, tối quá thạnh sanh ra bịnh mê, sáng quá thạnh lại sanh ra bịnh nơi tâm. Nếu một y-sĩ bảo rằng : « Sáu khí là nguồn-gốc của bịnh, nay bổ âm, dương, phong, vũ, hối, mình đi thì sẽ không còn bịnh nữa ! » ; hỏi trong đời có thể nào tin theo lẽ ấy chăng ? Không biết trách người, chỉ lo trách trời, đó là kẻ làm thuốc dở nhất trong thiên-hạ. Giữ gìn thân do nơi mình, còn tật-bịnh hại thân đâu phải là chỉ do nơi lục-khí ? Giữ-gìn nước là tại nơi mình, còn tai-nạn hại nước đâu phải là chỉ tại nơi láng-diềng tứ phía ? Đi đứng cho chỉnh-tề, tinh-thần cho vững-chãi, ăn uống cho điều-độ, thuốc-men cho cẩn-thận, thì tuy sáu khí có độc-địa cũng không thể làm hại được thân mình. Đức-trạch cho dồi-dào, chánh hình cho minh-bạch, biên thùy cho bền-vững, ba quân cho luyện-tập thì tuy láng-diềng tứ phía có bạo-ngược cũng không thể hại đến nước mình.

Ba đứa cháu của Đặng Kỳ-hầu không biết sự tồn-vong của một nước là do chánh-sự trị hay loạn, mà trở lại tưởng sự còn mất của một nước là do sự còn mất của một người nên gấp gấp muốn hạ-sát vua Sở, tại sao mưu-kế lại lược-sơ đến thế.

Như vậy, tức là không biết nguyên-do làm mất nước Đặng đâu phải chỉ tại một nước Sở ! Chung-quanh Sở còn có nước Trần, nước Thái, nước Trịnh, nước Hứa cho đến các nước Giang, Hoàng, Đạo, Bá, rất nhiều chớ có phải chỉ một hai nước đâu ! Mà tại sao Sở lại không lo đánh trước nước nào, chỉ lo diệt Đặng thì có phải là thấy ở trong tại nước Đặng có một sự gì có thể thừa-cơ được hay chăng ? Nếu trong nước ta có một cơ-hội để cho kẻ khác thừa được mà ta chẳng lo trừ, chỉ lo trừ kẻ láng-diềng, thì tuy vua Sở có bị giết cũng còn có nước Sở, dẫu nước Sở có bị diệt cũng còn có chư-hầu khác, vậy thì sự âu-lo của ta biết bao giờ mới cùng được ?

Vả lại, trong thời-buổi đó, nước mạnh hà-hiếp xứ yếu, người đông tàn-phá kẻ cô, những chuyện diệt nước người đã ghi chép đầy trong sử-sách, nếu nước Đặng có chỗ hở để kẻ khác thừa dịp được, thì các chư-hầu sẽ tranh-giành nhau mà diệt nước Đặng chớ nào phải chỉ một mình nước Sở đâu ! Nếu theo kế-hoạch của Tam-sanh (ba cháu của Đặng-hầu) thì phải « nuốt » hết các người cầm quyền của lân-quốc ở tứ phía ! Tại sao mưu-kế lại viển-vông đến thế ? Vì than ôi ! láng-diềng tứ phía đâu có thể « nuốt » trôi hết được mà dẫu có trừ hết cũng chưa đủ nương-cậy vào đó mà làm cơ yên-ổn cho mình ? Thì nước Tần không mất trước khi diệt xong lục-quốc mà lại mất sau khi diệt xong lục-quốc, nước Tùy không mất trước khi thống-nhứt bắc-nam mà lại mất sau khi bắc-nam thống-nhứt ; như thế họa mất nước đâu phải là do láng-diềng hay địch-quốc mà sanh ra ? Lời của Tam-sanh đã trái một cách quá rõ-ràng như vậy mà còn có người trách. Đặng Kỳ-hầu không biết nghe lời phải. Nói theo thói thường, tiểu-nhơn chỉ biết trách người, chớ nào biết trách mình. Cũng bởi dùng lòng dạ đó để xét việc người xưa mới có kẻ chỉ biết trách Sở mà không biết trách Đặng.

Vua Kiệt lúc bị đày qua nam-sào còn bảo : « Ta chỉ phàn-nàn sao chẳng giết Thang trong ngục Hạ-đài ». Than ôi ! Nếu Kiệt giết được vua Thang thì trong thiên-hạ không còn ai bài-trừ Kiệt được hay sao ? Vua Kiệt đã làm muôn điều ác chỉ làm được có một điều lành chính là tha giết vua Thang mà còn phàn-nàn là thất-sách, như vậy tức là tủi-hổ vì còn làm một điều lành, chưa trọn-vẹn được sự ác ! Khá thương thay !