KHUẤT HÀ

Lỗ Hoàn-công thứ XI (700 trước tây-lịch)

TẢ-TRUYỆN. – Quan Mạc-ngao nước Sở tên Khuất Hà sắp minh-hội cùng nước Nhị và Chẩn. Nước Viên đem quân đóng chận ở Bồ-tao (đất của Viên) để chờ binh của Tùy, Giao, Châu và Liêu đến cùng đánh Sở. Khuất Hà rất lo ngại. Đại-phu của Sở là Đấu Liêm bàn : « Quân Viên đương đóng gần thành của chúng, chắc không phòng-bị, chỉ trông-cậy vào quân của bốn nước kia. Ngài đóng quân ở đất Sinh để ngăn binh bốn nước, tôi có thể đem tinh-binh thừa đêm đánh Viên. Vì trông-nhờ ở bốn nước lại cậy vào sự đóng tại nước nhà, chắc không sẵn chí chiến-đấu. Quân Viên thua, quân bốn nước sẽ tán-loạn ». Quan Mạc-ngao hỏi : « Sao không xin thêm quân ? ». Đáp : « Thắng là vì đồng-tâm, không phải vì đông ! » Chuyện nhà Thương không địch nổi Chu chắc ngài có nghe ? (Võ vương chỉ có 300 nhung xa và 3.000 quân hổ-bôn mà thắng quân của Trụ-vương đông như rừng, vững tợ núi) Nên tập thành đội chỉnh tề rồi sẽ ra trận. Cần gì xin thêm. »

Hỏi : « Sao không bói thử ? »

Đáp : « Bói là để quyết điều nghi. Không nghi cần gì bói ? »

Rồi đem quân đánh thắng Viên, chiếm Bồ tao, minh hội xong, kéo về.

Lỗ Hoàn-công thứ XII (699 trước tây-lịch)

TẢ-TRUYỆN. – Sở phạm vào đất Giao, đóng quân ở cửa nam của kinh thành Giao. Quan Mạc-ngao bàn : « Nước Giao nhỏ mà khinh địch. Khinh thì ít mưu. Đừng bảo hộ quân đi đốn củi để dụ giặc. » Vua Sở theo. Quân Giao bắt được 30 quân Sở đi hái củi. Hôm sau, binh Giao tranh nhau rượt quân phục dịch của Sở ở trên núi. Sở dàn binh tại cửa Bắc, phục binh nơi chơn núi. Đại thắng Giao. Buộc phải ký minh ước dưới thành rồi kéo quân về.

Lỗ Hoàn-công XIII (698 trước tây-lịch)

TẢ-TRUYỆN. – Mùa xuân, Khuất Hà đem binh phạt nước La. Quan đại-phu Đấu Bá-Tỷ đưa đi một khúc đường, lúc về nói với tên đánh xe : « Quan Mạc-ngao chắc sẽ thua. Bộ kiêu mà tâm không vững. » Rồi vào yết-kiến vua Sở tâu : « Xin chúa-công tăng quân. » Không chịu.

Khi vào cung (vua Sở) thuật chuyện lại cùng phu-nhơn là Đặng Man. Phu-nhơn thưa : « Ý của đại-phu đâu phải xin thêm quân ! » Dụng-ý là khuyên chúa công thương sĩ-tốt bằng tín, dạy tỳ-tướng bằng đức, đãi quan Mạc-ngao bằng nghiêm-hình. Vì quen thắng trận ở Bồ-tao, quan Mạc-ngao tự dùng ý riêng, sẽ khinh-thường nước La bé-nhỏ. Nếu chúa-công không vỗ-về và trấn-áp bề-tôi, chắc chúng sẽ không lo phòng-bị. Thiếp ngờ rằng quan đại-phu khuyên chúa-công nên giáo-huấn ba quân, khéo trấn-vũ tướng-sĩ, đòi các tì-tướng đến khuyên lịnh đức, khi gặp quan Mạc-ngao nên bảo : « Trời không tựa kẻ khinh-thường đâu ! » Nếu chẳng phải thế thì há dễ quan đại-phu lại không biết tất cả quân Sở đều ra trận rồi hay sao ?

Vua Sở sai người nước Lại theo gọi quan Mạc-ngao về. Không kịp. Khuất Hà hạ lịnh cho ba quân rằng : « Kẻ nào dám cản-ngăn sẽ bị trọng-hình. » Đến sông Yển. Binh qua, mất cả trật tự. Hàng-ngũ không sắp lại. Chẳng đặt canh-phòng. Đến nước La. Quân La hiệp với quân Lô-Nhung công-kích hai mặt. Quân Sở đại-bại.

Lúc về, quan Mạc-ngao vào thắt-cổ trong hang núi, còn các tướng đều tự trói mình chịu tội. Vua Sở bảo : « Bại-binh là lỗi của quả-nhơn. » Tha.

LỜI BÀN. – Tại nước Sở có người học cầm lái thuyền. Ban đầu, gặp lúc đi quanh hay thẳng, gặp lúc đi mau hay chậm, đều theo đúng lời thầy. Nhưng đến buổi xem thầy bỏ chèo, trương buồm cho thuyền chạy mau như mây lướt chim bay, chỉ một phút có thể đi ngàn dặm thì chàng ta muốn thử một mình tại khúc sông kia. Thời may gặp nước cạn, gió êm, sóng lặn nên thuyền đi theo ý muốn. Chẳng biết nhờ may, tưởng mình đạt được thuật lái thuyền cho nên tạ lễ mà lìa thầy. Vẻ mặt tự-đắc, coi biển như ao, xem hồ tợ chén mới đánh trống cho thuyền vượt thẳng liền đụng ngay vào chốn hiểm-nguy, gặp sóng cao che lấp mặt nhựt và vòm trời, gặp cơn gió dốc ngược biển như trút núi, sóng gió hung tợn, cho đến cá kình, rồng con cũng thất-đảm, đều lo tìm nơi ẩn trốn. Chàng lái thuyền dáo-dác ngó tư bề, tan mật, nát hồn, rơi chèo, rớt lái rồi chìm vào bụng cá và trạnh. Người đời ai cũng cho đó là một gương đáng sợ. Sự nguy hôm nay có phải tại điều may ngày trước tạo ra chăng ? Chớ chi, lúc mới thử, gặp ngay biến của sóng to gió lớn thì chắc biết sợ đều nguy-khó và trọn đời không dám bàn đến thuyền và chèo nữa.

Không may, cảnh-ngộ của Khuất Hà cũng in như thế. Đương lúc cầm quân chống nước Viên ở Bồ-tao, vì biết mình là tướng bất-tài nên Khuất Hà luôn luôn nghe theo mưu của Đấu Liêm. Dạy nên đóng quân tại đất Sinh để chống với binh của bốn nước, là Đấu Liêm ; dạy nên thừa lúc đêm dùng quân cường-tráng đánh ụp vào quân Viên, cũng là Đấu Liêm ; dạy cho biết quân không cần đông, dạy cho biết không hoài-nghi thì không cần bói, cũng là Đấu Liêm ; và không có việc nhỏ hay lớn nào mà không theo kế-hoạch của Đấu Liêm nên mới thành-công, như vậy là có phải là giống in chàng học lái thuyền lúc ban đầu mỗi mỗi đều theo đúng lời thầy dạy chăng ? Khi đó Khuất Hà đã mục-kích sự dùng kỳ-binh và cách áp-dụng kỳ-kế nên muốn bắt-chước theo trong lúc một mình cầm quân đánh với nước Giao thì cũng giống in chàng học lái thuyền một mình thử tài nơi khúc sông nọ. Thời may nước Giao lại mắc lầm quỷ-kế nên đại-bại, làm cho Khuất Hà hiu-hiu tự-đắc nghĩ rằng trù-trính của ta không còn sót một nước nào và trong thiên-hạ chẳng còn ai lại có thể đứng trên ta về mặt quân-sự được. Rồi khi ra quân đánh La, nghĩ là một nước nhỏ-mọn chỉ dùng roi-vọt mà đánh cũng chạy nên bỏ phép cũ, tùy ý hành-động, thung-dung tiến bước cho đến lúc biến-cố xảy ra một cách bất-ngờ phải bại-binh, phải thiệt-mạng thì cũng giống in như tai-họa của chàng học lái thuyền.

Suy-tìm mối họa, bà Đặng Man cho là tại trận Bồ-tao ; còn theo ta, mối phát-sanh ra họa là trận đánh với nước Giao. Khi đánh cùng Giao, Khuất Hà tuy muốn tự-dụng, nhưng cũng còn chưa dám tin nơi tài mình. Nếu lúc đó bị thua thì chắc phải tự nghĩ rằng trước kia sở dĩ thắng là nhờ người chỉ-vẽ, nay vì tự-dụng nên mới thất-bại thời sẽ tìm mà học những điều chưa thấu đáo, chắc chưa dám xem việc quân là món trò chơi. Cũng vì thấy mưu-kế bày thì có ngay hiệu-nghiệm nên chẳng biết nhờ may, tưởng có thật tài, rồi trong lòng như nơi miệng cho rằng : « Phải ! Trận thắng tại Bồ-tao là do mưu của Đấu Liêm nhưng nay dùng chước không hộ vệ quân đốn củi để dụ giặc thì đâu phải là kế của Đấu Liêm nữa ? » Cho nên vững lòng tự-dụng mới chạy vào hoang-cốc mà treo cổ để tự-sát. Như vậy, sự chết hay sống của Khuất Hà, đều do sự hơn hay thua trong trận đánh với Giao. Trước cho kiêu-căng rồi sau mới cho hãm vào họa, có phải là trời muốn hại Khuất Hà chăng ?

Khi cai-trị nước Tần, Bồ Kiên gặp một chuyện cũng theo Vương Mãnh, gặp hai chuyện cũng theo Vương Mãnh, đến lúc Vương Mãnh từ trần mới hạ-chiếu rằng : « Vừa mới mất thừa tướng, nên quả-nhơn phải tự mình ra tòa nghi-pháp để xét án. » Thật là tỏ hết nỗi lo-âu vô-hạn của lòng. Nhưng ít lúc sau có tin thắng luôn Trường-địch và Tây-vức làm cho lòng vua Tần kiêu-căng tự bảo : « Việc của thiên-hạ chẳng qua chỉ có thế thôi ! Tuy nay Vương Mãnh không còn nữa, nhưng còn có ta há dễ không đởm-đương nổi hay sao ? ». Rồi quá tin nơi tài-trí mới có trận đại-bại ở Kỳ-thủy. Chớ chi sau ngày Vương Mãnh mất, có thất vài trận nhỏ thì đâu dám miệt-thị việc thiên-hạ. Như thế, Bồ Kiên mất nước có khác gì Khuất Hà mất thân đâu !

Coi vậy, từ vua chúa cho đến thứ-dân, vừa lìa sự dạy của bực thầy, muốn tự mình đạt chí riêng, nếu gặp việc dễ chớ mừng vui, có gặp việc khó chớ lo buồn. Vì trước gặp dễ sẽ tưởng việc đời thường dễ, đó là nguồn họa ; trước gặp việc khó sẽ cho việc đời thường khó đó là nền phước. Và trong đời cũng thường thấy : trước thắng một trận, sau lụy cả nước, trước được một việc, sau lụy cả thân, thì như vậy không phải là đáng sợ hay sao ?