NGU-CÔNG YÊU-CẦU NGỌC, KIẾM

Lỗ Hoàn-công năm thứ X (701 trước tây-lịch)

TẢ-TRUYỆN. – Trước kia Ngu-thúc (em của Ngu-công, tên Canh-thúc, tước Quốc-công) có viên ngọc đẹp. Ngu-công xin. Không chịu. Rồi ăn-năn, tự-hối : « Ngạn-ngữ nhà Chu có câu « thường-dân vô-tội, giữ ngọc thành tội », ta dùng chi vật ấy, chỉ mua hại. » Mới đem dâng ngọc.

Ngu-công lại yêu-cầu đến bửu-kiếm. Canh-thúc bảo : « Như vậy, lòng tham không chán. Đã không chán, sẽ hại đến ta. » Mới đem quân đánh. Ngu-công thua, chạy qua Cung-trì.

LỜI BÀN. – Ngu-công vì tham-lam mà mất nước. Ngu-thúc vì keo-kiệt mới đuổi vua, một bên tham-lam, một bên keo-kiệt, tuy không đồng tên mà đồng tánh, vì bởi lòng yêu của sanh ra. Nếu khiến Ngu-công biết lòng cầu gươm của mình giống như lòng giữ gươm của Ngu-thúc thì không đến nỗi tham-lam. Nếu khiến Ngu-thúc biết lòng giữ gươm của mình giống như lòng cầu gươm của Ngu-công thì không đến nỗi keo-kiệt. Vì không rộng lượng dung cho nhau nên trở lại trách lẫn nhau mới gây thành giận lớn.

Vậy nên làm thế nào ?

Xin đáp : nên dùng tham-lam trị tham-lam, dùng keo-kiệt trị keo-kiệt. Trong chí-lý không có điều gì bỏ được, thì trong lòng người cũng chẳng có ý-niệm nào trừ được. Nếu không có ý-niệm tham-lam và keo-kiệt thì tại đâu mà có sự keo-kiệt với tham-lam ? Còn nếu có ý-niệm tham-lam với keo-kiệt thì làm sao mà không có sự keo-kiệt và tham-lam cho được ? Vậy thì đối với tham-lam và keo-kiệt không đáng cưỡng-bách cho đừng có mà cũng chẳng cần bảo là không nên có ! Nếu lòng ta không còn vương-vấn điều chi nữa, ngày ngày như tuyết băng, giá rã, cho là tham-lam hay keo-kiệt, điều nào không phải là chí-lý ?

Vả chăng, về « việc » thì có lành hay dữ, còn về ý-niệm thì không gì là dữ với lành. Ý-niệm ấy, gia vào việc lành thì gọi là « thiện-niệm », gia vào việc dữ thì gọi là « ác-niệm », như vậy về ý chỉ có một nào phải là hai.

Đời cho Ngu-công là tham-lam vì lòng thích-cầu của không biết chán ; nếu biết dùng ý-niệm đó để cầu đạo khi bực « lập » chưa rồi đã cầu đến bực « quyền », làm hiền chưa xong đã cầu làm thành, như vậy có khác gì Đức Khổng-tử « học hoài không biết chán » ?

Đời cho Ngu-thúc là keo-kiệt vì lòng thích giữ của không muốn mất ; nếu biết dùng ý-niệm đó để giữ đạo, khi đạo sống thì sống với, vật-dục không dời lòng được, khi đạo chết sẽ chết theo, uy-quyền không cướp đạo được, như vậy có khác gì Nhan Hồi « được điều lành mau ghi vào dạ, không để cho mất » ?

Vậy thì tham-lam với keo-kiệt, trước là ác, sau lại thiện, theo vật mà đổi tên, chớ nào phải hai ý-niệm ?