TANG AI-BÁ CAN DÙNG ĐỈNH

Lỗ Hoàn-công, năm thứ II (709 trước tây lịch)

XUÂN-THU. – Mùa hạ, tháng tư, vua (Lỗ) nhận của Tống chiếc Cáo-Đỉnh. Ngày mậu-thân, để vào Thái-miếu.

TẢ-TRUYỆN. – Mùa hạ… điều ấy phi lễ. Tang Ai-Bá can rằng :

« Người đáng làm chủ xã-tắc phải lo sáng đức, ngăn tà-vạy, chỉ nẻo ngay cho trăm quan. Như thế còn sợ mất ngôi, nên thường lo để gương tốt lại cho con cháu. Vì vậy : Thái-miếu lợp bằng tranh, xe đi tế Giao lót bằng cỏ, canh cúng không pha ngũ-vị, xôi, cơm không tinh khiết quá… là để nêu đức kiệm. Áo cổn, mão miện, phất, đinh, đai, xiêm, bức, tích, hoành, hoàn, hoằng, diên, v.v… là để rõ đức độ. Táo-luật, bề, bồi, bàn, lệ, du, anh tỏ đức số. Hình hỏa, long, phủ, phất trên xiêm là nêu sáng đức văn. Xe đi và vật-dụng có năm sắc là chỉ vật của đức. Trên xe có tích-loan, hòa-linh là để nêu tiếng của đức. Ba thần trên cờ tỏ ánh sáng của đức.

« Như vậy : đức đã kiệm lại có độ-lượng nhiều hay ít do theo số-mục, dùng văn làm kỷ-cương, dùng thanh-âm và ánh sáng để phát ra đức độ, nhờ đó mà cai-quản trăm quan, trăm quan mới lo-sợ không dám thay-đổi kỷ-luật.

« Nay chúa-công bỏ đức theo quấy, đem của hối-lộ để trong Thái-miếu. Bá-quan đều hay biết, nếu theo gương ấy mà hối-lộ thì lấy gì để trừng-trị ?

« Quốc-gia hư-bại là tại bá-quan gian-tà mà bá-quan thất-đức là do sự hối-lộ chán-chường. Nay đem đỉnh của xứ Cáo để tại Thái-miếu thì gương hối-lộ có chán-chường hay không ?

« Khi Võ-vương thắng nhà Thương cho dời chín đỉnh qua Lạc-ấp. Việc tuy phải mà bực nghĩa-sĩ còn chê. Huống chi là đem hối-lộ của kẻ gian-tà bày trong Thái-miếu thì nghĩa ra sao ? »

Vua không nghe.

Nội-sử nhà Chu bàn rằng : « Tang Tôn-Đạt ắt tích phước cho con cháu về sau ở nước Lỗ chăng ? Vua quấy cũng không quên gián-can. Can vua bày toàn việc đức. »

LỜI BÀN. – Hiền-thần của lân-bang là kẻ thù của nước nghịch ; tôi giỏi của quyền quý là sâu mọt của nước nhà.

Tiêu Hà, Hàn Tín được Cao-tổ xem là tôi trung lại bị Hạng Võ coi như lũ giặc ; Đỗ Khâm, Cốc Dĩnh được Dương Phụng xem như là tôi trung lại bị Hớn-trào coi như lũ giặc. Vậy thì, trung thần của kẻ soán nghịch tức là tặc thần của vua chánh thống.

Như Tang Ai-Bá ngăn Lỗ Hoàn-công dùng đỉnh của xứ Cáo : việc mình can là phải, người mình can lại quấy.

Bề tôi thí vua, nếu ra công pháp, bị giết không tha. Đứa con giết cha, nếu ra quan pháp bị giết chẳng tha. Lỗ Hoàn-công làm em mà giết anh, làm tôi mà thí chúa, thì người nước Lỗ, dẫu là đày-tớ, hay công-nhơn hoặc bần-tiện như lũ chăn ngựa giữ dê cũng có quyền cầm dao đến giết. Huống hồ là Tang Ai-Bá, một bực thế khanh của Lỗ, vẫn ăn lộc nước Lỗ, thường chấp chưởng binh quyền của Lỗ, từng dự các lễ-tế nơi Thái-miếu của nước Lỗ, vậy mà thản nhiên ngồi nhìn, không đoái hoài đến ! Nếu đủ sức thì giết đi, bằng không đủ sức thì bỏ mà đi. Nay cúi đầu, nhún lòng, ngày ngày nương náu trong triều, lại còn dùng lời ngay mà can cho khỏi thiếu đức ! Làm vậy đối với Hoàn-công đã đành là không phụ, nhưng đối với Ẩn-công thì không phụ hay sao ?

Đối với bọn cướp phá nhà, không ai đem tội rình rập ra mà trách ; đối với bọn tù giết người, không ai đem tội đánh lộn ra mà phạt. Vì phá nhà là trọng tội, trách rình rập là chuyện thừa ; vì giết người là trọng tội, phạt đánh nhau là việc thừa. Đối với Lỗ Hoàn-công, không gớm tay làm việc sát-nghịch, thì có nên trách sự nhận đỉnh hối-lộ hay chăng ? Cho nên lời can của Tang Ai-Bá không lọt được vào tai của Hoàn-công cũng là phải lắm ! Theo trước mà luận, lời can của Tang Ai-Bá bất trung ; theo sau mà nói, lời can của Tang Ai-Bá bất trí ! Chỉ nói một lời mà có tới hai lỗi : Vậy còn cho Tang Ai-Bá là hiền-nhơn, điều ấy ta không tin được.

Than ôi ! Mưu-mô của Nghiêm Vưu định ra để chế-ngự Hung-Nô cũng là một kỳ-kế mà người quân-tử không cho là kỳ-kế, vì mưu ấy dâng lên cho Vương Mãng ; nghị luận của Trần Tử Ngang về công-ích của nhà Minh-Đường cũng là chánh-đáng mà người quân-tử không cho là chánh-đáng, vì nghị-luận với Võ-hậu ; vậy can-gián của Tang Ai-Bá về sự dung nạp đỉnh của xứ Cáo cũng là trung-trực, mà người quân-tử không cho là trung-trực, vì can gián Lỗ Hoàn-công.

Phàm muốn xem-xét một lời, trước nên xem địa-vị của người, sau mới xét đến lời. Nếu đã thất-thân ở trong khu-vực của bọn soán-nghịch, thì tuy lời có trung, tuy mưu có thâm, cũng không sao tránh khỏi tiếng giúp bọn tôi loàn con giặc ! Ví khiến Lỗ Hoàn-công nạp lời của Tang Ai-Bá rồi hành-động đúng lễ-nghi và pháp-độ, sau lại cư-xử đúng theo « chiếm quấy, giữ phải » thời sẽ tránh được họa Bành Sanh… như vậy, thì nơi cửu-tuyền, Ẩn-công không thể nhắm mắt được, mà tội của Tang Ai-Bá cũng sẽ là to-tát lắm thay !

Cho nên, ta vẫn chủ-trương rằng : « Lời gièm-pha của Vũ Phủ là mưu cho Lỗ Hoàn-công cướp ngôi ; lời can gián của Ai-Bá là chước cho Lỗ Hoàn-công giữ ngôi ; kẻ đầu loạn là Vũ Phủ, kẻ thành loạn là Ai-Bá. Nếu định tội theo chánh-danh, chánh nghĩa không nên để Tang Ai-Bá ở dưới Vũ Phủ. »