TỨC-HẦU PHẠT TRỊNH

Lỗ Ẩn-công năm thứ XI (711 trước tây lịch)

TẢ-TRUYỆN. – Hai vua Trịnh và Tức vì lời nói sanh ra xích mích. Tức-hầu đem quân đánh Trịnh. Bị thua to. Rút quân.

Người quân tử đoán biết nước Tức sẽ mất. ^²⁶

Là vì :

- không độ sức người,

- không lượng sức mình,

- không thân với kẻ thân (Tức-hầu và Trịnh-bá đồng họ).

- không suy điều tranh luận,

- không tự xét coi phải hay quấy.

Đã phạm vào năm lỗi lại còn ra binh đánh người, nên thất trận, ba quân bị tiêu diệt, như vậy chẳng đáng lắm sao ?

LỜI-BÀN. – Ở trong hèn-hạ mà ghét lao-khổ, ở trong nghèo-nàn mà ghét cùng-khốn, ở trong hoạn-nạn mà ghét tủi-nhục, đều là những cách gọi tai-họa.

Phàm theo lẽ trong thiên-hạ, hèn không cầu nhọc, mà nhọc vẫn tự đến, nghèo không cầu khó, mà khó vẫn tự đến, nạn không cầu nhục, mà nhục vẫn tự đến. Nếu chẳng biết các điều đó không thể tránh được mà cứ lo trốn-tránh tức là tự chui vào tai-vạ.

Người quân-tử đã nhận : nhọc là sự thường của hèn-hạ, khó là sự thường của nghèo-nàn, nhục là sự thường của hoạn-nạn. Những ai muốn tránh sẽ gặp họa là vì không biết tự xử theo thường đó thôi. Tự-xử trong sự nhọc, tuy hèn mà yên, tự-xử trong sự khó, tuy nghèo mà yên, tự-xử trong sự nhục, tuy hoạn-nạn mà yên…

Cách tự-xử theo thường của một nước nhỏ cũng thế.

Nước Tức là một nước rất nhỏ, ở cận nước lớn, kính-nhường, sợ-sệt còn e chẳng bảo-tồn được thay, phương chi lại tranh-đua với người ! Đương khi giao-thiệp cùng Trịnh, nói năng bất-hòa, nếu Tức biết tự-xử thường trong địa-vị của một nước nhỏ thì nước Trịnh chắc không trái ý và cũng chưa đánh bại Tức.

Nay, không dằn được cơn giận trong một lúc, lại quên mình là nước nhỏ phạm đến nước lớn nên phải nhận lấy thất bại và góp cả năm điều lỗi vào mình !

Còn khi bất hòa vì lời nói, Trịnh không cử binh đánh Tức mà Tức lại mang quân đánh Trịnh trước là bởi tại sao ? Vì lòng của nước nhỏ hay nghi người khinh-rẻ mình nên tức giận mới dễ sanh ; vì đó nước Tức mới cử binh đánh trước.

Lòng đó, nào phải chỉ một mình Tức-hầu mới có ! Phàm khi lâm vào khốn-khổ mà bị dể-khinh thì ai lại không căm tức. Còn ta lại hiểu như vầy : trong khi sang quý được mọi người cung-phụng thì nào phải cung-phụng ta đâu, chính là cung-phụng sự sang của ta đó ! Trong lúc nghèo-hèn bị mọi người khinh-dể thì nào phải khinh-dể ta đâu, chính là dể-khinh sự nghèo-hèn của ta đó ! nếu trước quý sau hèn mà ta vẫn là ta, chỉ có sự cung-phụng đổi ra dể-khinh mà thôi, vậy thì ngày trước nào có phải thật vì ta mà cung-phụng đâu ? Nếu trước hèn sau quý, mà ta vẫn là ta, chỉ có sự dể-khinh đổi ra cung-phụng mà thôi, vậy thì ngày trước nào phải thật vì ta mà khinh-dể đâu ?

Ai kia tự cung-phụng sự sang-quý thì tại sao ta lại vui ? Ai kia tự dể-khinh sự nghèo-hèn thì tại sao ta lại giận ?

Cái tâm nếu thật là tâm của ta, tức là đầu mối để biện-lý sự-tình của ta, thì có rảnh đâu để vui sự sang-quý, có rảnh đâu mà giận sự nghèo-hèn ?