VŨ PHỦ THÍ ẨN-CÔNG

Lỗ Ẩn-công năm đầu (721 trước tây-lịch)

TẢ-TRUYỆN. – Mạnh-tử, vợ chánh của Lỗ Huệ-công, mất. Thiếp là Thanh-tử sanh ra Ẩn-công.

Rồi Lỗ-Huệ-công cưới con gái của Tống Võ-công tên là Trọng-tử. Sanh ra Hoàn-công. Huệ-công mất. Vì Hoàn-công còn nhỏ, Ẩn-công tạm lên ngôi.

Lỗ Ẩn-công thứ XI (711 trước tây lịch)

XUÂN-THU. – Mùa đông, tháng 11, ngày nhâm-thìn, vua (Lỗ) mất.

TẢ-TRUYỆN. – Vũ Phủ tâu xin cho giết Hoàn-công, để được chức thái-tể. Ẩn-công phán : « Vì thế-tử còn trẻ nên ta tạm cầm quyền. Ta sắp trả ngôi. Sẽ cho sửa-soạn dinh tại Sưu-cừu, ta sắp về đó dưỡng-lão. »

Vũ Phủ lo sợ (mưu gian bại-lộ). Trở lại gièm cùng Hoàn-công, xin thí Ẩn-công.

Lúc còn công-tử, Ẩn-công có đem quân đánh Trịnh tại Hồ-nhượng. Bị quân Trịnh bắt giao cho Doãn-thị (đại-phu của Trịnh). Hối-lộ. Cùng Doãn-thị thờ thần Chung-vu, cùng về Lỗ. Cho lập đền thờ (thần Chung-vu bên Lỗ).

Tháng 9, trai-giới (để tế thần) tại nhà Vỉ-thị (đại-phu của Lỗ).

Ngày nhâm-thìn, Vũ Phủ sai côn-đồ thí vua. Đưa Hoàn-công lên ngôi. Trị tội nhiều người trong nhà Doãn-thị.

LỜI BÀN. – Than ôi ! Sự thí Ẩn-công là phá tấm lòng mến nghĩa của thiên-hạ ! Điều lợi, ai cũng ham mà đeo-đuổi ; việc nghĩa, ai cũng ngại mà trốn-tránh ; ví khiến làm nghĩa mà không mắc họa, người đời còn từ-chối thay huống chi lại còn có họa !

Ẩn-công chẳng màng đến sự giàu-có muôn xe, đem nước Lỗ nhường lại cho Hoàn-công ; vậy mà Hoàn-công chẳng nghĩ đến tấm lòng quảng-đại ấy, đang tâm thí Ẩn-công khiến cho Ẩn-công có một tiết-tháo tối-cao phải chịu một tai-họa tối-thảm, khiến trong đời ai cũng xem vụ thí Ẩn-công là một gương nên tránh sự làm nghĩa. Trong thế gian, ai cũng cho sự thí Ẩn-công là việc phá hoại tấm lòng yêu nghĩa của thiên-hạ ; trái với thế-gian, ta cho việc thí Ẩn-công là sự khuyến khích tấm lòng yêu nghĩa của thiên hạ. Tại sao ? Vì Ẩn-công bị thí đâu phải tại làm nghĩa, mà chính bởi làm không tròn việc nghĩa. Việc nhường ngôi của Ẩn-công : tâm rất rõ ràng mà tích rất sáng sủa. Vì lúc Hoàn-công còn trẻ-dại, nếu Ẩn-công có ý gì khác thì Hoàn-công sẽ tan như cám, nát như tương vì bởi còn ở trong tay của Ẩn-công cho đến mười một năm kìa !

Lòng của Ẩn-công chẳng có một mảy-may gì đáng hiềm-nghi, dốc dạ dưỡng-nuôi, chỉ lo giúp-đỡ, trên có trời, dưới có đất, tâm và tích chẳng chút gì dối-trá cả.

Chỉ có điều đáng tiếc là làm nghĩa chẳng trọn, vì mến quyền-vị vài năm không chịu rời bỏ đi ngay ! Bởi không lìa ngay ngôi báu nên hình-tích tham-luyến mới lộ ra, Vũ Phủ nhơn thấy đó mới bày mưu giết Hoàn-công. Nếu Ẩn-công có phong-độ thoái-vị thật mạnh-mẽ, rồi tỏ cho mọi người biết rõ-rệt thì kẻ bất-nhơn nào dám đến cận vách, mà quân bất-nghĩa nào dám tới tận cửa, phương-chi lại dám bày mưu hạ sát đứa em, dùng nết chó, heo làm nhơ-bẩn lòng mình được ? Nay Vũ Phủ dám đến trước mặt để bày lời tàn-bạo không chút rụt-rè, là cũng bởi hình-tích tham-luyến quyền hành của Ẩn-công xui-giục. Than ôi ! thấy vậy mà Ẩn-công chưa kinh-sợ còn đáp với Vũ Phủ rằng : « Vì thế-tử còn trẻ nên ta tạm cầm-quyền. Ta sắp trả ngôi lại. Sẽ cho sửa-soạn dinh ở Sưu-cừu, sắp về đó dưỡng-lão. » Chữ « sắp » hay « sẽ » là lòng tham-luyến của Ẩn-công lộ ra trong lời nói. Đáng trả thì trả ngay tại sao « sắp trả », đáng sửa dinh ở đất Sưu-cừu thì sửa ngay, tại sao « sẽ cho sửa » ? Một kẹt hở có thể cho người lợi-dụng được tuy nhỏ không dung một sợi tóc thì làm sao dung chữ « sắp » hay « sẽ » được ? Vì đó lòng khinh-lờn của Vũ Phủ, dạ nghi-ngờ của Hoàn công mới hiệp cùng nhau tạo sanh ra việc thí Ẩn-công.

Than ôi ! sự nhường ngôi của Ẩn-công tâm sáng-sủa dường ấy, tích rõ-ràng dường ấy, chỉ vì không dứt bỏ được một mảy lông của mùa thu mà phải lâm họa, còn bao người tâm và tích chẳng theo kịp Ẩn-công thì sao không lo mà cố-gắng thêm lên ? Cho nên khi quân-tử làm nghĩa phải nối liền đêm với ngày, không khi lại dám không tròn việc nghĩa. Như thế, chẳng phải chỉ vì điều nghĩa mà cũng để tránh tai-họa.

Nếu không có gương của Ẩn-công thì kẻ làm nghĩa, vừa thâu một chút lành, sửa một nết nhỏ đã tự cho là đủ, rồi lười-biếng không bước tới nữa, cho nên ta mới bảo : « Việc thí Ẩn-công là sự khuyến-khích tấm lòng yêu nghĩa của thiên-hạ. »