TRỊNH CẦU HÒA TRẦN-HẦU KHÔNG CHỊU

Lỗ Ẩn-công năm thứ VI (716 trước tây-lịch)

TẢ-TRUYỆN. – Tháng năm, ngày canh-thân, Trịnh xâm Trần và cướp nhiều binh-khí.

Năm trước, Trịnh-bá sai người đến cầu hòa, Trần-hầu không chịu. Ngũ-Phu (công tử Trần) can : « Thân thiết với người hữu đức, tử tế với láng diềng tức là bửu bối của nước. Chắc chúa công sẽ hòa cùng Trịnh. » Trần-hầu đáp : « Tống và Vệ là hai nước lớn, có thể hại ta, còn Trịnh có làm gì ? » Không cho hòa.

Người quân tử bàn rằng : « Điều lành chớ nên bỏ mất, sự ác chớ nên để trưởng thành. Có phải như việc của Trần Hoàn-công chăng ? Cho sự ác trưởng thành sẽ không trị nổi, họa kia chắc cận kề, muốn cứu cũng không kịp ! » Trong Kinh thi, bài « Bàn-canh » và Thương, có câu : « Ác dễ lớn, như lửa giữa đồng, khó đến gần, dập sao tắt được ? »

Châu Nhậm có nói một lời đáng ghi nhớ : « Vua trị nước thấy điều ác như nông phu thấy cỏ, phải lo bừa cào cho thành đống. Cày cuốc cho tận gốc, chớ để sống lại. Nếu vua làm thế, điều thiện sẽ hiện ra. »

LỜI BÀN. – Việc thiên hạ, thắng là nhờ lòng biết âu lo, bại là bởi dạ hay khinh dể.

Sợ là nguồn phước, khinh là cửa họa. Trần-hầu cho Tống, Vệ là hai nước to mạnh đáng lo sợ, xem Trịnh là một nước nhỏ yếu nên dể khinh, vì vậy mới bảo : « Trịnh có làm gì ? », mới không cho Trịnh giảng hòa ; rồi gây ra binh liên họa kết, mà những nạn ấy lại không gây ra bởi Tống với Vệ, hai nước đáng lo-sợ, lại do bởi Trịnh, một nước đáng khinh-thường. Như vậy, sự khinh-lờn có phải là cửa họa chăng ?

Câu « Trịnh có làm gì » của Trần-hầu là nguồn-gốc của sự tan nhà mất nước ; vì thế đời trước mới bảo : « Tại một lời mà vong-quốc » là vậy đó.

Như nhà Tần chỉ có phòng-ngừa Hung-nô để cho trăm họ chịu lầm-than, có phải là vì sợ thế Hung-nô mạnh và cho rằng : « Bá-tánh có làm chi ? », nhưng sau nầy nhà Tần mất nào phải là tại Hung-nô ?

Như nhà Hớn chỉ lo áp-chế tôn-thất để tin dùng toàn ngoại-thích, phải chăng vì sợ tôn-thất gần-gũi có thể uy-hiếp được và cho rằng : « ngoại-thích có làm chi ? », nhưng sau nầy nhà Hán bị hại nào phải là do tôn-thất ?

Còn Tấn Võ-Đế vì khinh « Nhung-địch có làm chi ? » mà không dời chúng đi, sau nầy mất nước cũng tại bọn man-di ấy. Còn Tùy Nhượng-Đế vì cho « Đạo-tặc có làm gì ? » mới không ngăn-trừ chúng, sau nầy mất nước cũng bởi bọn trộm cướp ấy.

Như vậy, câu : « có làm gì ? » cần phải hết sức bài-hủy. Nhà vua chắc tự bảo : « Oán của dân có làm gì ? » mới dám bạo-ngược ; chắc bảo : « Ngân-sách thiếu-thốn nào có làm gì ? » mới dám xa-xí ; chắc bảo : « Can-gián của bề tôi nào có làm gì ? » mới dám cấm sự can, bỏ điều gián ; chắc bảo : « Đông binh nào có làm sao ? » mới dám thích chinh-chiến. Như thế có phải ba chữ « Có làm gì ? » là mối sanh ra vạn ác chăng ?

Nếu không suy tận gốc thì ba chữ : « Có làm gì ? » tuy có mối sanh ra họa-loạn mà không có hình tạo nên họa-loạn, tuy có thật-sự đáng ghê-sợ mà không có dấu-hiệu đáng ghê-sợ. Nếu không phải là bực quân-tử tri-cơ thì làm thế nào cản-ngăn được ngọn sóng cao lấp trời mà lúc khởi đầu chỉ là một dòng nước chảy ri rỉ...