TANG HI-BÁ CAN VIỆC ĐI COI LƯỚI CÁ

Lỗ Ẩn-công năm thứ V (717 trước tây lịch)

XUÂN-THU. – Mùa xuân, vua (Lỗ) cho bày lưới cá tại xứ Đường.

TẢ-TRUYỆN. – Mùa xuân, vua sửa soạn qua xứ Đường xem lưới cá. Tang Hi-Bá can : « Phàm điều gì không diễn tập đại sự (cúng-tế, chiến-tranh), món gì không làm vật-liệu để dùng cho sự cúng tế và quân nhu, nhà vua chẳng nên làm. Vua phải chỉ dẫn cho dân « phép » và « vật ». Giảng rõ đại sự, định rành độ lượng của vật đó cho phép. Giải thích tận tường cách dùng tài liệu của đại-sự là vật. Không có phép, không có vật là loạn chánh. Có loạn trong chánh sự sẽ có thất bại trong nước.

Đi săn trong mùa xuân là lễ sưu, trong mùa hạ là lễ miêu, trong mùa thu là lễ kiển, trong mùa đông là lễ thú, đó là : thừa lúc nhà nông rảnh rang áp dụng cuộc săn để giảng dạy trận pháp và triệu tập những vật liệu cần ích cho cúng tế với quân khí.

Ba năm diễn binh một lần. Lúc về chỉnh đốn quân-lịnh. Đặt tiệc đãi ba quân để luận công. Bày văn chương (huy-chương, cờ tiết) để định rành quí với tiện, liệt rõ giai cấp trong hàng ngũ, thuận theo thứ tự của tuổi tác và rèn tập uy nghiêm.

Cầm thú nào mà thịt không dùng trong cúng tế, mà da, răng, xương, sừng, lông không dùng làm quân khí, thì nhà vua không bắn. Phép xưa là thế. Còn về sản vật của núi, rừng, sông, hồ, và các vật dụng khác thì đã có công chức, quan tư lo liệu ; nhà vua không nên làm. »

Lỗ Ẩn-công đáp : « Nhơn đó, ta tuần-du các địa-hạt. » Ra đi. Bắt lưới cá để xem. Tang Hi-Bá, cáo bịnh, không theo.

Xuân-Thu biên : « Vua cho bày lưới cá tại xứ Đường » là muốn chỉ điều phi lễ. Chữ « tại xứ Đường » ghi sự rời kinh đô để dong chơi xa.

LỜI BÀN. – Về thuật can gián : khiến vua nể lời không bằng khiến vua tin lời, khiến vua tin lời không bằng khiến vua vui vẻ mà nhận lời.

Can mà trưng họa-phước để răn-dọa là khiến cho vua sợ, can mà đem lý-lẽ để hiểu dụ là khiến cho vua tin, can mà dùng tâm-lý để giác ngộ là khiến cho vua vui lòng nghe theo.

Như : nêu cuộc biến-loạn trong niên-hiệu Thiên-Bửu để can cũng không ngăn được vua Kỉnh-Tông đến Ly-sơn ^²² như nhắc sự bị vây nơi Đài-thành để can cũng không ngăn được vua-Hiến Tông rước cốt phật ^²³, đó chỉ là trưng điều, họa-phước để răn-dọa chớ chưa đem lý-lẽ để hiểu-dụ.

Như : giải thích về cách thức của các lễ « triều hội » cũng không ngăn được. Lỗ Trang-công đi xem tế xã ^²⁴, như bàn bạc về luật-lệ của âm nhạc xưa cũng không ngăn được vua Cảnh-vương đúc chuông ^²⁵, đó chỉ là đem lý-lẽ để hiểu-dụ chớ chưa dùng tâm-lý để giác ngộ.

Vậy thì : trưng việc họa-phước cũng có thể khiến cho người ta sợ, nhưng gặp phải kẻ kiêu-hãnh, chẳng biết sợ, thì phép kia sẽ cùn. Còn : dùng lý-lẽ cũng có thể khiến cho người ta tin, nhưng gặp phải ngu-độn, không hiểu-biết, thì phép kia sẽ cùn.

Như cách Tang Hi-Bá can Lỗ Ẩn-công về việc xem lưới cá : trước thì trưng-bày họa « loạn-chánh » nếu nhà vua quên « phép » và « vật », sau lại bàn đến lý của lễ sưu và lễ thú cốt dùng cuộc săn để diễn-tập ba quân, thì lời nói cũng thâm-thúy, cũng minh-bạch có thể khiến cho lòng vua sợ, có thể khiến cho lòng vua tin ; vậy mà kết cuộc, không níu được chiếc xe của Lỗ Ẩn-công.

Cũng bởi chưa dùng đến tâm-lý để giác ngộ. Lòng Ẩn-công lúc đó đương ham-mê thú vui xem đánh cá thì họa có rõ-ràng cũng không sá kể, thì lý có đúng đắn cũng không rảnh để mà tin ! Tang Hi-Bá không mở lòng của Ẩn-công bằng tâm-lý, chỉ muốn đoạt thú vui của Ẩn-công, như thế thì thuật can cũng còn sơ-sài quá đỗi !

Nếu Tang Hi-Bá biết dùng thú vui của đạo chúng ta thay-thế vào thú vui của sự đi xem lưới cá, khiến thú vui của đạo tràn-ngập nơi lòng Ẩn-công, bày-tỏ nơi diện-mạo, nơi thân-thể và khắp cả tứ-chi thì Ẩn-công sẽ xem chó cùng ngựa, thanh cùng sắc, châu cùng ngọc cũng như đất hay rác, đá hay gạch vậy thôi. Chừng đó, dẫu được xem cá còn ở Thiên-trì hay Lý-ngư ở Long-môn có kỳ đụng tới mây xanh, có ví đưa ra đến biển cả cũng không đổi được thú vui chơn-chánh của đạo chúng ta, chớ nói làm gì đến gáo nước ở xứ Đường kia !

Cho nên, ta vẫn chủ-trương rằng : nhà vua đương thích vui chơi, nay nể lời can mà thay-đổi, đó là không dám làm chớ chưa biết điều ấy không nên làm. Vì tin lời can mà thay-đổi, đó chỉ biết không nên làm chớ chưa biết điều ấy không dám làm.

Một khi lòng vua đã vui trong sự giác-ngộ, khi biết những điều kia không đáng kể, thì lúc đó, có khuyến-khích cũng không chịu làm huống-hồ là can-gián.