CHU, TRỊNH GIAO ÁC

Lỗ Ẩn-công năm thứ III (719 trước tây-lịch)

TẢ-TRUYỆN. – Trịnh Võ-công và Trịnh Trang-công đều là khanh-sĩ của nhà Chu-Bình-Vương, hai lòng, muốn cho Quắc-công thế chức. Trịnh bá giận. Bình-vương bảo không có ý đó. Vì lẽ ấy, Chu và Trịnh trao-đổi con tin (Chu Trịnh giao chí).

Chu thái-tử tên Hồ qua làm con tin tại Trịnh ; Trịnh thế-tử tên Hốt đến làm con tin nơi triều nhà Chu. Bình-vương băng. Người nhà Chu muốn giao chánh-sự cho Quắc-công. Tháng tư năm đó, Thái Túc (tức là Thái Trọng) nước Trịnh đem quân cắt trộm lúa mạch tại ấp Ôn. Mùa thu, gặt trộm lúa hòa ở Thanh-châu (Lạc-ấp). Từ đó Chu và Trịnh giao ác.

Người quân-tử bàn rằng : « Chữ tín không do lòng thành thì sự trao con tin là chuyện vô-ích. Nếu dùng lòng minh-bạch, dạ khoan-dung mà đãi nhau, nếu dùng lễ-nghĩa mà giao-kết cùng nhau thì dẫu không con tin cũng không gì ngăn-trở được sự hòa-hảo giữa hai nước. Thật vậy, nếu tin nhau với tấm lòng minh-bạch thì dùng cỏ nơi khe, suối ao, hồ hoặc ngọn rau « tần », « phiền », « ôn » hay « táo » hoặc dùng rổ, giỏ, nồi hay chảo, hoặc dùng nước đọng hay chảy đều có thể đem cúng thần thánh, đem dưng lên cho thiên-tử với các công-khanh. Huống chi nếu là người quân-tử ký-kết điều-ước giữa hai nước, và theo đúng lễ-nghĩa, thì có cần gì đến con tin ! Phần đầu tiên của thiên « Quốc-phong » trong Kinh Thi, có bài « thể-phiền » hay « thể-tần » hay trong phần thứ ba của thiên « Đại-nhã » có bài « hàng vĩ » và « quýnh-chước » (đều tỏ rằng) có thể dùng những vật mọn để nêu sự thành và tín. »

LỜI BÀN. – Thiên tử đối với chư-hầu cũng như chư-hầu đối với khanh đại-phu. Họ Quý nước Lỗ, xem như vua Lỗ, tương-tợ là hai vua, vậy mà trong đời chưa ai gọi « nước Lỗ và nước Quý » bao giờ. Họ Trần ở nước Tề, xem như vua Tề, tương-trợ là hai vua, mà trong đời chưa ai kêu « nước Tề và nước Trần » bao giờ. Bởi vì tuy cường-ngạnh mà họ Quý và họ Trần cũng còn là bề tôi của Lỗ và Tề thì không thể đem nhà vua và bề tôi gọi đồng nhau để loạn danh-phận. Chu là thiên-tử Trịnh là chư-hầu, vậy mà Tả Khâu-Minh khi chép chuyện Bình-vương và Trang-công, lúc đầu thì viết « Chu, Trịnh đổi con tin » (Chu, Trịnh giao chí), hồi sau lại viết : « Chu, Trịnh giao ác », xưng « Chu với Trịnh » ngang nhau, không phân-biệt tôn-ti, trật-tự chi cả. Đã không trách Trịnh phản Chu lại còn trách Chu dối Trịnh ; như vậy tội của Tả Khâu-Minh cũng lớn thay !

Ta nghĩ Tả Khâu-Minh vẫn là có tội nhưng mà nhà Chu không phải là vô tội.

Khi nhà Chu dời đô qua miền đông ^¹⁷, Trịnh-bá vẫn làm khanh-sĩ, phận vua tôi hãy còn ; vua đối với tôi, có hiền thì dùng, không hiền thì truất, cần chi phải giấu giếm. Thiên-tử là Bình-vương muốn bãi chức Trang-bá mà không dám bỏ, muốn đem Quắc-công lên địa-vị đó mà cũng không dám nhắc ! Hèn-yếu, mù-mờ, rồi lại nói láo để dối bề tôi, mất cả thể thống của một vì thiên tử. Lại còn làm chuyện quá đáng hơn nữa ; cùng với Trịnh trao đổi con tin ! Trao đổi con tin là việc làm giữa hai nước láng diềng, đồng hàng với nhau. Nay thiên-tử nhà Chu lại xuống tôn vị mình trao đổi con tin với Trịnh, còn Trịnh quên mình ti tiện, bước lên trao đổi con tin cùng nhà Chu ! Như vậy : thế bằng nhau mà thể lại nghịch nhau thì tôn-ti trật-tự đã mất cả rồi. Trước lúc chưa trao con tin, Chu là thiên-tử, Trịnh là chư hầu ; sau khi đã cùng đổi con tin, Chu và Trịnh như nhau thì còn nể gì ? Cho nên cắt lúa mạch nơi ấp Ôn, gặt lúa hòa tại ấp Lạc, hành động ngang nhiên như vậy cũng là phải lắm rồi.

Nếu lúc Bình-vương không bằng lòng Trịnh-bá, truất liền đi, mà Trịnh-bá có cường ngạnh thì chỉ là hành vi của một tên phản thần, còn tôn vị của thiên-tử vẫn vẹn nguyên. Lại cùng nhau trao đổi con tin ! Như vậy, nhà Chu tự coi mình như các chư hầu khác, không dám dùng chức vị của thiên-tử mà tự xử mình nữa thì, ngày lụn tháng qua, còn ai biết nhà Chu là thiên-tử nữa ? Cho nên, một mai kia dùng binh-lực đánh nhà Chu chẳng còn chút gì kiêng sợ ^¹⁸, là vì không còn phải là một chư hầu phản thiên-tử nữa, chỉ là một chư hầu đánh với một chư-hầu ! Nếu nhà Chu cứ lấy chức vị thiên-tử mà tự xử mình, tự coi mình là phận chí tôn và chí nghiêm thì bao giờ Trịnh-bá kia lại dám phạm thượng ? Cũng vì nhà Chu dùng địa vị chư hầu mà tự xử mình cho nên Trịnh mới dùng địa-vị chư hầu để đãi nhà Chu, rồi thiên hạ cũng dùng địa vị chư hầu để đãi nhà Chu, cho đến Tả Khâu-Minh cũng dùng địa vị chư hầu để đãi nhà Chu ! Nếu nhà Chu không tự đánh mình thì Trịnh chưa chắc dám đánh nhà Chu mà tội « vô quân » kia, Tả Khâu-Minh không làm gì chối cãi được. Nhưng nhà Chu phải chịu một phần lớn trong trách nhiệm đó.

Tuy thế, truyện của Tả Khâu-Minh chép là lời của một người quân tử, ngọn bút của Tả Khâu-Minh là tiêu biểu cho nghị-luận của các bực quân tử đương thời. Trông qua cách chép « Chu với Trịnh » như hai chư hầu không phân biệt khinh với trọng thì thấy rõ các bực quân tử đương thời không còn biết có thiên-tử nữa. Bọn Nhung địch không biết có thiên tử thì điều ấy chẳng đáng lo, chư hầu không biết có thiên tử, thì điều đó chưa đủ lo, đến khi những người được gọi là quân tử không biết có thiên-tử thì hỏi trong khắp thiên hạ, còn ai có biết thiên-tử nữa ?

Vì vậy, Đức Phu-tử mới lấy làm lo, vì vậy mới soạn ra kinh Xuân-Thu, mà cũng vì vậy kinh Xuân-Thu khởi đầu ngay đời Bình-vương nhà Chu.