DĨNH KHẢO-THÚC GIÀNH XE

Lỗ Ẩn-công năm đầu (721 trước tây-lịch)

TẢ-TRUYỆN. – (Sau khi giết Cung-thúc Đoạn) Trịnh-bá đem an-trí Khương-thị tại ấp Dĩnh. Rồi thề : « Không xuống suối vàng, không gặp mặt nhau. » Sau hối hận. Quan phong-nhơn ở Dĩnh-ấp là Dĩnh Khảo-Thúc, biết chuyện, đem lễ-vật dưng cho Trịnh-bá. Cầm lại dùng cơm. Khi ăn, chọn thịt bỏ vào tay áo. Hỏi. Thưa : « Tiểu-nhơn còn mẹ. Chỉ được dùng thức ăn của tiểu-nhơn dưng. Chưa từng nếm những vị của vua ban. Xin cất đem dưng cho mẹ già. » Trang-công than : « Nhà ngươi còn mẹ để dưỡng ! Thương hại cho ta... lại không. » Khảo-Thúc hỏi : « Dám thưa : chúa công nói thế là nghĩa gì ? » Thuật lại câu chuyện, tỏ sự ăn năn. Khảo-Thúc bẩm : « Lo gì ! đào đường hầm tận suối vàng để gặp nhau. Còn ai trách được ? ».

Nghe theo. Vào đường hầm, Trang-công ngâm : « Vào trong đường hầm, Gặp vui hòa hợp. »

Khương-thị trong hầm đi ra cũng ngâm : « Ra khỏi đường hầm, Lòng vui nở nan ! »

Từ đó, mẹ với con như trước.

Người quân-tử bàn rằng : Dĩnh Khảo-Thúc giữ tròn đạo hiếu. Lòng yêu mẹ đánh thức lòng hiếu-thảo của Trang-công. Trong Kinh Thi có câu : « Lòng hiếu khôn cùng, chia cho đồng-loại. », tức là Dĩnh Khảo-Thúc vậy.

Lỗ Ẩn-công thứ XI (711 trước tây-lịch)

XUÂN-THU. – Mùa hạ, vua (Lỗ) hội cùng Trịnh-bá tại thời-lai.

TẢ-TRUYỆN. – Mùa hạ... hội tại Thời-Lai (đất của Trịnh) để mưu việc đánh Hứa. (Cho nên) đến tháng năm, ngày giáp-thìn, Trịnh-bá diễn tập quân trước tôn miếu. Công-tử Át cùng Dĩnh Khảo-Thúc giành xe (xe thưởng gọi là lộ-xa), Khảo-Thúc nắm lấy trục vừa kéo vừa chạy. Tử-Đô (tên tự của Át) cầm kích đuổi. Đến đại lộ (nơi chín đường gặp nhau) theo không kịp, Tử-Đô hầm-hầm tức giận.

XUÂN-THU. – Mùa thu, tháng 7, ngày nhâm-ngọ, vua (Lỗ) cùng Tề-hầu và Trịnh-bá vào (kinh đô) Hứa.

TẢ-TRUYỆN. – Mùa thu, tháng 7, vua hội cùng Tề-hầu và Trịnh-bá để phạt Hứa. Ngày canh-thìn đến kinh thành nước Hứa. Tay cầm lá cờ « mâu-hồ », của Trịnh-bá, Dĩnh Khảo-Thúc nhảy trước lên tường thành. Tử đô núp dưới bắn lén. Ngã xuống. Hà Thúc-Doanh chụp lấy leo lên thành, phất cờ « mâu-hồ », quay lại ngoắt ba quân, gọi to : « Chúa công đã lên rồi ! ». Quân Trịnh kéo ồ lên. Ngày nhâm-ngọ, chiếm được nước Hứa…

LỜI BÀN. – Lý ở trong thiên-hạ nguyên khí ở trong vạn vật. Lúc khí xuân tủa ra trong vạn-vật : gốc rễ và nhánh lá của cây, màu sắc và mùi thơm của hoa, tuy không giống nhau, nhưng đâu phải do hai thứ nguyên khí tạo sanh ra. Như lý trong thiên-hạ : đối với cha mẹ là hiếu, đối với vua là trung, đối với anh em là thuận, đối với bạn-bè là nghĩa, đối với tôn-miếu là kính, đối với ba quân là nghiêm, theo mỗi việc mỗi đặt tên, tuy cả ngàn vạn thứ khác nhau mà lý cũng chỉ là một.

Vậy thì : không có hai nguyên-khí, cũng không có hai lý. Nhưng vì vật chỉ hưởng có một phần nguyên-khí cho nên về lý cũng chỉ được có một phần ; còn người hưởng toàn-khí cho nên về lý cũng toàn. Hưởng có một phần nguyên-khí, đó không phải là lỗi của vật, mà bởi sự thiên-lệch của khí. Còn người vì hưởng được nguyên-khí vẹn-toàn của trời đất cho nên về lý cũng được toàn-vẹn. Nếu chỉ nắm một chi-tiết của lý, không biết xét-suy đến toàn-thể, thì có phải là lỗi tại người hay không ?

Nhờ lòng hiếu-thảo, Dĩnh Khảo-Thúc nổi danh ở nước Trịnh : dùng một lời nói làm cho Trang-công hồi-tâm, ép Trang-công nhớ đến mẹ, điều ấy cũng khá khen. Nếu biết suy-xét lòng hiếu-thảo đến chỗ cùng tột thì sẽ thấy tỏa ra khắp trời đất, đầy ngập cả bốn biển. Phàm về lý ở trong thiên-hạ, không có gì ngoài đạo hiếu được, như vậy tại sao trong khi sắp đánh Hứa tranh-giành chi một chiếc xe thưởng để tự giết mình ? Đáng tiếc thay !

Lúc vấn-đáp với Trang-công thì ôn-tồn, hiền-hậu, sao biết nhã-nhặn như vậy, còn lúc tranh-giành với Tử-Đô thì giận dữ rồi cướp giựt, sao lại hung-tợn thế kia ? Cũng trong thân của một người, tại đâu mà trước với sau lại khác hẳn nhau dường ấy ? Đương khi dùng cơm với Trang-công thì nhớ đến cha mẹ, còn trong lúc diễn binh để đánh Hứa lại không tưởng đến mẹ cha ? Đương khi cất giấu miếng thịt thì nhớ đến cha mẹ, còn trong lúc nắm kéo trục xe lại không tưởng đến mẹ cha ? Như vậy, trước thì nhớ, sau lại quên, thành ra ngó thấy hình cha mẹ trong tô canh mà không ngó thấy hình cha mẹ trong « lộ-xa ».

Nếu Dĩnh Khảo-Thúc biết đem lòng kính-thờ mẹ cha để thờ-kính tôn-miếu thì có đâu dám tranh-giành xe ở trước « đại-cung » ? Nếu Dĩnh Khảo-Thúc biết suy lòng thờ-kính mẹ cha ra cách nghiệm-trị ba quân thì khi nào dám tranh-giành xe nơi đại-lộ ? Vì không biết xét-suy, cho nên lúc đầu lãnh được tiếng khen là thuần-hiếu, mà hồi sau tránh không khỏi tiếng chê « đánh lộn để lụy đến mẹ cha » (đấu ngận nguy phụ-mẫu).

Hoặc có người hỏi : « Lúc đánh cùng nước Hứa, Dĩnh Khảo-Thúc quên mình leo trước lên thành, như vậy không phải là suy rộng đạo hiếu hay sao ? »

Xin đáp : « Tranh xe là việc riêng, tức là bất-hiếu ; trèo trước lên thành là việc công, tức là hiếu. Tiếc mình là hiếu thờ mẹ cha, quên mình là trung thờ vua chúa. Nhưng, trung với hiếu nào phải hai đường ? »

Tăng-tử có nói : « Lúc chiến-đấu, thiếu dũng-cảm là bất-hiếu », đó là can-đảm của Dĩnh Khảo-Thúc khi nhảy trước lên tường thành ; chính Tăng-tử gọi đó là hiếu. Nhưng Dĩnh Khảo-Thúc đâu có chết vì trèo trước lên thành, mà lại chết vì Tử-Đô bắn lén. Chết vì thù riêng chớ nào phải do việc công. Bởi đó mới tiếc giùm Dĩnh Khảo-Thúc không biết suy lòng hiếu-thảo ra cho tới chốn…

Xưa Tả Khâu-Minh khen Dĩnh Khảo-Thúc bằng mấy câu Kinh Thi : « Lòng hiếu khôn cùng, chia cho đồng loại. »

Nay, xem lại chuyện trên, thấy bỏ cất miếng thịt thì làm được, còn lìa bỏ trục xe lại không làm được, coi vậy thì hiếu-thảo của Dĩnh Khảo-Thúc cũng có lúc cùng ! Cảm-hóa được lòng của Trang-công, không cảm hóa được lòng của Tử-Đô, coi vậy thì đối với đồng-loại lắm khi cũng không chia-sớt được ! Nếu Dĩnh Khảo-Thúc ngâm đi ngâm lại vài ba lượt hai câu thi khen-tặng, chẳng biết có hổ thầm hay chăng ?