CHƯƠNG 1

HIỆU ỨNG CÁI TÔI TRONG GƯƠNG:

PHÁ VỠ GIỚI HẠN TƯ DUY, NHẬN THỨC CÁI TÔI ĐÍCH THỰC

Hiệu ứng cái tôi trong gương: “Cái tôi trong gương” và “cái tôi thực”

"Hiệu ứng cái tôi trong gương" (Looking-glass self) do nhà xã hội học người Mỹ Charles Horton Cooley đưa ra năm 1902. Lý luận này cho rằng: "Quan niệm về cái tôi của một người hình thành trong quá trình giao tiếp với người khác, nhận thức về bản thân của một người phản ánh quan điểm của người khác về mình, cảm nhận về cái tôi này được quyết định bởi tư tưởng của người khác, thái độ của người khác đối với mình."

Trong cuốn sách Bản tính loài người và tổ chức xã hội (On Self And Social Organization), Cooley đưa ra một ví dụ hình tượng: "Mỗi người đều là tấm gương của một người khác, phản chiếu một người qua đường khác nữa." Do vậy, lý luận này còn được gọi là "Hiệu ứng cái tôi trong gương".

Đúng như cái tên của nó, nội hàm của Hiệu ứng cái tôi trong gương là: cũng như chúng ta chỉ thấy bề ngoài của mình trong gương, nhận thức của "ta" về cái tôi cũng bắt nguồn từ quan điểm của người khác về ta. Vì vậy, trái ngược với quan điểm "đừng bận tâm đánh giá của người khác" mà lý thuyết tâm lý học xã hội thông thường đề xướng, hiệu ứng cái tôi trong gương chỉ ra rằng: Quan niệm về cái tôi của mỗi người đều được hình thành trong quá trình tương tác với người khác.

Đầu tiên, chúng ta tưởng tượng người khác nhận thức thế nào về mình. Thứ hai, chúng ta tưởng tượng người khác đánh giá mình thế nào dựa trên nhận thức này. Cuối cùng, chúng ta nảy sinh một loại cảm xúc dựa trên căn cứ nhận thức và đánh giá của người khác về mình, loại cảm xúc này sẽ là nhân tố chủ đạo trong nhận thức của chúng ta về bản thân.

Ví dụ, "tôi" quyên góp cho tổ chức từ thiện 50 tệ, sau đó, thông qua các đánh giá và phản ứng của người khác, "tôi" tưởng tượng ra nhận thức của họ về "tôi": một người đang tham gia hoạt động từ thiện. Tiếp đó, qua bình luận bằng lời của người đời hoặc các kênh phản hồi khác, "tôi" cho rằng đánh giá của người khác về "tôi" là "người nhiệt tình, tốt bụng".

Sau đó, "tôi" thấy hết sức vui mừng trước sự nhận thức và đánh giá này, đồng thời nhận thức sâu hơn về bản thân, tin rằng mình đúng là người nhiệt tình, tốt bụng. Sau đó, "tôi" sẽ tiếp tục yêu cầu bản thân sống theo tiêu chuẩn này. Đây chính là quá trình hình thành quan điểm về cái tôi của một con người.

Ngược lại, trong ví dụ tương tự, "tôi" quyên góp 50 tệ cho tổ chức từ thiện, sau đó, "tôi" nhận ra đánh giá của người khác về "tôi" là "một kẻ đạo đức giả luôn làm bộ nhiệt huyết với công tác từ thiện". Đánh giá này khiến "tôi" soi xét lại nội tâm mình, tin rằng mình làm từ thiện không phải vì mình thích giả nhân giả nghĩa. Thế là, "tôi" sẽ nảy sinh tâm lý giận dữ và bài xích, đồng thời khi có tâm lý đó, "tôi" cũng nhìn nhận rõ hơn về bản thân mình: "tôi" chắc chắn mình không phải là một kẻ đạo đức giả.

Trong tiểu thuyết thường có tình tiết: có một kẻ làm đủ việc ác như thể trong lòng hắn có ma quỷ, cốt tủy ngấm máu tàn ác. Một hôm, hắn tới một nơi xa lạ, tình cờ làm một việc tốt, thế là, tất cả mọi người đều khen ngại hắn, cho rằng hắn là thánh nhân.

Dần dần, hắn cũng thực sự tin rằng mình là người tốt, sau đó, hắn bắt đầu yêu cầu bản thân sống theo tiêu chuẩn của "người tốt", cũng dần dần khám phá ra sự lương thiện trong nhân tính bản thân. Cuối tiểu thuyết, thường thì hắn sẽ quay lại đối đầu với đồng bọn độc ác trong quá khứ của mình, để bảo vệ những người nghĩ hắn là "thánh nhân", đồng thời dùng tính mạng chuộc lại tội lỗi mà hắn đã gây ra trước kia, và thực sự trở thành thánh nhân.

Đây chính là quá trình "cái tôi trong gương" nhào nặn "cái tôi thực sự", tuy câu chuyện này có cốt truyện cũ rích, song nó lại ẩn chứa căn cứ tâm lý học xác đáng. Trong cuộc sống thực tế, chúng ta cũng hay bắt gặp tình cảnh tương tự:

Một phụ nữ bế một đứa trẻ lên tàu, trong khoang tàu đã chật ních người. Trong đó, một thanh niên đang nằm ngủ trên ghế, một mình anh ta lại chiếm trọn hai ghế. Đứa trẻ quấy khóc đòi ngồi và chỉ tay vào thanh niên kia. Nhưng thanh niên giả vờ không nghe thấy, vẫn nằm ngủ như thường. Lúc này, mẹ đứa trẻ nói bằng giọng an ủi: "Chú ấy mệt quá, để chú ấy ngủ một lát nhé, đợi chú ấy ngủ dậy, chắc chắn chú ấy sẽ nhường chỗ cho mình."

Vài phút sau, người thanh niên đó mở mắt, làm bộ như vừa tỉnh giấc, rồi ngồi thẳng dậy, nhường ghế còn lại cho người phụ nữ đang bế con.

Đứa trẻ quấy khóc đòi ngồi, người thanh niên không thèm đếm xỉa, nhưng một câu an ủi của người mẹ lại khiến anh ta khách sáo nhường chỗ, điều kỳ diệu của tình huống này nằm ở chỗ "đánh giá về cái tôi" của người thanh niên đã thay đổi.

Có thể thấy, lúc đầu, nhận thức của người thanh niên về bản thân là tâm lý bất cần "tôi chiếm hai chỗ đấy thì sao, các người làm gì được tôi". Nhưng khi nghe thấy đánh giá của người phụ nữ về mình, nhận thức của anh ta về bản thân cũng lặng lẽ biến thành: "Mình là người thấu tình đạt lý, chẳng qua mình mệt quá, nên cần nghỉ ngơi một lát mà thôi."

"Quan niệm về cái tôi" của anh ta thay đổi và ngay sau đó hành vi tương ứng của anh ta cũng thay đổi theo. Có thể thấy, cá thể liên quan chặt chẽ với xã hội, cá thể cần thông qua sự đánh giá của người khác trong xã hội mới có thể hoàn thành nhận thức về cái tôi.

Điều này nói với chúng ta rằng, nhiều khi chúng ta là người như thế nào là do sự phản hồi của xã hội quyết định, người khác nghĩ chúng ta là người như thế nào, rất có thể chúng ta sẽ trở thành người như thế nấy.

Thiên kiến vị kỷ: Tôi rất xuất chúng, còn bạn chỉ may mắn mà thôi

Một nhà tâm lý học người Úc từng làm một cuộc điều tra về mức độ nhận thức về bản thân của các quản lý cấp giám đốc trong một công ty, kết quả phát hiện 90% quản lý cấp cao đánh giá thành tựu của bản thân cao hơn đánh giá về đồng nghiệp thông thường. Trong đó, 86% người được điều tra đánh giá thành tích công việc của mình cao hơn mức trung bình thực tế, chỉ có 1% cho rằng thành tích của mình thấp hơn mức trung bình.

Sau đó, nhà tâm lý học đã hư cấu ra mức thưởng bình quân của cả công ty, và yêu cầu các quản lý cấp cao đánh giá mối quan hệ giữa thù lao và năng lực của bản thân, kết quả, khi tiền thưởng của họ cao hơn mức bình quân, họ thường cho rằng điều đó là tất nhiên: là sự báo đáp hợp lý cho năng lực làm việc và thành tích nổi bật của họ. Còn khi tiền thưởng thấp hơn mức bình quân, họ thường cảm thấy mình đã cố gắng làm việc nhưng không nhận được đãi ngộ công bằng. Tóm lại, họ hiếm khi thẳng thắn chấp nhận sự thật rằng - thực ra mình không bằng người khác và nghĩ cách thay đổi điều này; đa số họ đều than trời trách đất, tìm đủ mọi cớ để biện minh cho bản thân.

Tại sao lại như vậy? Vì các quản lý cấp cao của công ty này đều là người tự cao tự đại ư? Thực ra thì đây là bệnh chung của tất cả mọi người, trong tâm lý học, loại tâm lý này được gọi là "Thiên kiến vị kỷ" (Self-serving bias).

Trong tác phẩm Tâm lý học xã hội, nhà tâm lý học người Mỹ David Myers định nghĩa thiên kiến vị kỷ nhu sau: Khi chúng ta xử lý thông tin có liên quan tới bản thân, sẽ xuất hiện một loại thiên kiến tiềm tàng. Chúng ta vừa dễ dàng thanh minh cho thất bại của mình, vừa vui lòng đón nhận những lời tán dương về thành công. Trong rất nhiều trường hợp, chúng ta cho rằng mình tốt hơn người khác. Cảm giác tự đề cao bản thân này khiến đa số mọi người đắm chìm trong phương diện xuất chúng của mình, chỉ thi thoảng mới ngó qua phương diện yếu kém mà thôi.

Nói nôm na, đây là một loại thiên kiến tiềm tàng, xuất hiện khi con người xử lý thông tin có liên quan tới bản thân. Người ta thường nhìn nhận mình theo hướng tốt đẹp, khi đạt được một số thành công, thường dễ dàng quy kết đó là công sức của bản thân, còn khi phạm sai lầm thì thường than trời trách đất, đổ lỗi cho nhân tố bên ngoài, tức là giành công lao về mình, đẩy sai lầm cho người khác.

Ví dụ, khi giành được chiến thắng, rất nhiều vận động viên thường cho rằng chiến thắng này là nhờ vào sự nỗ lực của bản thân, còn khi thất bại thì họ quy kết cho các nhân tố khác như việc tạm dừng trận đấu một cách sai lầm, quyết định xử phạt không công bằng, đối thủ quá mạnh, trọng tài thiên vị…

Trong bảng điều tra bảo hiểm, các tài xế từng gây tai nạn luôn miêu tả nguyên nhân tai nạn như sau:

"Không biết từ đâu chui ra một chiếc xe, tông vào tôi rồi bỏ chạy."
"Tôi vừa đi đến ngã tư, thì tự dưng có một thứ xuất hiện che mất tầm nhìn của tôi, làm tôi không trông thấy xe khác."
"Một người đi đường va vào tôi rồi chui xuống dưới bánh xe tôi."

Khi lợi nhuận của công ty tăng lên, rất nhiều tổng giám đốc điều hành cho rằng công ty có được phần lợi nhuận vượt mức ấy là nhờ vào tài quản lý của mình, còn khi lợi nhuận bắt đầu đi xuống, họ lại nghĩ: Làm thế nào để đám nhân viên kém cỏi này làm việc có trách nhiệm hơn đây?

Thậm chí, khi miêu tả thành công và thất bại, chủ ngữ chúng ta dùng cũng thay đổi. Ví dụ:

"Tôi thi được điểm A môn sử."

Ngược lại, khi thành tích không tốt, người ta liền nói: "Không ngờ thầy sử lại cho tôi điểm C!"

Một số nhà tâm lý học Canada từng nghiên cứu thiên kiến vị kỷ trong đời sống hôn nhân.

Trong một cuộc điều tra mang tính toàn quốc, họ phát hiện 91% các bà vợ cho rằng mình phải gánh vác phần lớn công việc mua sắm thực phẩm, nhưng chỉ có 76% các ông chồng đồng ý với điều này.

Trong đó, có một trường hợp như sau, mỗi tối, người nhận phỏng vấn và vợ anh ta đều tiện tay vứt quần áo cần giặt bên ngoài giỏ đựng quần áo bẩn. Sáng hôm sau, một trong hai vợ chồng sẽ nhặt quần áo bỏ vào giỏ. Khi vợ nói với chồng "Lần này đến lượt anh nhặt", người chồng nghĩ "Tại sao chứ? Phải đến tám chín mươi phần trăm là mình nhặt". Thế là, anh ta chất vấn vợ: "Em nghĩ em nhặt được bao nhiêu lần chứ?" "Ờ," người vợ đáp, "chắc phải tám chín mươi phần trăm là em nhặt."

Đây cũng là một hình thức biểu hiện của thiên kiến vị kỷ: Trong trí nhớ, chúng ta sẽ vô thức phóng đại thông tin có lợi cho mình, và phớt lờ thông tin bất lợi. Cho nên, thiên kiến vị kỷ còn được gọi là "thiên kiến tư lợi".

Chính vì vậy, loại thiên kiến vị kỷ này hiển nhiên sẽ gây ra rất nhiều xung đột trong giao tiếp. Khi hợp tác nhóm, thiên kiến vị kỷ sẽ khiến những người đang hợp tác cảm thấy mình là người cống hiến chính chứ không phải các đối tác khác, khi việc hợp tác không thuận lợi, người ta có khuynh hướng phê bình đối tác, như vậy việc hợp tác rất dễ chấm dứt.

Trong khi đó, thiên kiến vị kỷ giữa hai vợ chồng dễ khiến họ tranh cãi bất tận vì việc nhà, khiến quan hệ vợ chồng bất hòa…

Thiên kiến vị kỷ là một loại lỗi quy kết, là nhân tố lớn ảnh hưởng tới các mối quan hệ, vì vậy, trong quá trình giao thiệp với người khác, cần cố gắng tránh lỗi quy kết cơ bản này để duy trì mối quan hệ giao tiếp hài hòa, tốt đẹp.

Hiệu ứng mỏ neo: “Tư duy độc lập” bị neo chệch hướng

Năm 1974, hai giáo sư tâm lý học của Đại học Hebrew là Kahneman và Tversky tiến hành một thí nghiệm. Thí nghiệm yêu cầu tình nguyện viên phỏng đoán xem tỷ lệ phần trăm số ghế của các nước châu Phi ở Liên hợp quốc là bao nhiêu.

Đầu tiên, họ cho mỗi nhóm tình nguyện viên một con số tỷ lệ phần trăm ngẫu nhiên. Sau đó, họ lần lượt ám thị tình nguyện viên rằng con số ngẫu nhiên này lớn hoặc nhỏ hơn con số thật. Cuối cùng, yêu cầu tình nguyện viên đoán con số thật.

Điều thú vị là con số mà cuối cùng tình nguyện viên đoán ra đều chịu ảnh hưởng của con số ngẫu nhiên ban đầu. Ví dụ, con số ngẫu nhiên của hai nhóm tình nguyện viên lần lượt là 10% và 65%, còn con số cuối cùng họ phỏng đoán lần lượt là 25% và 45% - rất gần với con số ngẫu nhiên mà hai nhóm này nhận được lúc đầu.

Kahneman và Tversky tiến hành thí nghiệm này là để nghiệm chứng "Hiệu ứng mỏ neo" (Anchoring effect) họ đưa ra trước đó. Lý thuyết này cho rằng trước khi con người đưa ra quyết định, tư duy thường bị thông tin đầu tiên họ nhận được chi phối, thông tin đầu tiên giống như chiếc mỏ neo đã chìm xuống đáy biển, cố định tư duy của bạn vào một điểm, từ đó sinh ra nhận thức sai lệch.

Ví dụ, rõ ràng tình nguyện viên biết con số mình nhận được lúc đầu là ngẫu nhiên, không hề liên quan tới con số thật, nhưng khi đưa ra ước đoán con số thật, họ vẫn vô thức neo con số ước đoán của mình trong phạm vi nhất định quanh con số ngẫu nhiên.

Gọi hiệu ứng này là "mỏ neo" vì điểm neo chôn sâu trong tiềm thức, nhiều người thậm chí không nhận ra mình đã bị chôn điểm neo vào tiềm thức, tưởng rằng mình đưa ra quyết định thông qua tư duy độc lập, thực ra, họ đã bị các thông tin xuất hiện trước đánh lừa mà không hề hay biết. Có một câu chuyện hết sức nổi tiếng kể về một cửa hàng nhỏ bán sandwich, trong cửa hàng có hai nhân viên bán hàng, trong đó một người luôn có doanh số bán hàng cao hơn người còn lại. Cần biết rằng khi mua đồ ăn nhanh, khách hàng thường chọn nhân viên bán hàng ngẫu nhiên, thậm chí sẽ chọn nhân viên có ít khách đang xếp hàng hơn. Vì thế, dù có bao nhiêu người bán hàng, trên lý thuyết, doanh số của họ đáng ra đều không chênh lệch quá lớn.

Hiện tượng này thu hút sự chú ý của ông chủ. Thế là, một hôm, ông ta đứng cạnh quầy quan sát và phát hiện, mỗi khi khách hàng gọi món, một nhân viên sẽ hỏi: "Có thêm trứng rán không?" Có khách bảo có, cũng có khách bảo không, tỷ lệ cơ bản là 50:50. Còn nhân viên còn lại thì hỏi: "Quý khách muốn thêm một trứng rán hay hai trứng rán?" Lúc này, có ít nhất 70% khách hàng sẽ vô thức đáp "thêm một" hoặc "thêm hai", chỉ có 30% khách hàng yêu cầu "không thêm trứng".

Thế là tự nhiên, doanh số bán hàng của nhân viên thứ hai cao hơn nhân viên thứ nhất rất nhiều. Đây chính là ứng dụng điển hình của hiệu ứng mỏ neo. Nhân viên thứ hai đã chôn được một "mỏ neo" trước khi khách hàng ra quyết định: khách hàng muốn ăn trứng rán, vì vậy, phạm vi tư duy của khách hàng bị neo vào câu hỏi "lấy mấy quả trứng", chỉ có một số ít nghĩ ra rằng mình còn có lựa chọn thứ ba: không lấy trứng.

Tất nhiên, neo tư duy là phản ứng tâm lý của con người. Khi suy nghĩ vấn đề, chúng ta sẽ vô thức tiếp nhận một lượng lớn thông tin, từ đó hình thành một loại mô hình tư duy, các thông tin này vừa giúp chúng ta tư duy, vừa có thể trở thành một loại "mỏ neo", neo giữ tư duy của chúng ta.

Vậy làm thế nào để tránh hoặc giảm thiểu hiệu ứng mỏ neo? Đầu tiên, bạn cần cố gắng mở rộng tầm nhìn, không ngừng học tập và thực hành, tiếp thu ý kiến và phương pháp của người khác. Cái gọi là "bị thông tin xuất hiện trước tác động" thực ra xét đến cùng là do chúng ta tiếp nhận quá ít thông tin. Bộ não của con người rất đặc biệt, xử lý càng ít thông tin thì khả năng phân biệt thông tin càng yếu. Ngược lại, khi xử lý một lượng thông tin khổng lồ, bộ não sẽ vận hành với tốc độ cao, phán đoán thông tin nào có giá trị, thông tin nào là "mỏ neo" vô nghĩa.

Ví dụ, khi gặp ai đó lần đầu tiên, chúng ta có thể hoàn toàn bỏ qua những đánh giá mà mình từng nghe được về người này rồi tự quan sát và phán đoán; cũng có thể thu thập sẵn thật nhiều thông tin về người này để giúp bản thân đưa ra phán đoán khi gặp mặt. Tương tự với sự vật sự việc, khi gặp một vấn đề nào đó, bạn có thể bỏ qua các thông tin mình từng biết, phân tích bản chất của vấn đề rồi quyết định ngay tại chỗ, hoặc lắng nghe ý kiến của những người khác, rồi tư duy một cách toàn diện và có chiều sâu.

Tóm lại, có hai cách quan trọng để tránh "mỏ neo": một là hoàn toàn phớt lờ tất cả thông tin trước đó, loại trừ mối họa ngầm "mỏ neo", nhưng điều này khó mà thực hiện được trong thực tế; hai là thu thập thật nhiều thông tin, phân tích vấn đề toàn diện, cuối cùng đưa ra phán đoán lý trí, giảm ảnh hưởng của "mỏ neo" xuống mức thấp nhất.

Hiệu ứng Wallenda: Càng quan tâm càng dễ mất

Hiệu ứng Wallenda được đặt tên theo nghệ sĩ biểu diễn đi trên dây nổi tiếng người Mỹ - Wallenda. Wallenda nổi danh vì kỹ thuật biểu diễn điêu luyện và ổn định của mình, ông chưa từng gặp tai nạn. Năm 1978, ở tuổi 73, Wallenda quyết định thực hiện một màn trình diễn đi trên dây cuối cùng rồi tuyên bố nghỉ hưu.

Ông chọn địa điểm biểu diễn ở thành phố biển San Juan, Puerto Rico. Không ngờ người chưa từng mắc bất cứ sai sót nào trước kia như Wallenda, lần này lại thất bại hoàn toàn - khi vừa đi ra giữa dây, chỉ sau hai động tác không quá khó, ông đã ngã xuống từ độ cao mấy chục mét và tử vong tại chỗ.

Sau sự việc, vợ ông nói: "Tôi biết lần này chắc chắn sẽ có chuyện không hay xảy ra. Vì trước khi biểu diễn anh ấy cứ liên tục nói, “Lần biểu diễn này quá quan trọng, không được thất bại”. Trước kia trong mỗi lần biểu diễn thành công, anh ấy chỉ nghĩ đến chuyện đi trên dây thật hay, chứ không quan tâm những thứ mà việc này có thể mang lại. Còn trong lần biểu diễn cuối cùng, Wallenda quá muốn thành công, nên không thể tập trung vào việc đi trên dây, cứ mãi suy tính thiệt hơn. Nếu anh ấy không nghĩ đến quá nhiều thứ ngoài việc đi trên dây, thì với kinh nghiệm và kỹ thuật của mình, anh ấy đã không bị ngã rồi."

Sau đó, tâm lý lo được lo mất dưới áp lực tâm lý khổng lồ này được các nhà tâm lý học đặt tên là "Tâm lý Wallenda", còn được gọi là "Hiệu ứng Wallenda".

Chúng ta thường nói "áp lực là động lực", nhưng hiệu ứng Wallenda lại cho chúng ta thấy áp lực là một con dao hai lưỡi, biết cách sử dụng thì nó có thể hóa thành vũ khí sắc bén, giết hàng vạn quân địch, ngược lại, nó có thể làm chúng ta bị thương.

Cha đẻ ngành nghiên cứu tâm lý căng thẳng - bác sĩ Hans Selye - chia sự căng thẳng thành căng thẳng tiêu cực có hại và căng thẳng tích cực có lợi: căng thẳng tích cực mang lại động lực cho con người, khiến con người vui vẻ và giúp con người sống hiệu quả; còn căng thẳng tiêu cực không chỉ khiến con người cảm thấy bất lực, nản chí, thất vọng, mà còn gây ra các phản ứng xấu về tâm và sinh lý.

Hiệu ứng Wallenda chính là "căng thẳng tiêu cực". Đây là một sự căng thẳng phi lý trí, vì nguồn gốc của sự căng thẳng này là tâm lý lo được lo mất của con người, không phải là lo mình không đủ giỏi, từ đó tìm cách nâng cao năng lực bản thân, mà là cứ mãi lo "thất bại thì phải làm sao". Loại thứ nhất mang lại cảm xúc tích cực, loại thứ hai mang lại cảm xúc tiêu cực, khiến con người thiếu tập trung, lãng phí tâm trí vào việc suy nghĩ vẩn vơ vô ích. Thế thì thành công sao được?

Thực ra, người ta không hiểu rằng, thay vì suy tính thiệt hơn rồi cuối cùng thất bại cay đắng, chi bằng ngay từ đầu dốc hết sức mình, như vậy còn có khả năng thành công.

Thời trẻ, Johnny Jones, diễn giả nổi tiếng ở thập niên 60 thế kỷ 20 của Mỹ, từng tham gia một cuộc thi diễn thuyết do Đại học Miami tổ chức, thí sinh tới từ các trường đại học nổi tiếng trên khắp nước Mỹ, nhà tài trợ gồm các trường đào tạo diễn thuyết nổi tiếng như trường Carnegie, v.v…

Sau khi đánh bại các đối thủ khác và lọt vào vòng bán kết, Jones thấy hết sức căng thẳng. Đầu tiên là vì cuộc thi này rất quan trọng với anh ta, anh ta mong có thể thông qua đó để bước vào giới diễn thuyết; thứ hai, sau nhiều vòng thi quyết liệt, thực lực của đối thủ cũng khiến anh ta dè chừng. Dưới sự thúc đẩy của tâm lý đó, vừa cầm bản thảo diễn thuyết lên, Jones đã thấy tim đập thình thịch, cổ họng giần giật, thậm chí trong khi diễn thuyết thử, anh ta còn quên rất nhiều nội dung cần nói.

Cuộc thi càng đến gần, tình trạng của Jones ngày càng tệ, anh ta gần như sắp bỏ cuộc. Khi ý nghĩ bỏ cuộc thoáng hiện lên trong đầu, Jones liền xốc lại tinh thần, thầm nhắc nhở mình: Dù thế nào chăng nữa, cũng không được từ bỏ! Dù cuối cùng bị loại, cũng không được chủ động bỏ cuộc! Nghĩ thế, Jones bắt đầu từ từ chấp nhận việc mình có thể bị loại khỏi cuộc thi, và lạ thay, anh ta không còn thấy căng thẳng nữa.

Cuối cùng, lúc thi, Jones không còn gánh nặng tâm lý và thể hiện cực kỳ thoải mái, bài diễn thuyết đầy tình cảm của anh ta đã chinh phục ban giám khảo, cũng khiến đối thủ hết sức khâm phục. Và rồi, anh ta đã thành công lọt vào trận chung kết.

Trải nghiệm lần này khiến Johnny Jones có được năng lực quan trọng nhất của một diễn giả, ấy là năng lực ung dung bình tĩnh đối mặt với những trường hợp quan trọng, điều đó giúp con đường thành công của anh ta trở nên bằng phẳng và rộng mở hơn.

Thực ra hiệu ứng Wallenda cực kỳ đơn giản: áp lực từ sự căng thẳng quá độ đã hủy hoại năng lực phản ứng vô thức vốn được hình thành sau một thời gian dài luyện tập. "Trăm hay không bằng tay quen" nghĩa là khi xảy ra tình huống ngoài ý muốn, một người có kỹ năng thành thạo sẽ vô thức đưa ra phản ứng chính xác - đây không phải là may mắn, mà là ký ức tiềm thức được hình thành từ quá trình luyện tập hằng ngày.

Mà tâm lý lo được lo mất lại khiến người ta dồn hết sự chú ý vào việc mình đang làm, đến mức một số phản ứng cơ bản nhất cũng cần phải suy nghĩ cặn kẽ (ví dụ nên nhấc chân trái hay chân phải trước), cuối cùng dẫn đến kết quả phản ứng trở nên chậm chạp, tư duy cũng trì trệ theo.

Hiệu ứng Kuleshov: Thực ra thế giới trong mắt chính là thế giới nội tâm

"Hiệu ứng Kuleshov" là một hiện tượng điện ảnh được phát hiện bởi đạo diễn Kuleshov (Liên Xô cũ). Khi đó, ông quay một nhóm cảnh đặc tả gương mặt bất động, không có bất cứ biểu cảm gì của diễn viên nổi tiếng Ivan Mosjoukine, sau đó, ghép những cảnh quay đặc tả giống hệt nhau này với các cảnh quay khác, tạo thành ba tổ hợp:

Tổ họp thứ nhất, sau cảnh đặc tả gương mặt Mosjoukine là cảnh trên bàn đặt một đĩa súp. Tổ họp thứ hai, sau cảnh gương mặt Mosjoukine là cảnh xác chết một phụ nữ nằm trong quan tài. Tổ họp thứ ba, sau cảnh đặc tả gương mặt là cảnh một bé gái đang chơi với chú gấu chó đồ chơi trông rất buồn cười.

Khi Kuleshov chiếu cho một số khán giả không biết đến bí mật ẩn sau tất cả xem ba tổ họp cảnh quay khác nhau này, hiệu quả cực kỳ đáng kinh ngạc: khán giả hết sức tán thưởng diễn xuất của nghệ sĩ. Họ chỉ ra rằng: khi nhìn đĩa súp, Mosjoukine rơi vào trầm tư; khi nhìn xác phụ nữ, vẻ mặt của anh rất buồn bã; còn khi xem bé gái chơi đùa, Mosjoukine thể hiện sự vui vẻ, thả lỏng cực kỳ tự nhiên. Nhưng thực ra khi quay phim, Mosjoukme không bộc lộ bất cứ cảm xúc gì.

Hiệu ứng Kuleshov nảy sinh do khán giả đã phóng chiếu kinh nghiệm của mình vào cảnh quay trước mắt, từ đó sinh ra liên tưởng. Khi xem phim hoặc trong cuộc sống thường ngày, thông thường, nhìn thấy xác chết sẽ làm người ta liên tưởng tới sự buồn bã, còn trông thấy trẻ em chơi đùa sẽ khiến người ta liên tưởng tới niềm vui - nói cách khác, cái mà khán giả thấy thực ra chỉ là sự phóng chiếu tâm lý liên tưởng của mình mà thôi.

Hiệu ứng Kuleshov có ý nghĩa lớn khi vận dụng vào việc dựng phim trong nghệ thuật điện ảnh. Nó cũng phát huy tác dụng quan trọng tương tự trong cuộc sống thực tế, nhất là khi các thương hiệu lớn đều vận dụng linh hoạt Hiệu ứng Kuleshov vào việc chọn tên và logo cho thương hiệu của mình.

Nước ngọt Coca-Cola ra đời vào năm 1886 và được người tiêu dùng đón nhận nồng nhiệt ngay từ khi mới ra mắt. Đầu thập niên 20 thế kỷ 20, thương hiệu quốc tế này lần đầu tiến vào thị trường Trung Quốc, sau vài năm, người ta nhận thấy phản ứng của thị trường Trung Quốc đối với Coca-Cola thực sự rất ảm đạm so với thị trường các nước khác, gần như không ai để ý tới loại nước ngọt này.

Tại sao lại như vậy? Công ty Coca-Cola đã phái nhân viên thị trường đi tìm hiểu nguyên nhân, và phát hiện ra vấn đề nằm ở tên dịch tiếng Trung của Coca- Cola - lúc đó đang là thời kỳ dân quốc, người dịch hành văn vừa thâm sâu khó hiểu, vừa không quan tâm tên dịch có dễ hiểu dễ đọc hay không, lại dịch Coca-Cola thành "Keke Kenla" (nòng nọc gặm nến).

Keke Kenla là cách dịch âm hoàn toàn vô nghĩa, nhưng lại sản sinh Hiệu ứng Kuleshov rất nghiêm trọng: Khi nghe/nhìn thấy cái tên này, điều đầu tiên người tiêu dùng Trung Quốc nghĩ tới chính là khó uống, thậm chí buồn nôn, vì Trung Quốc có một thành ngữ là "vị như nhai nến". Hơn nữa, trong tiếng Trung, chữ "ke" chỉ có một từ tương ứng là "nòng nọc", tức ấu trùng đen sì nhóp nháp của ếch. Điều này khiến cho người tiêu dùng Trung Quốc liên tưởng "nòng nọc" và "nhai nến" với Coca-Cola, dù họ hiểu đó chỉ là dịch âm vô nghĩa, nhưng vẫn có tâm lý bài xích và tránh né. Cho đến thập niên 80 của thế kỷ 20, thương hiệu Coca-Cola tiến vào thị trường Trung Quốc lần thứ hai, lần này họ chọn một cái tên hoàn toàn mới: Kekou Kele (ngon lành và vui vẻ). Từ đó Coca-Cola làm mưa làm gió trên thị trường nước giải khát Trung Quốc.

Cùng một loại nước uống, cùng một cái tên, chỉ vì cách dịch tên khác nhau mà đã khiến người tiêu dùng sinh ra phản ứng tâm lý khác nhau, đây hẳn là một cách diễn giải sinh động về hiệu ứng Kuleshov.

Sự kiện này mang ý nghĩa chỉ đạo sâu rộng với chiến lược bản địa hóa của các công ty đa quốc gia lớn. Cho đến ngày nay, giáo trình về chiến lược bản địa hóa của nhiều học viện kinh doanh ở Mỹ vẫn nhắc đến nó.

Kể cả trong vấn đề thiết kế logo và chọn lựa tên sản phẩm, bên cạnh yếu tố dễ nhận biết, một chỉ tiêu quan trọng khác là phải khơi gợi được hiệu ứng Kuleshov tới những liên tưởng tốt đẹp trong mỗi nền văn hóa. Nhìn từ góc độ của người tiêu dùng, bộ nhận diện thương hiệu như tên sản phẩm, logo... không đơn giản chỉ là tên gọi thay thế, nhiều lúc nó có thể mang lại các phản ứng phóng chiếu tâm lý khác nhau, từ đó ảnh hưởng tới tâm lý người mua.

"Giả thuyết con người lý trí" là một tiền đề giả thuyết quan trọng, nhưng trong tâm lý học, con người chưa bao giờ thuần lý trí, rất nhiều nhân tố tình cảm tác động lên kết quả nhận thức về thế giới của con người. Nhiều khi, thực ra thế giới mà con người nhìn thấy chỉ là hình chiếu của thế giới nội tâm mình mà thôi.