Lời nói đầu của Elie Wiesel cho bản dịch mới

Nếu suốt trong cả cuộc đời, tôi chỉ được viết có một quyển sách, thì phải là quyển sách này. Cũng như dĩ vãng vương vấn trong hiện tại, tất cả những gì tôi viết sau Đêm, kể cả những bài viết về chủ đề Thánh kinh, Talmud^¹[1] hoặc Hasid^²[2], đều mang dấu ấn sâu đậm của Đêm, và người đọc sẽ không thể hiểu được nếu chưa từng đọc qua tác phẩm đầu tay này của tôi.

Tại sao tôi lại viết quyển sách này?

Có phải rằng tôi đã viết để mà khỏi phát điên, hay ngược lại, để hoá điên để mà hiểu được bản chất của sự điên rồ, của cơn điên bao la, khủng khiếp đã bùng nổ trong lịch sử và trong lương tâm của con người?

Phải chăng tôi viết để lưu lại một di sản bằng chữ, bằng các hồi ức, để giúp ngăn ngừa lịch sử khỏi tái diễn?

Hay phải chăng chỉ là để bảo tồn một hồ sơ về khổ hình mà tôi đã phải chịu hồi niên thiếu, ở cái tuổi màkiến thức của người ta lúc đó về sự chết và cái xấu chỉ nên được giới hạn trong mức độ những gì người ta khám phá qua văn chương.

Có những người đã bảo tôi rằng tôi sống sót là để viết những hàng chữ này. Tôi không tin như thế. Tôi không biết tôi đã sống sót bằng cách nào, hồi đó tôi yếu đuối, khá nhút nhát; tôi đã chẳng làm gì để tự cứu mình. Một phép lạ? Chắc chắn là không rồi. Nếu trời có thể và muốn làm một phép lạ cho tôi, tại sao trời lại không làm cho những người khác xứng đáng hơn tôi? Chẳng qua chỉ là cơ may. Tuy nhiên, đã sống sót, tôi cần phải cho sự sống sót của tôi một ý nghĩa. Phải chăng để bảo vệ ý nghĩa đó mà tôi đã đặt lên giấy một trải nghiệm trong đó chăng có gì có ý nghĩa cả?

Nhìn lại, tôi phải tự thú rằng tôi không biết, hay không còn biết, tôi đã muốn đạt được những gì qua những dòng chữ của mình. Tôi chỉ biết rằng nêu không có lời khai chứng này, cuộc đời viết văn của tôi – hay giản dị là cuộc đời của tôi – đã không thể trở thành cuộc đời mà tôi đang có: cuộc đời của một nhân chứng đã tin rằng anh ta có nghĩa vụ đạo đức để cố găng ngăn cản không cho kẻ thù hưởng được một chiến thắng cuối cùng bằng cách để cho các tội ác của nó được xóa khỏi ký ức của nhân loại.

Ngày nay, nhờ vào những văn kiện mới được phát giác, các chứng cớ cho thấy rằng trong những ngày đầu vừa tiếp cận quyền lực, bọn Đức Quốc xã đã bắt đầu xây dựng một xã hội trong đó đơn giản là không có chỗ cho người Do Thái, về cuối triều đại của chúng, mục tiêu cua chúng đã thay đổi, chúng quyết định để lại một thế giới điêu tàn, nơi đó có vẻ như là những người Do Thái chưa hề hiện hữu. Đó là lý do tại sao ở mọi nơi tạiNga, tại Ukraine và tại Lithuania, bọn Einsatzgruppen^³[3]đã thi hành lệnh Giải pháp Cuối cùng bằng cách xoay nòng súng liên thanh vào hơn một triệu người Do Thái, đàn ông, đàn bà và trẻ con, rồi ném xác họ vào những nấm mồ tập thể khổng lồ được chính các nạn nhân đào ra ngay trước đó. Các đơn vị đặc biệt sau đó sẽ đào các xác chết này lên để thiêu. Như thế, lần đầu tiên trong lịch sử, người Do Thái không những chỉ bị giết hai lần và còn không được phép chôn trong một nghĩa địa.

Hiển nhiên là cuộc chiến tranh mà Hitler và các đồng lõa của ông ta đã tiến hành là một chiến tranh không chỉ nhằm vào người Do Thái, đàn ông, đàn bà và trẻ con, mà còn nhằm vào Do Thái giáo, văn hoá Do Thái, truyền thống Do Thái, nghĩa là ký ức Do Thái.

Tin rằng giai đoạn này của lịch sử một ngày nào đó sẽ được phán xét, tôi biết ràng tôi phải làm chứng. Tôi cũng biết rằng trong khi tôi có nhiều điều để nói, tôi đã không đủ chữ để nói lên nhũng điều đó. Đau khổ nhận thức được mặt hạn chế của mình, tôi bất lực trơ mắt nhìn khi ngôn ngữ trở thành một chướng ngại. Thật là rõ ràng là cần phải sáng chế ra một ngôn ngữ mới. Nhưng làm thế nào để người ta cải tạo và chuyển hóa những con chữ đã bị kẻ thù phản bội và tha hóa? Đói khát – sợ – dời chuyển – tuyển chọn – lửa – hỏa lò: những chữ này đều có một ý nghĩa nội tại, nhưng ở trong những thời điểm đó, chúng mang những ý nghĩa khác. Viết bằng tiếng mẹ đẻ của tôi – thứ tiếng lúc đó đang ở bên bờ tuyệt chủng – tôi sẽ dừng lại ở mỗi câu để bắt đầu lại, bắt đầu lại lần nữa. Tôi sẽ đổi các độngtừ khác, các hình ảnh khác, các tiếng khóc âm thầm khác. Thế mà vẫn nó chưa chính xác. Nhưng “nó” thực tế là cái gì? Nó là một cái gì trốn tránh, được che phủ vì sợ sẽ bị cướp mất, bị làm cho ô uế mất. Tất cả những gì mà tự điển gợi ra đều có vẻ ốm yếu, xanh xao, vô hồn. Có cách nào để miêu tả cuộc hành trình cuối cùng trong toa xe chở súc vật bị đóng kín, cuộc hành trình cuối cùng đến nơi không hay biết? Hay sự khám phá một vũ trụ điên loạn và giá băng, nơi trở nên tàn bạo là con người, nơi những kẻ có kỷ luật, có giáo dục mặc đồng phục đến để giết chóc, và những đứa trẻ thơ vô tội, những người già mệt mỏi đến để chết? Hay là vô vàn những cuộc phân rẽ chỉ trong một đêm sôi bỏng, sự xé nát trọn những gia đình, trọn những cộng đồng? Hoặc, thật khó tin, sự biến mất của một bé gái Do Thái tóc vàng, xinh xắn, ngoan ngoãn có nụ cười buồn, đã bị sát hại cùng với mẹ em ngay trong cái đêm họ mới đến? Làm cách nào để người ta có thể nói về họ mà suốt đời không run lên, không tan nát trong tim?

Trong thâm tâm, nhân chứng lúc đó đã biết rõ, như bây giờ anh biết, rằng lời chứng của anh sẽ không được nhận. Vì rằng lời chứng đó là về một sự kiện nảy sinh từ lãnh vực xấu xa nhất của con người. Chỉ có những ai đã từng trải nghiệm Auschwitz mới biết nó là gì. Những người khác sẽ không bao giờ biết.

Nhưng ít ra, họ sẽ có hiểu được không?

Có thể nào những người coi việc giúp đỡ người yếu đuối, chữa trị người ốm, bảo vệ trẻ con và tôn trọng sự khôn ngoan của người già là bình thường, sẽ hiểu được những gì xảy ra ở đó hay không? Liệu bây giờ họ có thể hiểu được bằng cách nào trong cái vũ trụ bị nguyền rủa đó những kẻ thống trị tra tấn các ngườiyếu đuối và tàn sát trẻ con, người bệnh và người già?

Thế nhưng, đã sống qua trải nghiệm này người ta không thể giữ im lặng, bất kể khó khăn đến mức nào, nếu còn có thể, để nói lên.

Và như thế tôi đã kiên trì. Và đã tin vào cái im lặng đã bao trùm và chuyển hóa những con chữ. Luôn biết rằng bất cứ một cánh đồng tro nào ở Birknenau cũng có giá trị hơn tất cả những lời cung chứng về Birknenau. Vì rằng, bất kể tất cả mọi nỗ lực của tôi để thốt lên được cái không nói được, “nó” vẫn chưa được đúng.

Phải chăng đó là lý do tại sao bản thảo của tôi – viết bằng tiếng Yiddish với tựa để “Và Thế Giới Vẫn Giữ Im Lặng” và được dịch đầu tiên sang tiếng Pháp, rồi tiếng Anh – đã bị tất cả các nhà xuất bản lớn, Pháp và Mỹ, từ chối, cho dù François Mauriac, nhà văn vĩ đại người Thiên chúa giáo của Pháp, cũng là người đoạt giải Nobel, đã cố gắng không ngừng. Phải sau hàng tháng trời đích thân đến tận nơi, viết thư, gọi điện thoại, cuối cùng ông mới thành công trong việc làm cho nó được nhận in.

Mặc dù tôi đã cắt rất nhiều, nguyên bản tiếng Yiddish vẫn còn quá dài. Jérôme Lindon, người lãnh đạo huyền thoại của nhà xuất bản Les Editions de Minuit, đã hiệu đính và cắt thêm ở bản tiếng Pháp. Tôi chấp nhận quyết định của ông vì tôi lo rằng một vài điều tôi viết có thể đã quá dài dòng. Chỉ có bản thể là quan trọng. Tôi sợ rằng mình đã nói quá nhiều hơn là sợ mình đã nói chưa đủ.

Khởi đầu là lòng tin – một điều trẻ con; cậy trông – một điều vô ích; và ảo tưởng – một điều nguy hiểm.

Chúng ta tin vào Thượng đế, cậy trông vào con người, và sống với ảo tưởng mà mỗi người trong chúng ta đã dâng phó với sự bùng lên từ tia lửa của Shekhinah^⁴[4], rằng mỗi người trong chúng ta mang trong mắt và trong hồn một hình ảnh phản chiếu của Thượng đế.

Nếu không phải là nguyên nhân thì điều đó chính là nguồn cội của tất cả mọi khổ hình của chúng ta.

Những đoạn khác trong nguyên bản tiếng Yiddish nói nhiều về cái chết của cha tôi và về cuộc Giải phóng. Tại sao không thêm những đoạn này vào bản dịch mới? Có lẽ là vì quá riêng tư, quá cá nhân, những đoạn này cần được ngầm hiểu. Và vẫn còn...

Tôi nhớ đêm đó, cái đêm khủng khiếp nhất trong đời tôi:

“... Eliezer, con trai, lại đây con ... Cha muốn nói với con vài điều...Chỉ với con ... Đến đây con, đừng bỏ cha một mình …Eliezer”

Tôi nghe tiếng ông, hiểu được ý nghĩa những lời của ông và tầm vóc thê thảm của khoảnh khắc đó, thế nhưng tôi vẫn không nhúc nhích.

Điều mong muốn cuối cùng của ông là được có tôi bên cạnh trong giờ lâm tử, khoảnh khắc khi linh hồn ông đang bứt ra khỏi thể xác của ông – thế nhưng tôi đã không cho ông có được điều ông ước muốn.

Tôi sợ.

Tôi sợ những cú đánh.

Đó là lý do tôi bưng tai trước những lời kêu van của ông.

Thay vì hy sinh mạng sống khốn khổ của tôi và ào đến bên ông, cầm lấy tay ông, trấn an ông, cho ông thấy rằng ông không bị bỏ rơi, rằng tôi ở bên ông, rằng tôi cảm thông nỗi sầu đau của ông, thay vì làm tất cả những điều đó, tôi vẫn nằm ngửa, cầu xin Thượng đề làm cho cha tôi ngừng gọi tên tôi, làm cho ông ngừng kêu la. Tôi sợ sẽ làm cho bọn SS nổi cơn thịnh nộ.

Thực ra, cha tôi đã không còn tỉnh nữa.

Nhưng cái giọng não nề, sâu khô của ông tiếp tục xé nát sự im lặng và kêu gọi tôi, chỉ gọi một mình tôi.

“Này?” Tên lính SS đã nổi nóng và đang đánh lên đầu cha tôi: “Im, thằng già, im đi!”

Cha tôi không còn cảm nhận được những cú gậy đập nữa. Nhưng tôi vẫn không phản ứng. Tôi để cho tên SS đánh cha tôi. Tôi bỏ mặc ông một mình trong móng vuốt của thần chết. Tệ hại hơn nữa: tôi đã giận ông vì ông làm ồn, vì ông đã la lên, vì ông đã khơi cho tên SS nổi giận.

“Eliezer, Eliezer, lại đây con, đừng bỏ cha một mình...”

Tiếng gọi của ông từ thật xa, từ thật gần đã đến với tôi. Mà tôi vẫn không nhúc nhích.

Tôi sẽ chẳng bao giờ tha thứ cho mình.

Tôi cũng sẽ chẳng tha thứ cho thế giới vì đã đẩy tôi vào chân tường, vì đã biến tôi thành kẻ xa lạ, vì đã làm thức dậy trong tôi những bản năng thấp hèn, nguyên sơnhất.

Lời cuối của ông là tên tôi. Một lời gọi. Và tôi đã không đáp lại.

Trong bản tiếng Yiddish, lời trần thuật kể đã không chấm dứt với hình ảnh ở trong gương, nhưng với một suy nghiệm đen tối về hiện tại:

Giờ đây, vừa chỉ mười năm sau Buchenwald, tôi nhận thức được rằng thế giới quên nhanh quá. Ngày nay, Đức quốc đã là một nhà nước có chủ quyền. Quân đội Đức đã được phục sinh. Ilse Koch, con quỷ bạo dâm khét tiếng của Buchewald, đã được để cho sinh con đẻ cái và sống hạnh phúc mãi mãi về sau... Các tay tội nhân chiến tranh dạo trên các đường phố của Hamburg và Munich. Quá khứ dường như đã bị xóa sạch, bị đẩy vào lãng quên.

Ngày nay, có những kẻ bài Do Thái ở Đức, Pháp và Hoa kỳ bảo với thế giới rằng “truyện” sáu triệu người Do Thái bị thảm sát chỉ là một chuyện bịa, và không hôm nay thì ngày mai hay ngày mốt, nhiều người, vì chẳng biết gì hơn, có thể tin chắc vào lời chúng...

Tôi không quá ngây thơ để dám tin rằng quyển sách mỏng này sẽ đổi chiều của lịch sử hay lay động lương tri của thế giới.

Sách vở ngày nay đã mất đi quyền lực mà chúng đã có một thời.

Những người ngày hôm nay đang im lặng sẽ vẫn im lặng ngày mai.

Độc giả sẽ có quyền hỏi: Tại sao lại có bản dịch mới này, trong khi bản cũ đã có mặt từ 45 năm nay?

Nếu vì bản dịch cũ không đủ trung thực và không đủ hay, tại sao tôi lại phải đợi lâu như thế để thay thế bằng một bản hay hơn và gần với nguyên bản hơn?

Để trả lời, tôi xin nói chỉ vì rằng hồi đó tôi là một nhà văn vô danh mới bắt đầu cầm bút. Tiếng Anh của tôi hồi đó rất tồi. Khi nhà xuất bản ở Anh quốc của tôi cho biết họ đã tìm được một dịch giả, tôi đã mừng. Sau đó, tôi đã đọc bản dịch và thấy có vẻ được. Tôi chẳng bao giờ đọc lại. Từ ngày đó đến nay, nhiều tác phẩm khác của tôi đã được dịch bởi Marion, nhà tôi, người hiểu được ý tôi và biết chuyển đạt lời tôi hay hơn bất kỳ người nào khác. Tôi rất may mắn: khi Farrar, Strauss và Giroux nhờ nhà tôi chuẩn bị bản dịch mới, nàng đã nhận lời. Tôi tin tưởng rằng độc giả sẽ thích bản dịch của nhà tôi. Nói cho đúng, nhờ việc biên tập kỹ càng của nhà tôi, tôi đã có thể sửa chữa và hiệu chỉnh một số chi tiết quan trọng.

Và như thế, khi đọc lại những dòng chữ đã được viết từ rất lâu này, tôi thấy mừng vì mình đã không lần lữa. Vậy nhưng tôi vẫn tự hỏi: Tôi đã dùng đúng chữ chưa? Tôi nói về cái đêm đầu tiên của tôi ở nơi đó. Sự khám phá thực tại ở bên trong hàng rào dây thép gai. Những lời cảnh cáo của một tù nhân “lão làng”, dạy cha tôi và tôi khai dối tuổi thật; cha tôi phải khai bớt tuổi đi và tôi khai tăng lên. Cuộc tuyển chọn. Cuộc diễn hành đi về phía những ống khói xa xa bên dưới bầu trời lạnh lùng. Những trẻ sơ sinh bị ném vào những hào lửa... tôi đã không nói rằng lúc đó chúng nó còn sống, nhưng đó là điều mà tôi đã nghĩ. Nhưng lúc đó tôi đã tự thuyết phục mình: không, chúng nó đã chết rồi , nếu không thì tôi đã phát điên mất. Nhưng cũng có những bạn tù đã nhìn thấy chúng, chúng nó còn sống khi bị ném vào lửa. Các sử gia, trong đó có cả Telford Taylor,đã xác nhận điều này. Thế nhưng một cách nào đó tôi đã không mất trí.

Trước khi kết thúc phần giới thiệu này, tôi tin rằng cần thiết phải nhấn mạnh về việc tôi nghĩ rất chắc chắn rằng sách vở, như con người, có một số phận. Một số sẽ gặp sự buồn thảm, số khác niềm vui, một số khác cả hai.

Trước đây, tôi đã trình bày những khó khăn mà Đêm đã gặp phải trước khi được xuất bản bằng tiếng Pháp, cách đây bốn mươi bảy năm. Mặc dù đã được rất nhiều bài điểm sách khen ngợi, số bán của quyển sách rất thấp. Đề tài này được coi là bệnh hoạn và không hấp dẫn được một ai. Nếu một giáo sĩ mà nhắc đến quyển sách trong bài giảng của ông, luôn luôn sẽ có người phàn nàn ngay rằng “treo vào cổ con cái chúng ta những thảm kịch của dĩ vãng Do Thái” là chuyện vô lý.

Kể từ ngày đó đến nay đã có nhiều đổi thay. Đêm đã được đón nhận một cách tôi không hề mong đợi. Ngày nay, học sinh trung học và đại học ở Hoa kỳ và những nới khác đã đọc quyển sách này trong chương trình học.

Phải giải thích hiện tượng này như thế nào đây? Trước hếtđã có một sự thay đổi quan trọng trong thái độ của công chúng. Trong thập niên 1950 và 1960, những người thành niên ra đời trước hay trong Thế chiến II thường bày tỏ sự lơ là và thái độ lạnh nhạt kẻ cả về cái được gọi một cách không chính xác là Holocaust. Điều này nay không như thế nữa.

Hồi đó, ít có nhà xuất bản nào có can đảm phát hành những quyển sách về đề tài đó.

Ngày nay, những tác phẩm như thế nằm trong hầuhết các danh mục sách. Điều này cũng đúng với giới học thuật. Ngày đó, ít trường có lớp về đề tài này. Ngày nay, nhiều trường có. Và lạ lùng thay, các khóa học đó lại đặc biệt được ưa chuộng. Đề tài về Auschwitz đã trở thành một phần của văn hóa dòng chính. Có những cuốn phim, vở kịch, tiểu thuyết, hội nghị quốc tế, triển lãm, lễ tưởng niệm hàng năm với sự tham dự của những giới chức cấp quốc gia. Thí dụ nổi bật nhất là trường hợp của Viện Bảo tàng Tưởng niệm Holocaust Hoa kỳ ở Washington D.C.; từ ngày mở cửa năm 1993 đến nay đã tiếp hơn 20 triệu người đến viếng.

Có lẽ điều này là vì công chúng biết rằng số người sống sót ngày càng giảm dần, và bị mê hoặc bởi ý nghĩ rằng những kỷ niệm vỡ vụn đó sẽ nhanh chóng biến mất. Bởi vì chung cục, tất cả chỉ là về kỷ niệm, nguồn gốc của nó, tầm óc của nó và, dĩ nhiên, hậu quả của nó.

Với những người sống sót đã chọn cách làm chứng, điều rõ ràng là: bổn phận của họ là phải làm chứng cho những người chết và người sống. Họ không có quyền tước đoạt của các thế hệ tương lai một quá khứ đã thuộc về ký ức tập thể của chúng ta. Quên không những là nguy hiểm mà còn là xúc phạm, quên những kẻ đã chết thì giống như giết họ lần thứ hai.

Thỉnh thoảng tôi được hỏi rằng tôi có biết “sự đáp ứng cho Auschwitz” hay không; tôi đã trả lời rằng chẳng những tôi không biết mà thậm chí tôi còn không biết rằng một thảm kịch lớn lao như thế này có được một sự đáp ứng hay không. Điều mà tôi biết là có một “sự đáp ứng về trách nhiệm”. Khi chúng ta nói về thời đại của cái ác và bóng tối, rất gần mà rất xa này, “trách nhiệm” là then chốt.

Người làm chứng đã buộc mình phải làm chứng. Cho những người trẻ hôm nay, cho những trẻ em sẽ ra đời ngày mai. Nhân chứng không muốn quá khứ của mình sẽ trở thành tương lai của giới trẻ.