LỜI NGƯỜI DỊCH

I. NÉT CHẤM PHÁ VỀ LỊCH SỬ NƯỚC KAZAKHSTAN

Tộc danh (Ethnonym) “Kazakh” có gốc ngữ nghĩa từ tiếng Đột Quyết cổ (Old Turkic; евнетюркский язык) có thế dịch sang tiếng Việt là “tự do, độc lập”. Ngữ nghĩa của từ này thể hiện trọn vẹn tính cách của một dân tộc vốn suốt bao thời đại phấn đấu vươn lên nhằm đạt cho được một lẽ tồn tại tự thân, độc lập. Đất nước Kazakhstan mênh mông nằm ở trung tâm lục địa Á – Âu có diện tích hơn hai triệu bảy trăm nghìn cây số vuông, tức là lớn hơn cả Tây Âu. Lãnh thổ Kazakhstan trong lịch sử đã được các bộ tộc du mục cư ngụ từ lâu đời. Vào thời cổ đại, người Scythia du mục đã sinh sống trên vùng đất này và Đế chế Achaemenid của Ba Tư đã mở rộng về phía lãnh thổ phía nam của Kazakhstan ngày nay. Dân du mục Đột Quyết vốn có gốc gác từ tổ tiên của họ ở hãn quốc (Khanate) Đột Quyết cũng từng sinh sống trên đất nước này. Năm 329 trước Công nguyên (TCN), Alexander Đại đế và quân đội Macedonia của ông đã lâm trận Jaxartes xung đột với người Scythia dọc theo sông Jaxartes mà ngày nay được gọi là sông Syr Darya dọc biên giới phía nam của Kazakhstan hiện đại. Người Cuman (hay còn gọi là người Polovsy) tiến vào thảo nguyên của Kazakhstan ngày nay vào khoảng đầu thế kỉ 11. Sau này, tại nơi đó họ gia nhập với người Kipchak và thành lập liên minh Cuman-Kipchak rộng lớn. Thời ấy, các thành phố cổ đại Taraz (Aulie-Ata) và Hazrat-e Turkestan có vị trí quan trọng dọc theo Con đường Tơ lụa nối kết châu Á và châu Âu, nhưng sau đó liên minh Cuman-Kipchak đã tan rã khi lãnh thổ này bị Đế chê Mông Cổ dưới thời Thành Cát Tư Hãn* chinh phục vào đầu thế kỉ 13. Dưới thời Đế chế Mông Cổ, các khu hành chính có cấu trúc chặt chẽ (Ulus) đầu tiên được thành lập. Người Mông Cổ đã thành lập hai ulus ở đây, đó là ulus của Truật Xích (Jochi) và ulus của Sát Hợp Đài (Jagatai), và trên cơ sở đó, các nhà nước như Mogolistan, Ak-Orda, và hãn quốc Kazakh sau này được hình thành. Vị trí gần Con đường Tơ lụa đã góp phần vào sự lan rộng của các tôn giáo mới ở Kazakhstan như Hồi giáo, Cơ đốc giáo, Phật giáo. Nhưng chỉ có Hồi giáo chiếm được vị trí chính yếu.

Vào thế kỉ 13, lãnh thổ Kazakh trở thành một phần của Kim Trướng Hãn quốc (Golden Horde). Sau khi hãn quốc này sụp đổ vào thế kỉ 15, hãn quốc Nogai ở phía tây và hãn quốc Uzbek ở phía đông được hình thành trên vùng lãnh thổ này.

Hãn quốc Uzbek ở Kazakh đạt quyền lực lớn nhất dưới thời hãn Abulkhair (1428-1468). Nhưng sau khi hãn Abulkhair qua đời, hãn quốc Uzbek được chia thành các trấn, rồi sau đó thống nhất trở lại dưới sự lãnh đạo của hãn Mohammed-Sheibani, và vào thời gian từ 1498 đến 1500, các bộ lạc do hãn Mohammed-Sheibani đứng đầu chuyển đến lãnh thổ của Uzbekistan ngày nay. Còn người Kazakh cư ngụ tại các khu vực ở hạ lưu sông Syr Darya.

Hãn Kasym (1511-1523) thống nhất cảc bộ tộc Kazakh vào năm 1511, do vậy, hãn Kasym được coi là người lập nên nhà nước Kazakh thực sự đầu tiên trên thảo nguyên của Kazakh. Sau đó, những người kế vị ông bắt đầu mở rộng biên giới của Kazakh. Nhiều bộ lạc cư ngụ tại khu vực này đã tập trung hình thành nên dân tộc Kazakh vào thế kỉ 15. Người Kazakh bắt đầu phát triển ngôn ngữ, kinh tế và văn hóa của riêng mình vào giữa thế kỉ 16. Vào đầu thế kỉ 17, ba zhuz được hình thành. Zhuz Lớn bao gồm các vùng lãnh thổ phía nam và đông nam Kazakh, Zhuz Vừa bao gồm sáu bộ lạc ở miền trung và miền đông Kazakh, Zhuz Nhỏ gồm ba bộ lạc cư trú ở phía tây Kazakh và phía tây nước Nga (tỉnh Orenburg). Xét về từ nguyên trong tiếng Kazakh thì thuật ngữ “zhuz” có nghĩa là “liên minh”. Theo các nhà khoa học, xét về bản chất lịch sử của “zhuz” thì đó có thể là bộ lạc hoặc liên minh quân sự giữa những bộ tộc du mục thảo nguyên xuất hiện vào giai đoạn sau khi hãn quốc Kazakh tan rã, hoặc có thể người Kazakh đã bị tách ra trong cuộc nội chiến đầu tiên vào thời đại hãn quốc Kazakh, hoặc sự phân chia này náy sinh do việc các bộ tộc chiếm giữ các thành phố quan trọng bao gồm Tashkent, Yassy và Sauran vào năm 1598.

Các zhuz này được các thị tộc do hãn đứng đầu cai trị. Tuy các vị hãn cai trị zhuz độc lập, song tính thống nhất của nhà nước Kazakh liên tục được duy trì. Nhưng rồi thời kì yên bình của đất nước lại phải nhường chỗ cho các cuộc chiến kéo dài để tranh giành quyền lực, lãnh thổ và tài sản giàu có. Chính cuộc cạnh tranh giữa các bộ tộc cùng quá trình mất đoàn kết chính trị, rồi tầm quan trọng ngày càng giảm của các tuyến đường thương mại trên bộ giữa đông và tây đã làm suy yếu hãn quốc Kazakh.

Vào thế kỉ 17, người Kazakh đã chiến đấu với người Oirot, một liên minh các bộ lạc phía tây Mông Cổ, trong đó bao gồm cả người Dzungar. Mục tiêu chiến lược của người Dzungar là xâm lược và sáp nhập các vùng đất lân cận của hãn quốc Kazakh. Các sự kiện chính của cuộc chiến giữa người Kazakh và người Dzungar được đưa vào lịch sử Kazakh với tên gọi “Thời kì đại họa”. Đầu thế kỉ 18 được coi là thời kì đỉnh cao của hãn quốc Kazakh. Trong thời kì này, Zhuz Nhỏ tham gia vào cuộc chiến 1723-1730 chống lại hãn quốc Dzungar. Dưới sự lãnh đạo của hãn Abulkhair (1693-1748), người Kazakh đã giành được những chiến thắng lớn trước quân Dzungar tại sông Bulanty vào năm 1726 và trong trận Anrakay năm 1729. Còn vị hãn Ablai đã tham gia vào các trận chiến quan trọng nhất chống lại người Dzungar từ những năm 1720 đến những năm 1750, vì thế mà ông được người dân tôn là “batyr” (“anh hùng”).

Vào các năm 1710,1728 và 1729, dân quân của các bộ lạc Kazakh đã đánh bại quân đội Dzungar, nhưng các cuộc đột kích của người Trung Hoa từ phía đông vẫn tiếp tục. Chịu tác động bởi những điều kiện và hoàn cảnh như thế, các nhà cầm quyền bắt đầu tìm kiếm sự hỗ trợ từ Nga. Vào đầu thế kỉ 19, chính quyền Nga bắt đầu áp dụng hệ thống kiểm soát trực tiếp ở Kazakh.

Sau cái chết của các hãn cai trị Zhuz Vừa là Bukey (1815) và Vali (1819), chính phủ Nga hoàng đã bãi bỏ quyền lực của hãn quốc. Năm 1822, “Quy chế về người Kyrgyz miền Sibir” (ở Nga khi đó người ta gọi người Kazakh là Kyrgyz) do Speransky khởi thảo đã quy định việc thành lập tám “quận ngoại vi”. Kể từ những năm 1860, lãnh thổ của Kazakhstan hiện đại được phân chia cho một số đơn vị hành chính của Đế chế Nga.

Vào năm 1920, tại các vùng lãnh thổ sinh sống của người Kazakh ở các Zhuz Vừa và Zhuz Nhỏ đã xuất hiện một chế độ tự trị, đó là Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Tự trị Kyrgyzstan (tức là Kazakhstan).

Sau năm 1927, chính phủ Liên Xô bắt đầu buộc những người Kazakh du mục đến định cư trong các nông trang tập thể và nông trường quốc doanh, và Liên Xô tiếp tục chính sách khuyến khích một số lượng lớn người Nga và những người Slavơ khác đến định cư trong khu vực.

Ngày 5 tháng 12 năm 1936, Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Tự trị Kazakhstan được chuyển đổi thành Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Kazakhstan nằm trong Liên bang Xô viết.

Sau khi Liên Xô sụp đổ, vào ngày 16 tháng 12 năm 1991, Kazakhstan là nước cuối cùng trong tất cả các nước cộng hòa liên bang tuyên bố độc lập. Tháng 12 năm 1991, ông Nursultan Nazarbayev giành chiến thắng trong cuộc bầu cử tổng thống toàn quốc đầu tiên ở Kazakhstan. Kazakhstan tuyên bố trở thành thành viên của Cộng đồng các quốc gia độc lập vào ngày 21 tháng 12 năm 1991. Năm 1997, thủ đô quốc gia được chuyển từ Almaty, thành phố lớn nhất, sang thành phố Astana (trước đây là Aqmola).

Hiện nay, những cải cách trong nhiều lĩnh vực của Kazakhstan đang được Tổng thống Kassym-Zhomart Tokayev (người kế nhiệm Tổng thống Nursultan Nazarbayev) dần hiện thực hóa tại Kazakhstan theo nguyên tắc “Thừa kế – Công bằng – Phát triển”, xây dựng và thực hiện mô hình “Chính phủ lắng nghe” nhằm xây dựng một đất nước hiện đại hóa, đổi mới và phát triển mạnh mẽ, đồng thời vẫn hướng tới mục tiêu phát triển bền vững, gìn giữ được những giá trị xã hội tốt đẹp cũng như sự đa dạng về sắc tộc và văn hóa.

Những người dịch chúng tôi rất vinh dự được dịch tác phẩm Dân du mục của nhà văn Ilyas Yesenberlin sang tiếng Việt, bởi lẽ đây là một đóng góp nhỏ bé nhưng quan trọng cho việc củng cố và phát triển tình hữu nghị giữa nhân dân hai nước Việt Nam và Kazakhstan. Những người dịch chúng tôi hi vọng được tiếp tục giới thiệu những tác phẩm xuất sắc khác của nền văn học Kazakhstan sang tiếng Việt, mong giúp đông đảo người đọc Việt Nam hiểu biết thêm dân tộc Kazakh, một dân tộc có lịch sử huy hoàng với lòng can đảm, tinh thần yêu chuộng hòa bình và khả năng sáng tạo mạnh mẽ.

II. TIỂU THUYẾT BỘ BA CỦA ILYAS YESENBERLIN

Dân du mục là bộ tiểu thuyết – biên niên sử kể về những sự kiện diễn ra trên thảo nguyên Kazakh trong thời kì khai sinh dân tộc (quốc gia) sau cuộc xâm lược của người Mông cổ. Tác giả của tác phẩm này là nhà văn Kazakhstan nổi tiếng Ilyas Yesenberlin (1915-1983). Những sự kiện lịch sử xảy ra vào các thế kỉ 15-19 trên lãnh thổ của nước Kazakhstan tương lai được khắc họa rất chân thực và hấp dẫn trong thiên tiểu thuyết bộ ba Dân du mục gồm Thanh kiếm yêu thuật (Заговорённый меч) (do Nguyễn Văn Chiến dịch), Tuyệt vọng (Отчаяние) (do Lê Đức Mẫn dịch) và Hãn Kene (Хан Кене) (do Trần Bích Thư và Nguyễn Ngọc Hùng dịch). Thiên tiểu thuyết Dân du mục đã được dịch ra nhiều thứ tiếng và được trao Giải thưởng Nhà nước của nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Kazakhstan. Đích thân cựu tổng thống Kazakhstan, ngài Nursultan Nazarbayev, đã viết lời tựa cho ấn bản tiếng Anh năm 1998.

Tập đầu tiên Thanh kiếm yêu thuật với cốt truyện xảy ra vào các thế kỉ 15-16 mô tả thời gian hình thành của hãn quốc Kazakh. Đó là thời các vị hãn Abulkhair, Dzhanybek và Kerey bắt đầu tranh giành ngai vàng khi người Kazakh phát triển ý tưởng về sự kết hợp chặt chẽ hơn giữa các zhuz.

Tập thứ hai Tuyệt vọng đưa độc giả trở về thế kỉ 17-18. Trên các trang sách dậy lên cuộc đấu tranh hào hùng của người Kazakh chống lại các đạo quân xâm lược từ các nước khác. Đồng thời, độc giả cũng tường tận những thăng trầm trong quá trình người Kazakh chuyển biến thành công dân của Đế quốc Nga. Tập thứ hai này mô tả chi tiết những hành động anh hùng của hãn Ablai trên con đường thành lập một hãn quốc Kazakh độc lập – và đặc biệt, chiến thắng của người dân Kazakh trước quân xâm lược Dzungar nhờ tài lãnh đạo của hãn Ablai...

Cuốn thứ ba Hãn Kene bao quát các thế kỉ 18 và 19. Trung tâm tự sự của tiểu thuyết là các câu chuyện về vị hãn cuối cùng trong ba zhuz, đó là vị hãn Kenesary Kasymov. Trong lịch sứ của dân tộc Kazakh thì Kenesary – cháu trai của Ablai – là vị hãn cuối cùng của người Kazakh, nhà cai trị cuối cùng của hãn quốc Kazakh, ông cũng là người lãnh đạo phong trào giải phóng dân tộc chống lại việc chiếm các vùng đất Kazakhstan và các chính sách chia rẽ của Đế quốc Nga.

Trước Yesenberlin, trong văn học Kazakhstan chưa có tác phẩm nào khái quát căn bản về lịch sử dân tộc Kazakh và sự hình thành quốc gia Kazakhstan. Chỉ có hai tập Con đường của Ablai do nhà văn Mukhtar Auezov sáng tác mà trong đó ông mô tả cuộc sống của xã hội Kazakhstan vào thế kỉ 19. Các độc giả khó tìm được cuốn sách nào khả dĩ sâu sắc để đọc và tìm hiểu về dân du mục ở Đại Thảo nguyên thời tiền Mông Cổ, về thời Thành Cát Tư Hãn xâm chiếm miền Trung Á, về Kim Trướng Hãn quốc, về sự hình thành hãn quốc Kazakh vào thế kỉ 15-16 và cuộc đấu tranh lâu dài của người Kazakh với Dzungar, về thời kì các thảo nguyên Kazakh bị sáp nhập vào Nga.

Tác phẩm của Yesenberlin đã góp phần khắc phục những khoảng trống trong văn học Kazakhstan về đề tài lịch sử. Chính vì lẽ đó mà cựu tổng thống Kazakhstan Nursultan Nazarbayev nhận định: “Tác phẩm bộ ba nổi tiếng Dân du mục nổi bật với phạm vi sử thi, tính linh hoạt của hành động, hình ảnh sống động và độc đáo về các nhân vật kiệt xuất của lịch sử Kazakhstan, ngôn ngữ chính xác và biểu cảm”. Tiểu thuyết này đã chiếm vị trí trung tâm trong sự nghiệp văn học của Ilyas Yesenberlin.

Bản thân nhà văn cho biết ông đã bắt đầu suy nghĩ về tiểu thuyết Dàn du mục vào năm 1945. Năm 1960, ông bắt tay vào viết, sở dĩ quá trình chuẩn bị kéo dài như vậy là vì: tư liệu lịch sử đòi hỏi tính chính xác rất cao và cả sự kiên trì bền bỉ của tác giả.

Năm 1969, cuốn tiểu thuyết đầu tiên Hãn Kene (về vị hãn cuối cùng của Kazakh là hãn Kenesary) được xuất bản. Hai năm sau, Thanh kiếm yêu thuật ra mắt bạn đọc rồi hai năm sau nữa là Tuyệt vọng.

Bà Z. S. Kedrina, nhà nghiên cứu uyên bác về văn học và văn hóa Kazakhstan cho rằng văn học bù đắp cho những gì khoa học đã bỏ lỡ. Các nhà văn – sử gia người Kazakh luôn là những nhà nghiên cứu tuyệt vời. Họ thường tạo ra các khái niệm lịch sử thực sự trước các nhà sử học chuyên nghiệp. Có được điều này là do họ đã dành rất nhiều công sức để tìm kiếm tài liệu và những sự thật không thể phủ nhận. Vào giai đoạn khi tác phẩm bộ ba của I. Yesenberlin được sáng tác, vẫn chưa có nghiên cứu khoa học nghiêm túc nào về quá khứ của người Kazakh, chưa có đánh giá cơ bản nào được đưa ra đối với các sự kiện lịch sử đã biết... Và những vấn đề phức tạp nhất của lịch sử quốc gia suốt 500 năm qua vẫn chưa được nghiên cứu (như thời gian sụp đổ của Kim Trướng Hãn quốc và đế chế Thiếp Mộc Nhi (Timur) cũng như sự xuất hiện của hãn quốc Kazakh), mặc dù công việc theo hướng này đã được tiến hành. Ilyas Yesenberlin, một trong những người đầu tiên khảo cứu và cũng là người đầu tiên trong số các nhà văn, đã thể hiện lòng dũng cảm sáng tạo và tinh thần công dân tuyệt vời để thực hiện công việc nghiên cứu khó khăn và đầy trách nhiệm này. Mọi dụng công ấy cho phép ông đưa những tư liệu mà người đọc chưa biết đến thành hiện thực sôi động trong cuộc sống hằng ngày thời xa xưa nhằm soi sáng lịch sử trải dài suốt năm thế kỉ – từ đầu thế kỉ 15 đến thế kỉ 19 – của thảo nguyên Kazakh vốn nằm ở ngã ba châu Á và châu Âu.

Trong tác phẩm của mình, I. Yesenberlin làm sáng tỏ không chỉ những căn nguyên cho sự xuất hiện và củng cố vững chắc của hãn quốc Kazakh, mà cả những động cơ kinh tế – xã hội và chính trị trong quan hệ với nước Nga cùng sự sáp nhập tự nguyện của Kazakh vào Nga năm 1731. Ông sử dụng hiệu quả văn học dân gian, thể hiện cả tri thức và trí tuệ của nhân dân, kết hợp các tư liệu phong phú để không chỉ mô tả giai đoạn lịch sử từ thế kỉ 15 đến giữa thế kỉ 19, đầy đủ các sự kiện bi thảm (các cuộc xâm lược thảm khốc của người Dzungar, của người Trung Hoa và những đội quân nước ngoài khác, xung đột đẫm máu giữa các bộ lạc và thị tộc, giữa các hãn và sultan để giành quyền lực, cuộc đấu tranh của những người du mục chống lại sự áp bức tàn bạo của tầng lớp thống trị). Qua lời kể của những người kể chuyện, qua những truyền thuyết, nhà văn đưa người đọc quay lại những thế kỉ trước, trở về với kỉ nguyên đen tối dưới sự thống trị của các hậu duệ Thành Cát Tư Hãn. I. Yesenberlin đã vẽ nên những bức tranh sinh động và chân thực về những sự kiện bi thảm phức tạp nhất và rất có ý nghĩa trong lịch sử của dân tộc Kazakh từ khi Đế chế Thiếp Mộc Nhi sụp đố cho đến giữa thế kỉ 19.

Bộ trường thiên tiểu thuyết này đã mang đến cho độc giả hai điều lưu ý đặc biệt. Một là, với Dân du mục, nhà văn Ilyas Yesenberlin đã trả lại Kim Trướng Hãn quốc cho người Kazakh. Mặc dù thực tế là Kim Trướng Hãn quốc đã xuất hiện trên đất Kazakh, và vùng đất này chính là quê hương của cộng đồng đó, nhưng sự thật này không được công nhận. Song Ilyas Yesenberlin đã có thể chứng minh rằng người Kazakh là những người thừa kế trực tiếp của Kim Trướng Hãn quốc về các đặc điểm địa lí và dân tộc. Điều thứ hai là trong tiểu thuyết bộ ba Dân du mục và các tác phẩm khác của mình, nhà văn Ilyas Yesenberlin hay sử dụng từ “impram” (импpам) một từ gốc từ tiếng Đột Quyết có nghĩa là “dân đen”) cho thấy ông rất gần gũi với nhân dân. Ông nói rằng nhân dân là người phán xử cao nhất của ông, nhà phê bình của ông và người bảo vệ thân cận nhất của chính ông.

Những trang sử hào hùng thấm đẫm máu xương của những chiến binh chiến đấu giành độc lập dân tộc và xây dựng một quốc gia tự chủ, hùng cường nơi Thảo nguyên mênh mông Kazakh cũng khiến chúng ta liên tưởng đến sự nghiệp đấu tranh của dân tộc Việt Nam suốt hằng bao thế kỉ chống quân xâm lược và giành chiến thắng.

III. TIỂU SỬ NHÀ VĂN ILYAS YESENBERLIN

Ilyas Yesenberlin sinh ngày 10 tháng 1 năm 1915 tại thành phố Atbasar, tỉnh Akmola, Kazakhstan. Ông xuất thân từ chỉ Baidaly của dòng tộc Kuandik thuộc bộ tộc Argyn. Thời thơ ấu và tuổi trẻ của ông trôi qua trong những hoàn cảnh khắc nghiệt, gian khổ do những sự kiện chính trị – xã hội đầy bi tráng của những năm 1920-1930. Đó chính là giai đoạn người dân Kazakh phải chịu rất nhiều đau khổ và mất mát. Với cậu bé Ilyas Yesenberlin thì khó khăn trở nên gấp bội vì ngay từ khi mới 9 tuổi, Ilyas đã mồ côi cha mẹ và được gửi đến một trại tế bần. Thế nhưng ngay tại đó, nhà văn tương lai đã bộc lộ thiên hướng sáng tạo, cậu viết thơ cho báo tường.

Học xong tiểu học, Ilyas đi học tại một trường nội trú, sau đó nhận công việc tại ủy ban quận (pайиcпoлком) của thành phố. Đến mùa hè, một giấy nhập học được gửi tới Karsakpai, và Ilyas trở thành sinh viên của khoa khai thác mỏ tại Đại học Mỏ luyện kim ở Alma-Ata. Tại trường, ông tích cực tham gia các công tác xã hội. Sinh viên Yesenberlin đã được bầu làm đại biểu tham dự Đại hội bất thường lần thứ nhất các Xô viết Kazakhstan diễn ra vào năm 1937. Tại đại hội này, hiến pháp đầu tiên của nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Kazakhstan đã được thông qua.

Năm 1940, ông tốt nghiệp đại học và được cử đến làm việc tại Dzhezkazgan. Vào mùa thu, ông gia nhập Hồng quân, ông được cử đi học tại trường Chính trị – Quân sự Riga. Ông ra mặt trận, vào tháng 1 năm 1942, bị thương nặng ở chân gần Staraya Russa, sau đó là một năm nằm điều trị tại bệnh viện ở Kostroma, đến năm 1943 ông được giải ngũ vì tàn tật và trở về Kazakhstan. Cái chân trúng đạn bị ngắn đi và ông phải đi tập tễnh suốt phần đời còn lại. Ông đã được trao tặng hai huân chương – “Chiến công” và “Vì sự nghiệp Bảo vệ Leningrad”. Từ năm 1942 đến năm 1947, ông làm công tác giáng dạy trong bộ máy của Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Kazakhstan. Từ năm 1947 đến năm 1951, ông là giám đốc Nhà hát Philharmonic Kazakhstan.

Khi chiến tranh kết thúc, ông kết hôn với con gái của cựu bộ trưởng Bộ Tư pháp Khamza Zhusupbekov (Yusupbekov), người bị xử bắn vào năm 1937 (chính ông Zhusupbekov là người đầu tiên dịch cuốn tiểu thuyết Thép đã tôi thế đấy của Nikolai Ostrovsky sang tiếng Kazakh). Sau này, ông đã can đảm đưa mẹ vợ của mình là góa phụ của vị bộ trưởng bị hành quyết đi từ trại giam vợ các kẻ phản bội Tổ quốc (ALZHIR) ở Aqmola về nhà, và chính việc đó đã khiến Bộ Dân ủy Nội vụ Liên Xô (NKVD), tức là Bộ An ninh Quốc gia (MGB) chú ý. Ngày 21 tháng 5 năm 1951, ông bị bắt và bị kết án năm năm tù theo Điều 109 Bộ luật Hình sự (vì tội lạm dụng chức vụ để trục lợi), ông thụ án tù tại công trình xây dựng kênh đào Karakum với tư cách kĩ sư khai thác mỏ về các hoạt động nổ mìn. Vào ngày 14 tháng 4 năm 1953, ông được trả tự do sau khi bản án đã được xóa. Ông làm việc tại Bộ Địa chất Kazakhstan, sau đó là trưởng ban điều hành mỏ Bersugir.

Trước khi bị bắt, ông hay làm thơ, đó là các trường ca Aisha, Sultan viết năm 1945, tuyển tập Nhũng khúc ngợi ca lòng cao thượng viết năm 1949. Sau đó ông chuyển sang viết văn xuôi như Chuyện một người (1957), Bên bờ sông (1960). Ông từng thử sức với kịch nghệ qua vở kịch Cuộc chiến đấu nơi miền sơn cước được dàn dựng tại Nhà hát Cộng hòa dành cho khán giả trẻ. Rồi ông dịch các tác phẩm của nhà giáo, nhà văn K. D. Ushinsky từ tiếng Nga sang tiếng Kazakh. Ông viết một số tiểu thuyết hiện thực xã hội chủ nghĩa như Cuộc chiến đấu (1966) kể về các kĩ sư người Kazakh (Giải thưởng Nhà nước của Quân đội Kazakhstan năm 1968), Cuộc vượt sông nguy hiểm (1967) mô tả sự hình thành chính quyền Xô viết ở Kazakhstan, Những người tình (1968).

Từ năm 1958, ông là biên tập viên ban biên tập kịch bản của xưởng phim Kazakhstan; từ năm 1962 là biên tập viên Nhà xuất bản Kazgoslitizdat; từ năm 1967 làm giám đốc Nhà xuất bản Zhazushy, rồi thư kí Ban Chấp hành Hội Nhà văn Kazakhstan (1971 -1975). Kể từ năm 1975, ông dành toàn bộ tâm sức cho việc sáng tác, trong vòng 16 năm ông đã sáng tác 15 cuốn tiểu thuyết.

Khi chuyển sang chủ đề lịch sử, ông viết tiểu thuyết bộ ba Dân du mục bắt đầu từ tập cuối là Hãn Kene (1969), kế đó tập đầu Thanh kiếm yêu thuật (1971) và kết thúc là Tuyệt vọng (1973). Dân du mục bao quát các sự kiện trên thảo nguyên Kazakh từ thế kỉ 15 đến giữa thế kỉ 19, đó là sự hình thành dân tộc Kazakh, mối quan hệ phức tạp với Dzungar, Trung Hoa, Khiva, Bukhara và Đế quốc Nga. Tiểu thuyết bộ ba này đã được trình lên tranh Giải thưởng Nhà nước Liên Xô năm 1980, nhưng các đồng nghiệp từ Hội Nhà văn Kazakhstan đã viết đơn tố cáo tác giả lên ủy ban An ninh Quốc gia Liên Xô (KGB) cáo buộc ông là theo “chủ nghĩa dân tộc”, và cuốn sách đã bị gạt sang bên. Thế nhưng trong 30 năm bộ sách này đã được xuất bản 50 lần với tổng số phát hành là 3 triệu bản và được dịch ra 30 ngôn ngữ.

Sau đó, I. Yesenberlin tiếp tục cho ra đời các tiểu thuyết Che bằng tấm khiên của bạn (1974), Ngựa vàng thức dậy (1976), Mặt trận Mangistau, Di chúc (cả hai cuốn in năm 1978), Quần đảo xa (1983), Ngày lễ tình yêu và Niềm vui nơi đàn thiên nga trắng (cả hai đều xuất bản năm 1984). Bộ ba tác phẩm Con thuyền lướt qua đại dương diễn tả lối sống của giới trí thức Kazakhstan đã không được xuất bản trong một thời gian dài và cũng giống như một số tác phẩm khác, chỉ được xuất bản sau khi nhà văn qua đời.

Năm 1979-1983, ông viết tiểu thuyết bộ ba lịch sử mới Kim Trướng Hãn quốc bao gồm các tiểu thuyết Aydahar sáu đầu, Sáu cái đầu của Aydahar và Cái chết của Aydahar (“Aydahar” trong tiếng Kazakh có nghĩa là “rồng”), kể về nguồn gốc của dân tộc Kazakh. Tác phẩm kể về một giai đoạn lịch sử lâu đời của Thảo nguyên vốn vô cùng quan trọng đối với sự phát triển dân tộc của người Kazakh và sự hình thành nhà nước trong tương lai. Mặc dù cuộc xâm lược của người Mông Cổ có tác động tiêu cực đến sự phát triển xã hội của người dân Kazakh, nhưng chính trong thời kì phát triển của Kim Trướng Hãn quốc mà các quá trình hội nhập đã lần đầu tiên trở nên khả thi trên thảo nguyên Kazakh, và bắt đầu quá trình tương tác rộng rãi cùng ảnh hưởng lẫn nhau giữa những người mang văn hóa thảo nguyên Á-Âu.

Cách đây không lâu, bộ tuyển tập đầy đủ các tác phẩm của nhà văn kiệt xuất Ilyas Yesenberlin đã được xuất bản ở Kazakhstan, trong đó lần đầu tiên giới thiệu những tác phẩm chưa được công bố trước đó như tiểu thuyết Trận chiến nơi xa xăm...

Tác phẩm của Ilyas Yesenberlin được biết đến rộng rãi không chỉ ở Kazakhstan mà trên toàn thế giới. Sách của ông đã được dịch ra hơn 30 ngôn ngữ trên thế giới, tổng số sách phát hành lên đến 8 triệu bản. Năm 2015, lễ kỉ niệm 100 năm ngày sinh Ilyas Yesenberlin được đưa vào danh sách các sự kiện được tổ chức trong khuôn khổ quốc tế với quy mô lớn. Con trai nhà văn hồi tưởng: “Tôi nhớ rằng cha đã làm việc 10-12 tiếng mỗi ngày. Không có máy tính, ông viết bằng tay, sau đó gõ trên máy đánh chữ, rồi sửa chữa...”

Tổng thống Kazakhstan Kassym-Zhomart Tokayev đã không tiếc lời ca ngợi, vinh danh ông: “Không thể nhận thức được lịch sử Kazakhstan nếu không nghiên cứu sâu các tác phẩm của Ilyas Yesenberlin. Chúng ta phải ghi nhớ và tôn vinh con đường anh hùng đầy chông gai của tổ tiên vẻ vang của chúng ta. Các tác phẩm của nhà văn như Dân du mục và Kim Trướng Hãn quốc đã đóng góp lớn lao vào công cuộc khôi phục kí ức lịch sử của chúng ta. Các tác phẩm của ông ngợi ca tinh thần ái quốc của nhân dân Kazakh đã thể hiện thái độ tôn kính đối với lịch sử của miền đất thiêng liêng của chúng ta”.

Nhân dân Việt Nam và nhân dân Kazakhstan đều đã trải qua biết bao gian khổ để đấu tranh giữ nước và xây dựng đất nước, bởi vậy họ rất hiểu giá trị của độc lập và tự do. Bộ tiểu thuyết Dân du mục của nhà văn Ilyas Yesenberlin giúp người đọc Việt Nam thêm hiểu quá trình chiến đấu của những con người Kazakh trên Đại Thảo nguyên nhằm một mục tiêu vô cùng cao cả là tạo dựng và báo vệ đất nước Kazakhstan của mình.

Tiến sĩ Ngữ văn
NGUYỄN VĂN CHIẾN