5. Tôn trọng mọi người trong mọi hoàn cảnh

Từ gạt bỏ đến kết nạp

Anh ta vẽ một vòng tròn không có tôi - coi tôi như kẻ dị giáo, nổi loạn. Nhưng tình yêu và tôi có cách để chiến thắng: Chúng tôi vẽ ra một vòng tròn to cho cả anh ta!

— Edwin Markham

60 người trong căn phòng, 40 người thuộc ban giám đốc và 20 người bên công đoàn bắt đầu đàm phán về hợp đồng lao động. Mối quan hệ giữa họ đã căng thẳng trong nhiều thập kỷ với những cuộc đình công kéo dài và tranh tụng tại tòa. Lần dự đoán này cũng chẳng có gì khác biệt. Đại diện ban giám đốc bắt đầu: “Chúng ta hãy nói rõ với nhau nhé. Chúng tôi có mặt ở đây chỉ vì yêu cầu của pháp luật. Chúng tôi không tin các anh và không thích những gì các anh đang làm.” Giọng điệu của ông ta lạnh lùng, đối địch và tự hạ thấp mình. Ở phía bên kia bàn đàm phán, đại diện công đoàn đang vô cùng giận dữ.

Dennis Williams, lãnh đạo công đoàn, muốn công kích lại nhưng ông ta đã kiểm soát được tâm trạng và đáp lại bằng một giọng bình tĩnh, đầy tôn trọng: “Tôi nghe anh nói và tôi sẽ nói cho anh biết tại sao chúng tôi có mặt ở đây. Chúng tôi đến đây để xem rằng liệu chúng ta có thể bắt tay để cùng nhau tạo ra điều tốt nhất cho nhân viên của các anh không, hàng chục nghìn người góp phần vào thành công của công ty các anh đấy.”

Như Dennis nói với tôi vài năm sau đó: “Dù cảm thấy sự tức giận nóng hơn cả lửa địa ngục và bản năng muốn phản ứng lại nhưng tôi nhận ra rằng điều đó sẽ không đi tới đâu cả. Những người bên cạnh bực tức vì tôi không phản ứng lại nhưng cuối cùng họ cũng hiểu rằng chúng tôi cần làm theo phương pháp đó. Và tôi có thể nói với anh rằng phản ứng mở đầu đó đã ảnh hưởng đến cách nói chuyện trong phần còn lại của cuộc đàm phán. Sau đó, nhiều người phía bên kia đến chỗ tôi và nói rằng họ đánh giá cao điều tôi đã nói. Chỉ với một chút tôn trọng đó đã thay đổi cả quá trình đàm phán. Đó là một trong số ba lần, trong suốt hơn 60 năm, chúng tôi thành công khi thỏa thuận về một hợp đồng mà không cần phải lớn tiếng.

Bằng kinh nghiệm đàm phán của mình, từ lâu tôi đã thấy rằng sự nhượng bộ mang lại cho bạn ít tổn thất nhất và việc tỏ ra tôn trọng mang lại cho bạn nhiều hơn cả. Tôn trọng đơn giản là chú ý một cách tích cực và đối xử với người khác với thái độ mà bạn muốn được người khác đối xử lại. Tôn trọng (respect) là từ gốc Latinh, trong đó “re” trong từ lặp lại và “spect” trong từ kính. Theo nghĩa này, tôn trọng có nghĩa là “nhìn lại”. Đó là nhìn nhận người khác ở góc độ mới như một con người đáng được tôn trọng. Nếu chúng ta muốn đạt được thỏa thuận với người khác thì cách quan trọng nhất để bắt đầu là thể hiện sự tôn trọng.

Dù có lợi nhưng việc thể hiện lòng tôn trọng là điều mà mọi người khó có thể nhượng bộ. Trong tình huống hoặc mối quan hệ có mâu thuẫn khó giải quyết, tôn trọng có thể là điều cuối cùng mà chúng ta muốn cho đi. Chúng ta có thể nghĩ rằng họ không xứng đáng với sự tôn trọng và họ cần có nó. Họ có thể không tôn trọng chúng ta vậy tại sao chúng ta phải tôn trọng họ? Nếu cảm thấy bị bác bỏ, như vị lãnh đạo công đoàn cảm thấy, thì chúng ta sẽ bác bỏ lại một cách tự nhiên. Nếu cảm thấy bị công kích thì chúng ta sẽ công kích lại. Vì nỗi đau này, chúng ta gây ra nỗi đau khác. Đó là một vòng tròn hủy hoại lẫn nhau, như tôi đã chứng kiến nhiều lần, từ các gia đình, công ty, cộng đồng và cả xã hội. Kết quả thường thấy là các bên đều thiệt hại.

Như câu chuyện về cuộc đàm phán căng thẳng giữa công đoàn và ban giám đốc cho thấy, thường chỉ cần một bên thay đổi thái độ – từ đối địch và bác bỏ sang tôn trọng – để thay đổi cách nói chuyện và triển vọng của một cuộc trao đổi khó khăn. Người đó có thể là chúng ta. Khi chúng ta bày tỏ sự tôn trọng với bên kia thì đối phương nhiều khả năng sẽ bày tỏ lại sự tôn trọng. Giống như lãnh đạo công đoàn đã làm, chúng ta có thể đảo ngược vòng tròn có tính hủy hoại và biến nó thành vòng tròn mang tính xây dựng.

Để bày tỏ sự tôn trọng, chúng ta không cần chấp thuận cách cư xử của người khác và cũng không cần thích người đó. Chúng ta chỉ cần đưa ra một lựa chọn tỉnh táo để đối xử với người khác bằng sự tôn trọng, dù việc này có khó khăn. Lòng tôn trọng thể hiện qua cách đối xử nhưng nó xuất phát từ bên trong chúng ta qua thái độ. Tôn trọng nhất định phải là đạt được thỏa thuận với người khác chứ không phải đáp ứng các nhu cầu của họ. Khi ta bày tỏ lòng tôn trọng với người khác cũng chính là bày tỏ sự tôn trọng với chính mình. Khi thừa nhận phẩm giá của người khác đồng nghĩa là chúng ta thừa nhận phẩm giá của bản thân. Chúng ta không thể thực sự tôn trọng người khác khi không tôn trọng chính mình.

Vậy làm thế nào để thay đổi thái độ bên trong từ đối địch sang tôn trọng trong những tình huống khó khăn? Đây là một quá trình tự nhiên, không thể gượng ép. Nếu tôn trọng chính mình bằng việc tự đặt mình vào vị trí của bản thân, chúng ta sẽ dễ dàng tôn trọng người khác hơn. Nếu chọn có trách nhiệm với cuộc sống và hành động của mình, chúng ta ít có khả năng đổ lỗi cho người khác. Nếu chấp nhận cuộc sống, chúng ta sẽ có xu hướng bày tỏ lòng tôn trọng với người khác.

Nhưng chúng ta khó có thể bày tỏ lòng tôn trọng, nhất là trong những tình huống mâu thuẫn. Ba hành động có thể giúp bạn củng cố thái độ tôn trọng của mình là đặt mình vào vị trí của người khác, mở rộng sự tôn trọng và tôn trọng cả những người đã từng bác bỏ bạn.

ĐẶT MÌNH VÀO VỊ TRÍ CỦA NGƯỜI KHÁC

Khi viết cuốn sách này, tôi đã có vài ngày ở biên giới Thổ Nhĩ Kỳ – Syria để thực hiện những cuộc phỏng vấn với các lãnh đạo quân nổi dậy ở Syria, nhằm tìm ra những cơ hội kết thúc cuộc nội chiến ác liệt này. Các đồng nghiệp và tôi bắt đầu bằng cách chất vấn từng lãnh đạo về lý do họ tham gia cuộc chiến. Đọc hoặc xem tin tức là một cách, lắng nghe những câu chuyện từ những người trong cuộc là một cách khác.

Những nhà lãnh đạo này đã từng là bác sĩ khoa nhi, nha sĩ, luật sư, doanh nhân và sinh viên. Trước đó, hầu hết họ đều bắt đầu bằng cách phản đối hòa bình và phải chịu sự tra tấn khủng khiếp dưới bàn tay của nhân viên an ninh. Nhiều người thân của họ đã bị sát hại trong vài vụ việc diễn ra trước khi chúng tôi tiến hành phỏng vấn. Họ đã bước ra khỏi ký ức khủng khiếp để nói chuyện với chúng tôi và ngay lập tức lại nhớ đến điều khủng khiếp của chiến tranh. Các đồng nghiệp và tôi cảm thấy xúc động và rùng mình khi đặt mình vào vị trí của họ. Thậm chí, chúng tôi còn cảm nhận được sự đau buồn của những người khác.

Cuộc phỏng vấn cuối được thực hiện với một anh chàng có bộ râu rậm trạc 30 tuổi, một tín đồ hồi giáo cực đoan và là tư lệnh của 3.000 quân lính. Anh ta trông y như một kẻ khủng bố miền Tây. Mọi định kiến của chúng tôi đã thay đổi khi lắng nghe câu chuyện của anh ta. Anh ta nói rằng:

“Tôi tham gia chiến đấu khi đang học đại học.”

“Lúc đó anh đang học gì?” Tôi hỏi.

Chàng trai trẻ xuất thân từ một gia đình văn chương này đã đoạt giải thơ ca trong cuộc thi quốc gia. Năm 17 tuổi, anh bị bắt vì sáng tác một bài thơ bị cơ quan an ninh quy là phản động. Sau ba lần bị bắt và tra tấn, anh đã tham gia vào cuộc chiến sau khi những người biểu tình hòa bình cùng anh bị giết. Anh ta yêu một thiếu nữ người Ai Cập và khao khát được gặp lại cô ấy nếu còn sống sót.

Khi được hỏi về điều lo ngại nhất nếu phía anh giành chiến thắng, chúng tôi ngạc nhiên khi câu trả lời là chủ nghĩa tôn giáo cực đoan. Mặc dù anh ta tin luật Hồi giáo Sharia là tốt đẹp nhưng anh ta cho rằng không nên áp đặt nó với bất kỳ ai. “Tôi sẽ không rút súng và áp đặt quan điểm của mình với bất kỳ ai.” Khi kết thúc buổi phỏng vấn, tôi hỏi anh ta về thông điệp muốn truyền đạt lại ở đất nước chúng tôi, anh ta nói: “Khi người ta theo dõi cuộc xung đột này từ xa, họ có thể nghĩ rằng chúng tôi chỉ như những con số. Nhưng làm ơn hãy đặt mình vào hoàn cảnh của chúng tôi và tưởng tượng rằng vợ con của các bạn là một trong những con số này. Mỗi con số đều có sự sống và linh hồn.”

Đó là minh chứng khác về sự sáng suốt của việc gạt bỏ định kiến và đặt mình vào vị trí của người khác. Như nhà thơ H. W. Longfellow từng nói: “Nếu có thể đọc được những điều thầm kín của kẻ địch, chúng ta sẽ thấm được sự đau khổ và buồn phiền trong cuộc đời mỗi người, đủ để bỏ qua mọi thù địch.” Có lẽ, cách dễ dàng nhất để thay đổi thái độ của chúng ta là đặt mình vào vị trí của người khác.

Để tỏ lòng tôn trọng với những người được phỏng vấn, chúng tôi dành ba tiếng cho mỗi cuộc phỏng vấn để lắng nghe các nhà lãnh đạo kể về câu chuyện của mình và tạo cho họ cảm giác được lắng nghe. Nhiều người được phỏng vấn nói với chúng tôi rằng: “Các bạn là những người nước ngoài đầu tiên đến và thực sự lắng nghe chúng tôi.” Trong sự tôn trọng đó, chúng tôi không chỉ hiểu rõ hơn mâu thuẫn mà còn đặt ra nền tảng cho tương lai dựa trên giải pháp của phía Syria cho cuộc xung đột này.

Cách tốt nhất để lắng nghe những người khác là bày tỏ thái độ tôn trọng, còn gọi là sự chăm chú và tôn trọng tích cực. Trong công việc đàm phán của mình, chúng tôi lắng nghe người khác dựa trên “hệ quy chiếu” của chính mình, đánh giá điều họ nói theo quan điểm của chúng tôi. Với thái độ thực sự tôn trọng lẫn nhau, chúng tôi có thể rèn luyện kỹ năng lắng nghe những người khác dựa trên “hệ quy chiếu” của họ, từ các quan điểm của riêng họ. Chúng ta có thể lắng nghe và thấu được những cảm xúc và suy nghĩ ẩn sau lời nói đó.

Theo kinh nghiệm đàm phán của bản thân, tôi nhận thấy rằng việc đặt mình vào hoàn cảnh của người khác là một công cụ mạnh hơn ta tưởng. Thế giới như thế nào qua con mắt của người đó? Nếu tôi là người đó thì sẽ ra sao? Nếu sống cuộc đời của người đó, tôi sẽ hành động và phản ứng thế nào? Có thể tôi không hoàn toàn đúng trong việc hiểu người khác nhưng tôi luôn ngạc nhiên vì thấy mình đúng đắn nhờ chia sẻ đặc điểm chung với mọi người. Khả năng thấu cảm của chúng ta là một năng lực không được tận dụng nhiều. Nếu thực sự hiểu điều người đó muốn, chúng ta sẽ dễ dàng để đạt được thỏa thuận.

Điều nghịch lý là nếu chúng ta muốn biết rõ hơn về người khác và những lo ngại của họ, thì chúng ta cần phát triển khả năng nhận thức bản thân. Hãy xem xét những phát hiện của một nhóm nhà tâm lý do Giáo sư David DeSteno đứng đầu. Giáo sư đã tuyển chọn 39 người ở khu vực Boston cho một thí nghiệm kỳ lạ. 20 người được phân công tham gia lớp tập thiền hằng tuần trong vòng tám tuần và sau đó tự luyện tập ở nhà, trong khi 19 người khác được thông báo rằng họ nằm trong danh sách đợi.

Sau tám tuần, những người tham gia lần lượt được mời đến để tiến hành thí nghiệm. Khi bước vào khu chờ, họ thấy có ba chiếc ghế, trong đó hai chiếc đã có người ngồi. Khi người tham gia ngồi và đợi, người thứ tư bước vào căn phòng bằng đôi nạng, chân phải đi giày ống. Cô ta thở thành tiếng trong đau đớn khi dựa vào tường. Không người nào trong số hai người tham gia thí nghiệm đang ngồi nhường chỗ. Các nhà nghiên cứu muốn tìm hiểu liệu những người tham gia thí nghiệm có nhường ghế cho người bệnh kia không.

Kết quả là có 50% số người nhường ghế. DeSteno giải thích sự khác biệt lớn này bằng cách chỉ ra khả năng nâng cao sự chú ý khi tập thiền – khả năng nhìn nhận người khác, cũng như ủng hộ quan điểm vạn vật đều có sự liên kết với nhau. DeSteno viết: “Lòng trắc ẩn tăng lên của những người tập thiền lúc đó có thể bắt nguồn trực tiếp từ khả năng giải quyết những phân biệt xã hội, chia rẽ chúng ta như: dân tộc, tôn giáo, ý thức hệ và những điều tương tự như thế.” Sau đó nó tạo ra sự tôn trọng, đó là khả năng coi người khác là con người. Sau khi đã nhìn lại bản thân, chúng ta cũng có thể nhìn lại người khác.

Nghịch lý được phản ánh trong nghiên cứu này thật bất ngờ. Bằng cách chú ý đến nội tâm qua việc tập thiền, người ta có thể chú ý hơn đến bên ngoài bằng cách thể hiện sự tử tế. Càng đi sâu vào nội tâm, chúng ta càng hướng xa hơn ra bên ngoài.

MỞ RỘNG LÒNG TÔN TRỌNG

Larry cưới một cô gái người Mỹ gốc Mexico và trở thành người không mang quốc tịch Tây Ban Nha đầu tiên trong gia đình nhà vợ, điều này gây ra những căng thẳng ngầm với những người bà con bên nhà vợ, đặc biệt là với anh vợ Jose. Mười năm sau, Jose đến để mời Larry ra ngoài uống nước. Sau một vài chuyện vặt vãnh, Jose đi thẳng vào vấn đề. Larry nhớ lại: “Anh ấy xin lỗi và nói rằng mình không muốn có một người Anglo trong gia đình. Anh ấy đã tác động nhằm khiến em gái của mình chia tay tôi. Trong những năm qua, anh ấy luôn cảm thấy cắn rứt vì điều đó. Anh ấy quyết định đã đến lúc sửa chữa sai lầm.” Jose đã thay đổi thái độ đối với Larry, từ bác bỏ thành tôn trọng. Cuối cùng, Jose đã chấp nhận Larry như một thành viên trong gia đình và muốn khắc phục mâu thuẫn ngầm trước kia.

Chúng ta có lẽ đã cảm thấy bị bác bỏ và tẩy chay vào thời điểm nào đó trong cuộc sống. Thời thơ ấu, chúng ta cảm nhận được nỗi đau khi bị cha mẹ phớt lờ hoặc không quan tâm, bị bạn bè cùng lớp trêu chọc hay bắt nạt. Khi lớn lên, chúng ta có lẽ đều cảm thấy tức giận về việc bị tẩy chay, bị loại ra khỏi một cuộc họp quan trọng của cấp trên, bị lãng quên khi không được mời tụ tập sau giờ làm cùng đồng nghiệp hoặc đơn giản là bị các thành viên trong nhóm phớt lờ ý tưởng hoặc nhu cầu.

Nghiêm trọng hơn, chúng ta có thể bị tước đi những cơ hội, bị phủ nhận quyền lợi hoặc đặc quyền, bị người khác hoặc thậm chí cả xã hội đối xử một cách thô bạo bởi màu da, ngoại hình, giới tính, sở thích, quốc tịch, tôn giáo hay vì lý do khác. Cảm giác bị tẩy chay, thấy lợi ích, tiếng nói, phẩm giá con người không được để ý, có thể để lại tổn thương sâu sắc.

Những cảm giác đau đớn về việc bị tẩy chay thường là cốt lõi của các mâu thuẫn mà tôi từng chứng kiến trong sự nghiệp của mình. Tôi đã lắng nghe toàn bộ câu chuyện của người Israel và Palestine, tín đồ Tin lành và Công giáo Ireland, người Serbia và Croatia về cảm giác bị phân biệt đối xử và lăng mạ, xảy ra với các thế hệ trước hoặc các thế kỷ trước. Những cảm xúc này gây ra mâu thuẫn và thường kích động bạo lực. Trong kinh doanh, tôi cũng chứng kiến sự sụp đổ của mối quan hệ và mâu thuẫn nổ ra vì sự xem thường, như loại một đối tác kinh doanh lớn ra khỏi cuộc họp quan trọng của công ty. Tất nhiên, các hận thù gia đình thường được tích tụ thêm bởi cảm giác bị phân biệt đối xử với thành viên trong gia đình: Tại sao người cha chọn người em điều hành việc kinh doanh mà không phải người anh hoặc người em gái?

Cách chữa lành vết thương từ chối và loại trừ mà tôi biết là làm dịu đi bằng cách công nhận và chấp nhận. Dù là thù hận gia đình, mâu thuẫn dân tộc hay căng thẳng tại nơi làm việc, cách chúng ta bắt đầu giải quyết mâu thuẫn bằng việc thay đổi thái độ và mở rộng lòng tôn trọng để bao dung những người mà ban đầu chúng ta có thể không muốn hoặc nghĩ sẽ thêm vào.

Khi viết chương này, tôi có cơ hội đến thăm một nhà máy lớn đã phải trải qua nhiều tranh chấp và phỏng vấn công nhân về cảm giác của họ dưới quyền sở hữu mới của Công ty Barry-Wehmiller. Một công nhân đang điều khiển một cỗ máy lớn bước ra. Anh tháo bỏ kính và mũ che tai. Tôi hỏi anh về sự khác biệt kể từ khi thay đổi quyền sở hữu. Anh trả lời: “Sự khác biệt là họ lắng nghe chúng tôi nói.” Ban giám đốc cũ đối xử với nhân viên như những cỗ máy được trả tiền và loại ý kiến của chúng tôi ra khỏi những quyết định quan trọng. Ban giám đốc mới đã có những nỗ lực sát với thực tế, luôn công nhận chúng tôi là con người có phẩm giá, tài năng và đón nhận ý tưởng để nhà máy trở nên tốt hơn. Mỗi nhân viên ở đây đều được coi trọng.

Ban giám đốc không chỉ trò chuyện mà còn có những hành động thiết thực. Nhiều công nhân ở nhà máy nhớ lại những gì xảy ra vào giữa đợt khủng hoảng tài chính năm 2008, khi các công ty đối thủ của họ phải cắt giảm chi phí bằng cách cho nhân viên nghỉ việc. Nhưng Tổng Giám đốc điều hành Robert Chapman đã khiến họ phải ngạc nhiên khi tạm đề nghị mọi người nghỉ không lương sáu tuần và không ai bị sa thải. Đó là một ví dụ hiệu quả về nguyên tắc thêm vào và công nhận tầm quan trọng của mọi nhân viên và gia đình của họ. Trước và sau cuộc khủng hoảng tài chính, nhiều nhà máy đã phải đóng cửa dưới áp lực cạnh tranh toàn cầu và xung đột giữa người lao động và ban giám đốc. Cả nhân viên và ban giám đốc cho rằng thái độ tôn trọng, yếu tố truyền cảm hứng cho mọi người làm việc tốt nhất, sẽ tạo nên sự thay đổi hoàn toàn trong công ty.

Một số lãnh đạo chính trị đã phát triển khả năng mở rộng lòng tôn trọng hơn cả Abraham Lincoln. Là một người rộng lượng, ông có trách nhiệm lãnh đạo Hoa Kỳ trong thời điểm đen tối nhất, một cuộc nội chiến gây ra sự tàn phá và tương tàn. Trong những tháng cuối của cuộc chiến, Lincoln đã công khai phát biểu nhu cầu hàn gắn những vết thương của quốc gia này và đối xử rộng lượng với miền Nam bại trận. Trong một dịp tại Nhà Trắng, khi Lincoln đang phát biểu một cách đầy thông cảm với hoàn cảnh khó khăn của miền Nam, một nhà yêu nước đã chỉ trích ông.

“Thưa Tổng thống, sao ngài lại nói tử tế về kẻ địch của chúng ta trong khi phải nghĩ cách tiêu diệt họ?” Bà nói.

Lincoln dừng lại và giải thích cho nhà yêu nước đang giận dữ này bằng cách đưa ra câu hỏi:

“Thưa bà, tôi có nên tiêu diệt kẻ địch khi biến họ thành bạn không?”

Từ bài học của Lincoln, chúng ta có thể quan sát xung quanh và tự hỏi bản thân xem có “kẻ địch” nào trong cuộc sống mà chúng ta có thể “tiêu diệt” bằng cách biến họ thành bằng hữu không.

TÔN TRỌNG NGƯỜI KHÁC DÙ BỊ BÁC BỎ

Nếu đối phương bác bỏ chúng ta thì sao? Khi cảm thấy bị bác bỏ – quan điểm bị loại bỏ hoặc bị công kích, các nhu cầu và điều chúng ta quan tâm bị phớt lờ, bản năng của chúng ta là bảo vệ chính mình để trả đũa và bác bỏ lại. Nếu bị công kích, chúng ta sẽ tạo nên những bức tường để tự vệ. Nhưng khi phản công bằng cách bác bỏ lại và thiếu tôn trọng, chúng ta chỉ kéo dài vòng tròn tiêu cực và làm cho thỏa thuận không thể đạt được.

Landrum Bolling, bạn của tôi, một nhà hòa giải nổi tiếng, nhớ lại khi còn là một cậu bé tại ngôi trường ở Tennessee vào những năm 1930, khi nghe nói về nhà thơ nổi tiếng Edwin Markham có mái tóc trắng, ngâm bài thơ mở đầu chương này. Nhà thơ này bỗng nhiên dùng ngón tay vẽ một vòng tròn trong không khí mà ông đứng ở ngoài rồi sau đó vẽ một vòng tròn lớn hơn bao bọc người khác. Đó là phản ứng trái ngược mang tính cấp tiến đối với việc bị người khác loại trừ. Đó là một dạng lấy nhu thắng cương. Khi đối mặt với việc bị bác bỏ, hãy làm điều ngược lại với điều bạn muốn làm trước tiên. Thay vì bác bỏ người khác, hãy làm họ ngạc nhiên bằng cách tôn trọng. Hãy làm trước và thay đổi vòng tròn bác bỏ lẫn nhau thành tôn trọng lẫn nhau. Đó là điều mà lãnh đạo công đoàn đã làm trong câu chuyện mở đầu của chương này.

Một số tình huống có tính thử thách cao như đàm phán con tin. Tôi đã có cơ hội học hỏi và huấn luyện cho các nhà đàm phán về con tin như cảnh sát và các chuyên gia, những người hằng ngày phải đối mặt với những tình huống này ở các thành phố lớn, nơi diễn ra các vụ bắt cóc con tin. Đội chiến thuật và vũ khí đặc biệt (SWAT9) của cảnh sát bao vây nơi con tin bị bắt giữ. Mọi vũ khí được rút ra và mọi người đều sẵn sàng nổ súng. Cách đây một thế kỷ, bước tiếp theo thường là dùng loa hét lên: “Các anh có ba phút để đi ra và giơ tay lên.” Khi hết thời gian, đội chiến thuật và vũ khí đặc biệt ập vào với hơi cay và súng ống. Có thể có con tin, kẻ bắt giữ con tin, một thành viên của đội hoặc cả ba bên đều bị thương hoặc chết.

Ngày nay, lực lượng cảnh sát ở các thành phố lớn, nơi thường xảy ra các vụ bắt giữ con tin, đã áp dụng một phương pháp hoàn toàn khác. Khi xảy ra một vụ bắt giữ con tin, một đội đàm phán về con tin chuyên nghiệp được gọi tới để xử lý khủng hoảng cùng với đội SWAT. Quy tắc đầu tiên của họ là lịch sự. Chăm chú lắng nghe và công nhận quan điểm của kẻ bắt giữ con tin đưa ra. Không phản ứng dù kẻ bắt giữ con tin tiếp tục công kích bằng lời nói. Giữ bình tĩnh, nhã nhặn, kiên nhẫn và bền bỉ. Nói cách khác, tôn trọng và chấp nhận chính người đang công kích và bác bỏ ta. Hãy đáp lại sự loại trừ bằng sự thêm vào.

Trong phần lớn các tình huống giải cứu con tin nghẹt thở này, chiến thuật đối xử tôn trọng với những kẻ bắt giữ con tin rất hiệu quả. Chiến thuật này mang đến cho kẻ đó một lối thoát để giữ thể diện. Quá trình này có thể kéo dài nhiều giờ, nhưng kẻ phạm tội cuối cùng thường đầu hàng, con tin được trả tự do và không có bất cứ tổn hại nào.

Như các nhà đàm phán về con tin giải thích, việc chấp nhận những người bác bỏ hoặc công kích chúng ta không đồng nghĩa với việc lờ đi sự bất công hay cái xấu, mà là bày tỏ sự tôn trọng với tính cách của họ, kể cả khi chúng ta đối mặt với những hành động sai trái của đối phương. Chấp nhận những người bác bỏ chúng ta không có nghĩa là phải đáp ứng các nhu cầu của họ; như các nhà đàm phán về con tin cho thấy, điều đó thường có nghĩa là không chấp nhận nhưng công nhận phẩm giá vốn có của người khác theo một cách tích cực. Dù chúng ta có thể đặt ra những giới hạn rõ ràng để bảo vệ bản thân và người khác nhưng việc chấp nhận những người bác bỏ đồng nghĩa với việc cư xử với họ như với chúng ta. Thật khó có thể tỏ ra tôn trọng những người công kích chúng ta hoặc công kích những người mà chúng ta quan tâm, đây là điều có thể hiểu được.

Tôi nhớ đến câu chuyện của Azim Khamisa, một doanh nhân người Mỹ tôi từng có cơ hội gặp gỡ. Tariq, cậu con trai 20 tuổi của Azim bị một cậu bé bắn chết. Tariq đi học ban ngày và đi giao bánh pizza vào buổi tối. Một hôm, cậu mang pizza đến căn hộ nọ và gặp Tony 14 tuổi, cậu bé nhận pizza và bắn chết Tariq. Azim tâm sự trong cuộc phỏng vấn khi được hỏi về cảm giác nghe tin dữ: “Khi nhận được cuộc điện thoại thông báo rằng Tariq đã qua đời, tôi như người mất hồn. Nỗi đau này thật quá sức chịu đựng. Nó giống như một quả bom hạt nhân nổ trong tim tôi vậy. Vài tuần sau đó, tôi đã vượt qua bằng cách cầu nguyện và nhanh chóng tha thứ vì tôi nghĩ rằng họ đều là nạn nhân của khẩu súng.”

Nạn nhân của khẩu súng – đó là cái nhìn đáng ngạc nhiên và động lòng trắc ẩn về cái chết của con trai anh ta. Qua việc cầu nguyện, anh bắt đầu không nghĩ đến những cảm xúc tiêu cực và ý nghĩ đau khổ làm mất đi sự tỉnh táo của bản thân nữa. Anh có thể thay đổi cái nhìn về hoàn cảnh và đến gặp Tony. Bằng cách đặt bản thân vào vị trí của người sát hại con trai mình, anh ta có thể tha thứ cho cậu ta dù không thể quên được chuyện này.

Azim gặp Ples Felix, người ông và cũng là người giám hộ của Tony. Ples vô cùng cảm động bởi hành động của Azim. Ples kể lại: “Tôi đã nói Tony phải có trách nhiệm với những hành động của nó để giảm thiểu nỗi đau và thiệt hại cho gia đình Khamisa. Thằng bé suy sụp và khóc lóc. Nó nói: ‘Con xin lỗi’. Tôi ôm lấy thằng bé và cố gắng an ủi nó. Ngày hôm sau, mọi người ngờ rằng sẽ có lời bào chữa ‘vô tội’ nhưng Tony đã thú nhận tội lỗi của mình và cầu xin Khamisa tha thứ.”

Lựa chọn dũng cảm của Azim đã mở ra cơ hội cho Tony, thủ phạm trẻ tuổi, có trách nhiệm với hành động của mình, cảm nhận được sự đau khổ vì gây ra tội lỗi và ăn năn thay vì vô cảm với việc đó. Quá trình hàn gắn vết thương của Azim cũng có ý nghĩa sâu sắc hơn khi có cả Tony và Ples. Azim cùng Ples bắt đầu có những buổi nói chuyện tại trường học và ngăn học sinh ngừng sử dụng vũ lực với nhau. Họ thành lập một tổ chức để ngăn chặn việc không sử dụng bạo lực trong học đường. Azim được mời phát biểu khắp cả nước, thậm chí cả ở Nhà Trắng. Năm năm sau khi xảy ra vụ việc đó, Azim đến trại giam thăm Tony và mời cậu ta làm việc tại tổ chức sau khi được trả tự do. Tony nói với ông Ples: “Đó là một người rất đặc biệt. Cháu đã làm mất mạng con trai duy nhất của ông ấy, nhưng ông ấy có thể ngồi nói chuyện, động viên và mang tới việc làm cho cháu.”

Câu chuyện đặc biệt của Azim đem đến cho chúng ta những suy nghĩ về cách thay đổi thái độ từ bác bỏ sang tôn trọng. Azim không chọn cách trả thù mà phản ứng bằng cách tôn trọng Tony, người giết hại con trai mình. Không để tội ác tiếp diễn, anh ta đã chọn cách tha thứ cho Tony, mời Tony và ông Ples tham gia vào tổ chức nhằm nỗ lực ngăn chặn tình trạng bạo lực của giới trẻ. Azim vô cùng mãn nguyện khi phát hiện ra một sứ mệnh mới trong cuộc sống và ý thức sâu sắc về việc hoàn thiện bản thân. Giống như trong bài thơ mở đầu, Azim đã vẽ ra một vòng tròn lớn và thêm họ vào.

Nếu chiến lược đáp lại sự bác bỏ bằng lòng tôn trọng có thể được áp dụng trong những tình huống quá khích như bắt giữ con tin hoặc các bi kịch giống như của Azim thì việc cân nhắc áp dụng chúng vào những tình huống hàng ngày dễ hơn nhiều. Khi cấp trên, bạn đời hoặc đồng nghiệp của bạn nói hoặc làm điều gì đó khiến bạn cảm thấy bị bác bỏ và bạn muốn phản ứng thì hãy cố gắng quan sát cảm nhận và suy nghĩ của bạn. Hãy đặt mình vào vị trí của chính mình, nhớ tới phương án BATNA và cam kết để tâm đến các nhu cầu sâu kín nhất của bạn. Nếu cảm thấy tin tưởng hơn vào khả năng tạo ra hạnh phúc cho riêng mình thì bạn sẽ ít phản ứng với cách cư xử xúc phạm của người khác hơn. Khi bạn tôn trọng bản thân, bạn sẽ dễ dàng tôn trọng và chấp nhận người khác hơn cho dù ban đầu họ bác bỏ bạn. Tất nhiên, việc này không hề dễ dàng, nhưng bằng việc rèn luyện và lòng dũng cảm, bạn có thể biến vòng tròn bác bỏ thành tôn trọng lẫn nhau.

TỪ LOẠI TRỪ THÀNH THÊM VÀO

Con đường Abraham là một con đường du lịch văn hóa ở Trung Đông, gợi nhớ lại những bước chân thuở xưa của Abraham, người được hơn nửa số dân trên toàn thế giới sùng kính như vị sư tổ, trong đó có người Thiên Chúa giáo, Hồi giáo và Do Thái. Việc giúp sức để tái hiện con đường Abraham đã trở thành một trong những niềm đam mê lớn của tôi. Trong chuyến đi đầu tiên, tôi bắt xe buýt cùng với hai ba người bạn qua năm quốc gia, từ Harran ở phía Bắc Mesopotamia, nơi Abraham bắt đầu chuyến đi của mình 4.000 năm trước, tới Hebron ở trung tâm Bờ Tây, nơi ông được chôn cất. Ở Harvard, các đồng nghiệp và tôi đã nghiên cứu nhiều năm về khả năng tái hiện con đường thuở xưa này như một lối dẫn đến nhiều hiểu biết cho các nền văn hóa và tín ngưỡng bất đồng trên toàn thế giới. Chúng tôi gặp phải nhiều hoài nghi từ những người cho rằng khó có thể đi qua vùng đất xung đột này, nhưng vẫn quyết tâm cho cả thế giới thấy rằng điều này có thể thực hiện được.

Sau 12 ngày di chuyển bằng xe buýt, dừng lại để ghé thăm những nơi gắn với Abraham và tham vấn các lãnh đạo dân sự, tôn giáo và chính trị về khả năng khôi phục con đường dưới dạng tuyến đường bộ hành dài, chúng tôi vượt sông Jordan và đến thành phố Bethlehem ở vùng Bờ Tây Palestine. Không khí thật căng thẳng vì thời điểm đó trùng hợp với lễ kỷ niệm hai năm ngày mất của Tổng thống Palestine, Yasser Arafat. Những cuộc biểu tình dự kiến sẽ diễn ra và ai biết còn điều gì khác sẽ xảy ra nữa?

Chúng tôi thăm nhà thờ cổ tọa lạc ở nơi Chúa Jesus được sinh ra và tới Trung tâm Hòa bình ở Quảng trường Manger sau đó. Ở đây, chúng tôi ngồi quanh chiếc bàn lớn hình chữ nhật trong một cuộc họp với khoảng 40 lãnh đạo người Palestine đến từ các tổ chức phi lợi nhuận, tổ chức tôn giáo, các ban ngành chính phủ, trình bày về dự án Con đường Abraham và lắng nghe phản hồi của họ. Bộ trưởng Bộ Du lịch, Thống đốc Hebron, Chánh án Palestine và lãnh tụ Hồi giáo (Imam) của Nhà thờ Ibrahimi, khu vực chôn cất theo truyền thống của Abraham, đều có mặt.

Elias, đồng nghiệp của tôi, mở đầu cuộc họp với một số nhận xét, sau đó đến lượt tôi trình bày dự án. Chúng tôi mở ra nền tảng cho các câu hỏi và gợi ý từ các đồng nghiệp người Palestine, cho nhau cơ hội được phát biểu và duy trì phản ứng của chúng tôi đến phút cuối. Trong khi một số bình luận của họ mang tính tích cực thì những người khác tỏ ra thận trọng, phê phán; cũng có những người nghi ngờ, đối địch, thậm chí phản ứng kịch liệt.

Một lãnh đạo nói: “Ý tưởng này thật mơ hồ và khó hiểu. Dự án đàm phán toàn cầu ấp ủ ý tưởng này là gì? Ai đứng đằng sau dự án này? Nó có mối liên kết nào với các cơ quan tình báo nước ngoài hay chính phủ nước ngoài không?” Khi ông ta đưa ra câu hỏi về các cơ quan tình báo, mọi người nghe thấy tiếng súng từ quảng trường bên ngoài vọng vào. Tôi có thể thấy sự rùng mình và hốt hoảng của mọi người trong phòng.

Sau đó, một lãnh đạo khác nói: “Tôi kêu gọi những người khởi xướng trả lời phản ánh của Palestine. Theo kinh nghiệm của mình, chúng tôi e rằng có âm mưu tiềm ẩn nào đó. Ai sẽ tham gia? Vai trò của Israel là gì?” Một lãnh đạo khác nói: “Bao nhiêu người Palestine sẽ có mặt trong ban quản lý? Các anh phải có lập trường chính trị rõ ràng đối với đất nước Palestine. Đối với chúng tôi, hòa bình là vấn đề sống còn đấy.” Mức độ căng thẳng càng lúc càng cao khi mỗi người phát biểu đều tìm cách làm trầm trọng hóa vấn đề hơn. Cuối cùng, sau hai giờ chỉ trích nặng nề, mọi con mắt đều hướng về phía chúng tôi.

Tôi hoàn toàn không biết nói gì. Khi bị công kích, tôi bắt đầu tự hỏi: Con đường Abraham có phải chỉ là ý nghĩ viển vông do những người bên ngoài ngây thơ nghĩ ra, sẽ thất bại giống như nhiều dự án thiện chí khác? Tôi cảm thấy giấc mơ ấp ủ bấy lâu sắp tan biến. Sau đó, tôi đã quan sát suy nghĩ và cảm giác của mình, trấn an bản thân và quay lại thách thức mà tôi đang gặp phải. Nhiều câu hỏi nghi ngờ, các điều kiện cứng rắn và ranh giới được vạch ra. Làm thế nào để tôi có thể giảm sự thiếu tin tưởng và có được sự ủng hộ của những người chỉ trích trong khi vẫn bảo vệ dự án không nhuốm màu chính trị? Tôi nhận ra rằng nếu cố gắng giải quyết từng vấn đề một cách khôn khéo thì điều đó chỉ khiến tôi trông có vẻ mờ ám và làm tăng sự nghi ngờ trong họ. Dù tôi có nói gì cũng không đủ khiến họ hài lòng.

Tôi cố gắng đặt bản thân vào vị trí của các nhà lãnh đạo. Dưới những bình luận nghi ngờ và chỉ trích, tôi cảm nhận được sự tổn thương nặng nề của việc bị loại trừ gây ra trong hoàn cảnh của họ. Biện pháp duy nhất tôi biết để hàn gắn tổn thương đó là thêm vào. Tôi quyết định bước đến phía họ, điều duy nhất tôi có thể làm.

Tôi nói với nhóm lãnh đạo người Palestine: “Tôi rất biết ơn ý kiến của các anh. Bạn bè là những người nói thật với ta, dù có khó nghe. Tôi hiểu việc các anh không tin tưởng và nó bắt nguồn từ trải nghiệm đau đớn. Các anh đã đúng khi đưa ra những câu hỏi và sự quan ngại này. Điểm chính là các anh đề cập đến chúng tôi với tư cách lãnh đạo dự án, nhưng chúng tôi không coi mình như thế. Thực tế, chúng tôi đang nghiên cứu tiềm năng về mặt kinh tế và xã hội của con đường này. Tuy nhiên, những người lãnh đạo thực sự chỉ có thể là những người trong khu vực này và họ phải là người Palestine. Chúng tôi có thể nghiên cứu các khả năng và có thể hỗ trợ các anh vượt qua các trở ngại, nhưng vai trò lãnh đạo là của các anh. Không cần vội vàng. Chúng tôi có thể đợi đến khi các anh sẵn sàng. Hãy cho chúng tôi biết các anh muốn gì.”

Thay vì bác bỏ lời chỉ trích của họ hay bảo vệ dự án, tôi đã chấp nhận những lo ngại của họ và mời họ làm trước. Đó là rủi ro có tính toán, dự án có thể kết thúc tại đây – nhưng tôi cho rằng rủi ro này cần phải chấp nhận.

Không khí thay đổi một cách dễ hiểu. Bỗng nhiên, quả bóng đã ở bên phần sân của họ. Họ bắt đầu trao đổi với nhau về việc phải làm gì. Một người nói rằng đó là một điều tốt đẹp cho người dân Palestine. Dần dần, họ bắt đầu chấp nhận ý tưởng đó và một trong số những người chỉ trích mạnh mẽ nhất cuối cùng tuyên bố rằng ông ta cảm thấy lạc quan về sáng kiến này. Bộ trưởng Bộ Du lịch và lãnh tụ Hồi giáo đều nhiệt tình hưởng ứng. Mọi người bắt đầu nghỉ giải lao khi di chuyển xuống tầng dưới ăn tối. Đây là sự thay đổi hoàn toàn so với cuộc trao đổi mang tính đối đầu trước đó. Vào thời điểm đó, chúng tôi đã bắt đầu đạt được thỏa thuận.

Trong bữa tối, một đồng nghiệp hỏi tôi: “Tôi cảm thấy như có 40 khẩu súng xả đạn về phía chúng ta. Sao anh có thể tránh được những viên đạn đó?” Sự thật là tôi không cố gắng tránh bất kỳ viên đạn nào cả. Tôi chỉ tìm cách phản ứng lại sự bác bỏ bằng lòng tôn trọng, phản ứng lại sự loại trừ bằng cách thêm vào, nói cách khác là phản ứng lại việc không chấp nhận bằng chấp nhận.

Trong cuộc gặp đó, Con đường Abraham đã ra đời. Bờ Tây, nơi chúng tôi ngờ rằng có thể là khu vực thách thức nhất đối với Con đường Abraham, lại trở thành nơi tuyệt vời nhất sau này, nơi này có nhiều cộng đồng tham gia và nhiều người hành hương nhất. Kể từ chuyến đi mở màn đó, Con đường Abraham đã trở thành tuyến đường bộ văn hóa được thành lập ở nhiều quốc gia ở vùng Trung Đông, tiếp đón hàng nghìn khách bộ hành trên toàn thế giới và được công nhận là tuyến bộ hành mới, đẹp nhất theo tạp chí National Geographic Traveller. Con đường này vẫn còn mới nhưng hứa hẹn sẽ hình thành sự hiểu biết, thịnh vượng và hy vọng trong một khu vực có nhiều khổ đau.

Có thể không dễ gì để thay đổi động cơ của một mối tương tác hoặc mối quan hệ khó khăn, từ đối địch và bác bỏ thành tôn trọng, đặc biệt là khi bạn bị công kích, nhưng phần thưởng bạn nhận được thì thật tuyệt vời. Bằng cách tỏ lòng tôn trọng, chúng ta có nhiều khả năng nhận được sự tôn trọng hơn. Bằng cách chấp nhận, chúng ta có nhiều khả năng được chấp nhận hơn. Bằng cách thêm vào, chúng ta sẽ dễ được thêm vào hơn. Nếu chúng ta có thể chấp nhận tính cách của người khác thì việc đạt được thỏa thuận sẽ trở nên dễ dàng hơn nhiều và mối quan hệ của chúng ta trong gia đình, ở nơi làm việc và trên thế giới sẽ trở nên tốt đẹp hơn.

Một thử thách cuối cùng còn tồn tại trong quá trình đạt được thỏa thuận với chính mình là việc thay đổi tư duy thắng-thua thường cản trở chúng ta đi đến những giải pháp vừa lòng đôi bên.