4. Nắm bắt hiện tại

Từ phản kháng đến chấp nhận

Chỉ người sống với hiện tại mới thực sự hạnh phúc.

— Ludwig Von Wittgenstein

Áp lực tiếp diễn. Theo lời mời của Liên Hợp quốc và Trung tâm Carter6, tôi làm việc với tư cách của bên thứ ba trong một cuộc khủng hoảng chính trị gay gắt chia rẽ Venezuela. Hàng triệu người đổ ra đường phố thủ đô Caracas kêu gọi Tổng thống Hugo Chavez từ chức. Trong khi đó, hàng triệu người khác lại xuống đường để ủng hộ ông. Người dân trang bị vũ khí, tin đồn về những cuộc tấn công sắp diễn ra lan truyền và các nhà quan sát quốc tế vô cùng quan ngại về khả năng xảy ra nội chiến.

Tôi nhận được một cuộc gọi từ nguyên Tổng thống Jimmy Carter, đề nghị tôi gặp Tổng thống Chavez để trao đổi về cách ngăn chặn tình hình căng thẳng đang leo thang nghiêm trọng. Một cuộc gặp được thu xếp và tôi muốn có được cơ hội hiếm có này để tác động đến nhà lãnh đạo của Venezuela. Tôi đã chuẩn bị những ý kiến cố vấn giá trị nhất để đưa ra. Nhưng tôi tự hỏi lý do gì để ông ta lắng nghe một giáo sư người Mỹ như tôi nói?

Theo thói quen, tôi đi bộ trong công viên để suy nghĩ thông suốt. Tôi ngờ rằng mình chỉ được tiếp chuyện với Tổng thống trong vài phút, nên cố vạch ra một số khuyến cáo cần nêu. Tuy nhiên, điều tôi nghĩ ra khi đi bộ lại trái ngược hoàn toàn với những gì tôi định làm: không đưa ra lời khuyên nếu không được yêu cầu. Chỉ lắng nghe, chú tâm vào khoảnh khắc hiện tại và tìm cơ hội. Tất nhiên, rủi ro là cuộc gặp sẽ sớm kết thúc và tôi sẽ mất đi cơ hội duy nhất để tác động tới ông bằng ý kiến cố vấn của mình, nhưng tôi đã chấp nhận.

Ngày diễn ra cuộc gặp, căng thẳng dâng cao, nhiều người phản đối gây rối bên ngoài dinh Tổng thống. Khi tôi cùng đồng nghiệp Francisco Diez đến, chúng tôi được yêu cầu đợi, sau đó di chuyển đến một phòng khách lớn, nơi chúng tôi được Tổng thống Chavez chào đón. Tổng thống mời chúng tôi ngồi vào ghế sofa cạnh ông. Tôi cảm ơn ngài về cuộc gặp, gửi lời hỏi thăm của Tổng thống Carter và hỏi thăm về cô con gái lên bốn của ông. Con gái tôi cũng bằng tuổi cô bé. Tôi muốn cuộc trao đổi diễn ra một cách tự nhiên.

Sau đó, Tổng thống Chavez thoải mái kể câu chuyện của mình. Tổng thống Chavez từng là đại tá quân đội nhưng từ chức trong giận dữ vì ông và binh lính được lệnh phải xả súng vào dân thường để dập tắt một cuộc bạo loạn liên quan đến giá thực phẩm ở Caracas. Sau đó, ông đã phát động một cuộc đảo chính và bị bắt giam. Khi được trả tự do, ông ra tranh cử tổng thống. Ông vô cùng ngưỡng mộ Simon Bolivar, vị anh hùng giải phóng Mỹ Latinh khỏi ách thống trị của Tây Ban Nha vào đầu những năm 1800. Tôi chăm chú lắng nghe, cố gắng tưởng tượng cảm giác nếu tôi ở vị trí của ông.

Khi kết thúc câu chuyện của mình, ông quay sang hỏi tôi:

“Giáo sư Ury, anh nghĩ gì về cuộc xung đột ở Venezuela?”

“Thưa Tổng thống, tôi đã và đang làm việc với tư cách là bên thứ ba trong nhiều cuộc nội chiến. Thật khó có thể kết thúc xung đột khi xảy ra đổ máu. Tôi tin rằng ngài đang có cơ hội lớn để ngăn chặn một cuộc chiến trước khi nó nổ ra.”

“Bằng cách nào?” Tổng thống hỏi.

“Mở ra một cuộc đối thoại với bên đối lập.”

“Đàm phán với họ ư?” Tổng thống phản ứng với thái độ tức giận. “Cách đây gần một năm, trong chính căn phòng này, họ là những kẻ phản bội, đã cố gắng lật đổ và giết tôi!”

Tôi ngừng lại một lúc và quan sát, theo dòng suy nghĩ của ông thay vì tranh luận.

“Tôi hiểu. Vì không tin tưởng nên chẳng có ích gì khi ngài nói chuyện với họ?”

“Chính xác!” Tổng thống đáp lại.

Tôi chỉ chú trọng vào khoảnh khắc hiện tại, tìm kiếm cơ hội và một câu hỏi chợt nảy ra:

“Căn cứ vào điều xảy ra với ngài thì đó là điều dễ hiểu, hãy cho tôi hỏi ngài một câu: Họ có thể làm gì vào sáng hôm sau để phát ra tín hiệu đáng tin cậy cho ngài biết về việc họ sẵn sàng thay đổi, nếu có?”

“Tín hiệu?” Vị tổng thống ngừng lại đôi chút để nghĩ về câu hỏi bất ngờ của tôi.

“Họ có thể ngừng gọi tôi là mono (con khỉ) trên đài truyền hình của họ.” Ông nở một nụ cười cay đắng. “Và họ có thể dừng việc đưa các tướng lĩnh mặc quân phục lên ti vi để kêu gọi lật đổ chính phủ. Đó là tội phản quốc.”

Trong vài phút, vị tổng thống đồng ý chỉ định bộ trưởng nội vụ làm việc với Francisco và tôi để triển khai danh sách các hành động khả thi mà mỗi bên có thể thực hiện để xây dựng lòng tin và lắng cơn khủng hoảng. Tổng thống đề nghị chúng tôi quay trở lại gặp ông vào hôm sau để báo cáo tiến độ. Một tiến trình mang tính chất xây dựng để bắt đầu làm dịu cuộc khủng hoảng chính trị sâu sắc đã được mở ra một cách đầy bất ngờ.

Khi Francisco và tôi chào tạm biệt Tổng thống Chavez, tôi liếc nhìn đồng hồ. Tôi không để ý thời gian và hai tiếng rưỡi đã trôi qua. Tôi tin rằng nếu bắt đầu trò chuyện bằng cách đưa ra các khuyến cáo như suy nghĩ ban đầu, cuộc gặp đó sẽ chỉ diễn ra trong vài phút. Xét cho cùng, còn cả một hàng người dài đang đợi gặp ông. Bởi tôi từ bỏ ý định cố gắng đưa ra lời khuyên một cách có suy nghĩ và chỉ nắm bắt hiện tại, chú ý tìm những cơ hội khả thi, nên cuộc gặp đã có hiệu quả.

Nếu chúng ta muốn đạt được thỏa thuận trong một tình huống nhạy cảm thì điều quan trọng nhất là tìm cơ hội trong khoảnh khắc hiện tại, cơ hội để điều chỉnh cuộc trao đổi theo hướng đạt được thỏa thuận, như trong cuộc trao đổi với Tổng thống Chavez. Tôi nhận thấy hầu hết các tình huống đều có cơ hội nếu chúng ta đủ chú tâm tìm kiếm, nhưng chúng cũng rất dễ bị bỏ lỡ. Tôi đã tham gia rất nhiều cuộc đàm phán, trong đó một bên phát ra tín hiệu về cơ hội, thậm chí nhượng bộ, còn bên kia lại không để ý đến tín hiệu đó. Dù là tranh cãi trong hôn nhân hay bất đồng về ngân sách tại cơ quan, chúng ta rất dễ bị rối trí, nghĩ về quá khứ hoặc lo lắng về tương lai. Thế nhưng chỉ trong khoảnh khắc hiện tại, chúng ta mới có thể đổi hướng cuộc đối thoại thành nhất trí một cách có chủ đích.

Nhiều năm trước, tôi đã học được bài học tìm kiếm cơ hội hiện tại từ người thầy, cũng là đồng nghiệp của tôi, Roger Fisher. Trong khi các giáo sư đại học mà tôi biết chú trọng vào việc tìm hiểu lịch sử của từng mâu thuẫn cụ thể hoặc dự đoán tương lai, Roger lại chú trọng vào cơ hội hiện tại để đưa ra hành động có tính xây dựng. “Hiện nay ai có thể làm gì để tìm ra cách giải quyết mâu thuẫn này?”, đó là câu hỏi mà ông luôn muốn đưa ra. Roger biết rằng, dù quá khứ và tương lai có nhiều thông tin thú vị nhưng khả năng thay đổi mâu thuẫn nằm ở khoảnh khắc hiện tại. Cách ông chú trọng vào cơ hội sẵn có để xúc tiến việc đạt được thỏa thuận là bài học đáng nhớ đối với tôi.

Điều tôi hoàn toàn chưa hiểu rõ vào thời điểm đó là cần làm điều gì trước để có thể tập trung vào cơ hội hiện tại trong các hoạt động tương tác với người khác. Nếu chúng ta phát hiện được cơ hội hiện tại thì trọng tâm bên trong của chúng ta cần phải ở khoảnh khắc hiện tại. Hiệu quả cao nhất của chúng ta bắt nguồn từ sự tỉnh táo hoàn toàn để chú ý đến hiện tại. Nhà nghiên cứu tâm lý Mihaly Csikszentmihalyi cho rằng, trạng thái này xuất hiện trong cuốn sách kỷ niệm về trạng thái tâm lý đối với tính hiệu quả cao và sự hài lòng bên trong. Các vận động viên đôi khi gọi trạng thái này là “khu vực”. Ví dụ, nếu các tay vợt tennis chơi ở cả điểm cuối hoặc điểm bên khu kia thì họ sẽ không thể chơi tốt. Bằng cách nắm bắt hiện tại, hay ở trong khu vực, họ có thể nắm bắt được thời điểm và chơi tốt nhất. Nói về kinh nghiệm của mình trong việc nắm bắt hiện tại với tư cách là cựu vận động viên điền kinh chạy nước rút, Mark Richardson giải thích:

Đó là một cảm giác rất kỳ lạ. Cứ như thể thời gian trôi chậm lại và bạn thấy mọi thứ thật rõ ràng. Bạn chỉ cần biết rằng mọi kỹ thuật của bạn đều rất chuẩn xác. Bạn không cần phải cố hết sức. Cứ như bạn đang bồng bềnh trên đường chạy vậy. Cơ bắp của bạn phối hợp nhịp nhàng với nhau và kết quả là bạn chạy cực tốt.

Việc nắm bắt hiện tại quý giá đối với các vận động viên và cũng quan trọng đối với chúng ta; khi cố gắng đạt được thỏa thuận với người khác; dù là bạn đời, đồng nghiệp hay khách hàng. Như tôi đã khám phá ra trong cuộc gặp với Tổng tống Chavez, việc hoàn toàn chú ý tới khoảnh khắc hiện tại khiến chúng tôi ít phản ứng hơn, từ đó chú ý đến những cơ hội khả thi và tiếp cận tính sáng tạo tự nhiên để dễ dàng đạt được thỏa thuận cho cả đôi bên. Ngoài những ảnh hưởng tích cực, “hiện tại” cũng là thời điểm mà chúng tôi thường trải nghiệm sự hài lòng và thích thú lớn nhất.

Tuy nhiên, việc chú trọng vào khoảnh khắc hiện tại không hề dễ dàng. Có lẽ trở ngại lớn nhất là sự phản kháng bên trong, hay còn gọi là không chấp nhận cuộc sống: chúng ta nuối tiếc quá khứ, lo lắng về tương lai và không thừa nhận hoàn cảnh hiện tại. Điều quan trọng đối với việc nắm bắt hiện tại là không nghĩ về sự phản kháng bên trong và chấp nhận quá khứ, tin vào tương lai và nắm bắt hiện tại. Điều mấu chốt ở đây là chấp nhận cuộc sống.

HỌC CÁCH BUÔNG

Việc không níu kéo cuộc sống có thể khó hơn ta tưởng. Tôi nhớ lại những chuyến leo núi khi còn trẻ. Sau khi Dusty, bạn tôi và tôi leo lên đỉnh núi, chúng tôi sử dụng dây thừng để tụt xuống vách núi. Chúng tôi lùi khỏi gờ đá và sau đó bước chân xuống bề mặt vách đá, cao chừng trên 300 mét, giữ cho người vuông góc với bề mặt. Ban đầu, việc này thật đáng sợ. Bản năng mách bảo tôi rằng không được thả tay, không được để mình rơi xuống vách núi. Nhưng nếu không làm vậy, tôi sẽ bị mắc kẹt ở đó mãi.

Đôi khi chúng ta không muốn buông xuôi trong cuộc sống. Chúng ta có thể tin rằng việc liên tục lo lắng về tương lai sẽ tránh được nguy hiểm. Có thể chúng ta thích nghiền ngẫm về quá khứ, đổ lỗi cho người khác để cảm thấy mình đúng và cao thượng hơn. Có thể chúng ta muốn kiểm soát, thậm chí đấu tranh chống lại hoàn cảnh khi hiện tại khác xa với mong muốn hoặc kế hoạch của chúng ta. Như George Bernard Shaw từng nhận xét: “Đôi khi sự bó buộc của con người với gánh nặng còn mạnh mẽ hơn sự bó buộc của gánh nặng đối với họ.”

Bằng tất cả những lý do này, vượt qua sự phản kháng với việc buông tay là một quá trình diễn ra chậm chạp. Để học đu dây, tôi bắt đầu bằng cách nới lỏng tay khỏi dây thừng trong vài giây, nới lỏng thêm chút nữa khi cảm thấy an toàn, rồi nắm chặt dây thừng, cứ tiếp tục như thế cho đến khi tôi cảm thấy hoàn toàn thoải mái và quen với việc đu người xuống vách đá. Chúng ta cần kết hợp sự kiên trì và bền bỉ để đối phó với thách thức và nắm bắt hiện tại. Việc đó sẽ dần trở nên dễ dàng hơn, thậm chí cho đến khi chúng ta không còn nghĩ về nó nữa.

Một lần, Dusty và tôi phải đu xuống từ một đỉnh núi cao trong cơn bão. Mưa tạt xối xả vào mặt chúng tôi trong tiếng sấm rền và những tia chớp thỉnh thoảng lóe lên. Chúng tôi ở trên một gờ đá nhỏ và thứ duy nhất có thể dùng để buộc dây thừng là một cây thông nhỏ, mảnh khảnh trên vách đá. Chúng tôi vội vàng quấn dây thừng quanh cái cây, kéo thử để kiểm tra và bắt đầu đu xuống.

Khi bắt đầu đu qua mép vách đá cao chót vót, toàn bộ trọng lượng của tôi dồn vào dây thừng khiến cây thông rung lên và từ từ bật rễ. Tôi kịp thời bám vào gờ đá. Chúng tôi dừng lại, chăm chú quan sát xung quanh và cuối cùng cũng tìm được một tảng đá có thể buộc dây chắc chắn hơn. Lần này, chúng tôi đã tiếp đất một cách an toàn. Dusty và tôi đã học được cách hiểu rõ giá trị của việc chọn một chỗ chắc chắn để neo trước khi thả tay đu xuống.

Tôi nhận ra bài học này cũng đúng với việc buông xuôi trong cuộc sống. Khả năng nới lỏng tay và mặc cuộc sống trôi qua một cách tự nhiên phụ thuộc vào việc chúng ta cảm thấy được neo giữ chắc chắn ra sao trong một thế giới thân thiện. Nếu có thể thay đổi cách nhìn về bức tranh cuộc sống và thỏa mãn từ bên trong, chúng ta sẽ sẵn sàng hơn khi ngừng nghĩ về những oán hận trong quá khứ và nỗi lo về tương lai. Việc thay đổi cách nhìn cho phép chúng ta chấp nhận cuộc sống.

CHẤP NHẬN QUÁ KHỨ

Một khách hàng bị bế tắc trong một tranh chấp kinh doanh đã tâm sự với tôi: “Khi nghĩ về điều Craig đã làm với mình, tôi cảm thấy tức giận. Vì vậy, tôi rất vui khi công kích anh ta. Khi tôi giải quyết tranh chấp của chúng tôi, cuộc sống của tôi sẽ như thế nào nếu không có cuộc chiến của riêng mình?” Craig bị đắm chìm vào quá khứ và ý định trả thù đến nỗi không thấy được mục đích thực sự của mình trong đàm phán và trong cuộc sống.

Là một nhà hòa giải, tôi đã nhận thấy cách cái bóng nặng nề của quá khứ tạo ra sự cay đắng, oán giận và thù hận. Trong nhiều ngày, tôi lắng nghe những lời đổ lỗi, buộc tội. Tôi quan sát việc tâm trí của con người dễ bị sa lầy vào quá khứ mà quên đi cơ hội hiện tại để kết thúc mâu thuẫn và đau khổ.

Níu giữ quá khứ không chỉ hủy hoại bản thân bởi nó khiến chúng ta không còn chú ý đến việc đạt được một thỏa thuận cùng có lợi và tước đi niềm vui, thậm chí làm tổn hại đến sức khỏe của cả hai. Nó tác động đến những người xung quanh ta, những người ủng hộ ta nhiệt thành nhất trong cuộc sống. Do vậy, khi chúng ta níu giữ quá khứ, hủy hoại hiện tại, đồng nghĩa rằng chúng ta đã tước đi niềm vui và hạnh phúc của họ. Nếu thực sự nhận ra việc níu giữ quá khứ gây tổn hại thế nào và hủy hoại bản thân ra sao thì chúng ta sẽ không đợi quá lâu để buông tay.

Trong tranh chấp nêu trên, khi khách hàng của tôi có thể từ bỏ việc sống trong quá khứ và giải quyết những bất đồng với đối thủ, anh ta sẽ cảm thấy nhẹ nhõm hơn nhiều. Thậm chí, những đứa con của anh ta cũng để ý và lo lắng về việc mâu thuẫn ảnh hưởng đến cha chúng như thế nào. Khi tranh chấp kết thúc, chúng hoàn toàn yên tâm khi chẳng có sự thay đổi đáng kể nào xảy ra. Chúng nói với mẹ rằng: “Cha không còn nói chuyện điện thoại suốt nữa.”

Việc ngừng nghĩ đến quá khứ thực sự có thể giải phóng bạn. Trong một bài phát biểu tại Liên Hợp quốc, cựu Tổng thống Hoa Kỳ Bill Clinton nhớ lại câu hỏi mà ông từng hỏi Nelson Mandela:

“Hãy nói thật cho tôi biết ông có ghét họ trong lần xuống đường đầu tiên sau khi ra tù không?”

“Có chứ. Tôi đủ già để nói ra sự thật. Tôi cảm thấy căm thù và sợ hãi, nhưng tôi tự nhủ với chính mình rằng nếu ghét họ khi vào trong chiếc xe đó thì ta sẽ vẫn là tù nhân của họ. Còn tôi muốn được tự do nên tôi không nghĩ đến nó nữa.” Mandela trả lời.

Nelson đã chịu cảnh ở tù suốt 27 năm và có vô số lý do để cảm thấy cay đắng và tức giận. Món quà lớn và bất ngờ ông dành cho đồng bào của mình là giúp họ rũ bỏ được gánh nặng quá khứ để có thể bắt đầu xây dựng một nước Nam Mỹ tự do. Bằng việc học cách chấp nhận và tha thứ cho những người trước đây bỏ tù mình, Mandela đã truyền cảm hứng cho hàng nghìn người. Vusumzi Mcongo bị bắt giam tại đảo Robben vì lãnh đạo cuộc tẩy chay của sinh viên, đã bị tra tấn vô cùng dã man. Ông nói rằng: “Chúng ta không thể sống trong đau khổ mãi được. Đôi khi phải chấp nhận những gì đã xảy ra, những năm tháng bị phí hoài. Sống với quá khứ chỉ khiến ta cảm thấy hỗn độn.”

Tha thứ cho những người làm điều xấu với mình không có nghĩa là quên đi những gì họ đã làm. Nó chứng tỏ chúng ta chấp nhận điều đã xảy ra và giải thoát bản thân khỏi gánh nặng. Người được hưởng lợi từ việc tha thứ, xét cho cùng, chính là chúng ta. Sự oán hờn và tức giận thường hủy hoại và làm tổn thương chính chúng ta nhiều hơn người khác. Giữ mãi những oán hận giống như mang chiếc túi nặng, khiến ta mệt mỏi một cách không cần thiết.

Tha thứ cho người khác là một việc quan trọng, nhưng người cần tha thứ nhất lại chính là bản thân chúng ta. Chắc chắn sẽ có lúc chúng ta cảm thấy tiếc nuối, căm giận bản thân, đổ lỗi cho chính mình vì đã tự phá vỡ lời hứa, làm tổn thương bản thân cũng như người khác. Những cảm giác này thường khiến chúng ta day dứt rồi quên mất khoảnh khắc hiện tại. Nhà thơ Maya Angelou đã cố thuyết phục rằng việc tha thứ cho bản thân là điều quan trọng:

Nếu sống, bạn sẽ mắc sai lầm. Đây là điều khó tránh khỏi. Nhưng khi mắc sai lầm và nhận ra chúng, bạn sẽ tha thứ cho chính mình. Nếu cứ nghĩ về sai lầm đó, chúng ta không thể thấy được vinh quang của chính mình trong gương bởi những khuyết điểm đã che lấp tất cả.

Chấp nhận quá khứ không chỉ là từ bỏ những cáo buộc đối với người khác mà còn với cả chính bản thân mình. Đó cũng là việc chấp nhận những kinh nghiệm mà cuộc sống mang lại dù chúng mang tính thách thức đến mức nào đi chăng nữa. Nếu không từ bỏ oán hận và tiếc nuối, chúng ta sẽ trở thành tù nhân của quá khứ. Chấp nhận quá khứ giúp chúng ta thay đổi cách nhìn về câu chuyện của mình và mang lại ý nghĩa tích cực cho những điều, thậm chí khó khăn nhất, trong cuộc sống. Chúng ta có thể không có khả năng thay đổi quá khứ nhưng có thể thay đổi cách nhìn của mình về nó.

Trước đây, tôi không tin vào khả năng thay đổi cách nhìn về câu chuyện của con người, nhưng những trải nghiệm khó khăn về mặt y tế của Gabi đã khiến tôi tin vào khả năng này. Trong những năm đầu khi Gabi chào đời, vợ tôi cảm thấy như đang ở trong đường hầm không lối thoát. Theo thời gian, chúng tôi học được cách thay đổi cách nhìn nhờ vào kinh nghiệm của mình. Đau đớn và khó khăn khi chứng kiến Gabi trải qua nhiều thủ tục y tế đã khiến chúng tôi dạn dày hơn và tìm thấy những nguồn vui trong chính mình. Chúng tôi biết ơn những bài học quý giá mà cuộc sống của Gabi mang lại, đồng thời phản ánh nó trong cuốn sách này. Tôi cũng tìm hiểu sâu hơn về khả năng quan sát các suy nghĩ và cảm giác của bản thân, đặt mình vào vị trí của chính mình, coi cuộc sống luôn đứng về phía mình. Khi nhìn lại, chúng tôi hiểu toàn bộ kinh nghiệm có được này là do “cú sốc may mắn”, một cú sốc đã làm thức tỉnh khả năng trải nghiệm niềm vui trong cuộc sống hiện tại một cách trái ngược. Tôi có thể chắc chắn rằng, chúng tôi hiện đang hạnh phúc và mãn nguyện hơn vì những gì đã học được. Thực lòng, tôi không tin mình viết được cuốn sách này nếu không có những trải nghiệm đó.

TIN VÀO TƯƠNG LAI

Khi tôi nói chuyện với một nhóm doanh nhân về tầm quan trọng then chốt của việc phát triển phương án dự phòng tốt nhất để tiến tới thỏa thuận của bạn, một người đã đến chỗ tôi và nói: “Vâng, điều đó đúng. Nhưng tôi cũng muốn nói về phương án dự phòng xấu nhất để tiến tới thỏa thuận (WATNA7) của tôi.”

Trong khi tôi vô cùng tò mò, anh ta nói tiếp: “Bởi tôi lo lắng nhiều về những gì sẽ xảy ra nếu cuộc đàm phán diễn ra không như mong muốn. Nó giúp tôi nghĩ về điều xấu nhất có thể xảy ra, bởi tôi có thể nói với chính mình rằng nếu họ không định giết tôi thì tôi có lẽ sẽ sống và cười xòa.”

Bình luận đó hàm chứa nhiều sự thật. Chúng ta có xu hướng lo lắng nhiều trong đàm phán và trong cuộc sống về mọi điều xấu có thể xảy ra. Trong khi việc nghĩ đến tương lai có thể hữu ích thì việc liên tục lo lắng về tương lai khiến chúng ta không chú ý tới khoảnh khắc hiện tại, không thể làm việc ở trong trạng thái tốt nhất.

Tôi đã quá quen với nỗi sợ đến từ công việc trong những mâu thuẫn nguy hiểm. Tôi thường quan sát nỗi sợ xâm chiếm mình và những người khác. Nhưng điều tôi học được qua nhiều năm là nỗi sợ của chúng ta đều vô căn cứ. Như nhà triết học người Pháp, Michel de Montaigne viết cách đây bốn thế kỷ: “Cuộc sống của tôi đầy những rủi ro khủng khiếp mà hầu hết chưa từng xảy ra.” Cuối cùng, nỗi sợ gây ra tổn hại nhiều hơn chúng ta tưởng. Montaigne kết luận: “Người lo sợ mình sẽ đau khổ thực tế đã đau khổ về những gì họ lo sợ.”

Thay vì sợ hãi, chúng ta hãy tin tưởng. Nhắc đến tin tưởng, tôi không muốn nói tới việc tin rằng sẽ không có thách thức hay kinh nghiệm đau thương nào. Đúng hơn, tôi muốn nói đến sự tin tưởng mà bạn có thể giải quyết những thách thức gặp phải. Sự tin tưởng đó cho phép tôi có cuộc trao đổi hiệu quả với Tổng thống Chavez. Nếu sợ thất bại, tôi đã không thể khiến cuộc trao đổi diễn ra tự nhiên và biến thành một cơ hội trong đàm phán như thế.

Tin tưởng không phải là việc thay đổi thái độ một lần. Nó là một sự lựa chọn tỉnh táo mà chúng ta gặp phải nhiều lần trong ngày. Trong mọi hoạt động tương tác với khách hàng hay cấp trên, bạn đời hay đối tác, chúng ta có thể chọn sợ hãi hoặc tin tưởng. Chúng ta sẽ từ chối điều mách bảo để không trở nên ngớ ngẩn hay lố bịch? Hay chúng ta sẽ chọn điều khuyến khích ta nắm lấy cơ hội và đi theo trực giác của mình?

Ngài Winston Churchill8 từng nói: “Người bi quan thấy khó khăn trong mọi cơ hội. Người lạc quan thấy cơ hội trong mọi khó khăn.” Ông tiếp lời: “Tôi là một người lạc quan. Nếu tôi là người khác thì điều đó sẽ không mấy hữu ích.” Như ông đã hiểu rõ từ những nỗi kinh hoàng của chiến tranh, việc tin tưởng vào tương lai không có nghĩa là lờ đi các vấn đề của hiện tại. Ngược lại, tin tưởng là một thái độ mà chúng ta có thể chủ động xử lý các vấn đề của bản thân. Sao chúng ta không thử thái độ này và xem liệu việc tin tưởng rằng bạn có thể xử lý mọi việc trong cuộc sống có khiến bạn cảm thấy tốt hơn việc liên tục lo lắng về tương lai không?

Nhiều phương pháp thực tế có thể giúp ta không nghĩ tới nỗi sợ trong tương lai. Bạn có thể quan sát nỗi sợ khi nó xuất hiện rồi sau đó dần thoát khỏi nó một cách tỉnh táo. Bạn có thể hít thở sâu một đến hai lần, đưa ôxy lên não để có thể thấy mọi thứ rõ ràng hơn. Hoặc giống như doanh nhân mà tôi đã trích dẫn trước đó, bạn cũng có thể tự đặt ra câu hỏi đơn giản nhưng có tính kiểm chứng thực tế mạnh, nếu lo lắng về một viễn cảnh tương lai cụ thể: Điều tồi tệ nhất có thể xảy ra ở đây là gì? Bằng cách đối mặt và thấy rõ nỗi sợ, bạn có thể nắm bắt hiện tại. Cơ thể của chúng ta không phân biệt được mối đe dọa có thực và mối đe dọa tưởng tượng khi xuất hiện phản ứng đáp trả hay bỏ chạy. Vì vậy, trong phần lớn các trường hợp, hiểu biết có thể giúp chúng ta không nghĩ đến nỗi sợ nữa.

Có lẽ cách chắc chắn nhất để giải thoát chính bạn khỏi nỗi sợ vô cớ là nhớ đến phương án dự phòng tốt nhất khi thỏa thuận bên trong và hài lòng với cuộc sống. Cam kết quan tâm tới các nhu cầu của bạn và tin cuộc sống luôn đứng về phía bạn sẽ mang tới cho bạn cảm giác mọi chuyện cuối cùng cũng tốt đẹp dù có điều gì xảy ra đi nữa.

Ngạn ngữ cổ Trung Quốc có câu: “Bạn không thể thay đổi được những điều bạn quan tâm, lo lắng nhưng bạn có thể vượt qua được những suy nghĩ đó.”

NẮM BẮT HIỆN TẠI

Khi tự giải thoát khỏi gánh nặng của quá khứ và bóng đen của tương lai, chúng ta sống và hành động tự do hơn trong thời điểm hiện tại. Đôi khi chúng ta có thể nghĩ về quá khứ để rút ra bài học và nghĩ về tương lai để lên kế hoạch và những phương án đề phòng cần thiết. Nhưng chúng ta có thể thành công vào thời điểm tạo ra thay đổi tích cực nhờ khoảnh khắc hiện tại. Chính việc nắm bắt hiện tại và phát hiện ra các cơ hội trong các cuộc đàm phán mà chúng ta có thể dễ dàng đạt được thỏa thuận với người khác.

Điện thoại di động, tin nhắn và e-mail ngày nay rất dễ khiến chúng ta xao nhãng hiện tại. Sự phản kháng của chúng ta với cuộc sống hiện tại chính là nguồn gốc của việc xao nhãng này. Chúng ta có xu hướng lý tưởng hóa những mong đợi về việc cuộc sống nên hay không nên như thế nào và luôn so sánh hiện thực với mong đợi đó. “Tôi nên kinh doanh ngay.” “Tôikhông nên nói với cấp trên như thế.” “Vợ/chồng tôi nên đối xử tốt hơn với tôi”. Nên hay không nên chính là tín hiệu mong đợi được phơi bày.

Chấp nhận thực tại không đồng nghĩa với cam chịu. Trên thực tế, thay đổi mang tính xây dựng bắt nguồn từ việc chấp nhận thực tế thay vì tốn thời gian và công sức để chống lại nó. Judith đã trải qua giai đoạn khó khăn khi con trai Ben của cô bắt đầu nổi loạn ở tuổi lên chín và đỉnh điểm khi cậu bé 13 tuổi. Ben nhiều lần từ chối nỗ lực gần gũi hơn với mẹ mình. Judith cảm thấy vô cùng tổn thương, giận dữ, bất lực và đau đớn. Cô thấy mình như muốn nổ tung thành từng mảnh.

Judith nói: “Tôi sẽ không từ bỏ. Tôi cảm thấy như đang chiến đấu vì cuộc sống của tôi và con trai. Chồng tôi phải chạy qua chạy lại phòng ở tầng hầm của Ben, đóng vai người hòa giải đang gắng sức truyền thông điệp giữa các lực lượng nổi dậy và chính phủ đổ nát.”

Judith đang bày tỏ sự không chấp nhận với cách cư xử của Ben, về bản chất không chấp nhận cuộc sống ở thời điểm hiện tại. Nhưng dù có cố gắng chống lại, cô cũng không thể ép buộc Ben vào thời điểm đó. Thật không dễ từ bỏ việc cố gắng kiểm soát cuộc sống, đặc biệt là khi ta luôn giữ khư khư ý kiến của mình.

Đằng sau nỗi sợ buông tay có thể là giả định sai lầm rằng nếu chúng ta không kiểm soát mọi thứ xung quanh thì chúng sẽ đổ vỡ và cuộc sống sẽ bị hủy hoại. Bản năng của chúng ta là bảo vệ cuộc sống lý tưởng của mình. Trớ trêu thay, việc chống lại thực tại sẽ hủy hoại không chỉ chúng ta mà còn với cả những người xung quanh. Trong trường hợp của Judith, mối quan hệ giữa hai vợ chồng cô trở nên căng thẳng tột độ bởi sự đánh giá, đổ lỗi, tổn thương lẫn nhau và bất lực.

Vậy làm thế nào chúng ta buông tay?

Judith học cách buông tay bằng việc kiểm tra những giả định của mình về tương lai, điều tạo ra phần lớn mong muốn kiểm soát mối quan hệ với con trai của cô. Một hôm, khi đang tản bộ sau nhà, cô tự hỏi: Điều tồi tệ nhất có thể xảy ra ở đây là gì? Judith nhận ra rằng: “Điều tồi tệ nhất, ngoài cái chết, mà mình có thể tưởng tượng là sau cùng sẽ chỉ có mối quan hệ tích cực cuối cùng với hai trong số ba người con của mình mà thôi.” Theo thuật ngữ đàm phán, cô đang tự hỏi bản thân câu hỏi kiểm chứng thực tế, một câu hỏi về sự lựa chọn tốt nhất nếu không thể đạt được thỏa thuận với con trai mình.

Bỗng nhiên, hoàn cảnh của Judith có vẻ không còn quá kinh khủng. Cô tự hỏi: Mình có thể sống với điều này không? Mình có thể hạnh phúc dù không có mối quan hệ tốt với con trai không? Và câu trả lời đã rõ – cô có thể. Judith nói: “Đó không phải điều mình muốn nhưng mình có thể sống với điều đó. Mình vẫn có khả năng tìm thấy niềm vui và sự hài lòng trong cuộc sống. Hạnh phúc của mình không phụ thuộc vào tình yêu hay sự chấp nhận của Ben.” Trong khoảnh khắc ngắn ngủi đó, Judith cảm thấy được giải thoát khỏi sự hành hạ do nỗi sợ của cô gây ra.

Judith giải thích: “Tôi dần không nghĩ đến nó nữa. Tôi không còn nghĩ đến việc cần sự chấp nhận của Ben, cần có được sự yêu quý của cậu con trai, thậm chí là cần nó thích tôi. Tôi không còn nghĩ đến việc cần Ben phải nói chuyện và có tình cảm với tôi như đối với cha nó. Và quan trọng nhất, tôi không còn nghĩ đến việc cần phải có bất kỳ mối quan hệ tốt đẹp nào với con trai của mình nữa. Khi tôi đối diện với cuộc sống thực tế hơn, bức tranh về chính tôi với tư cách người mẹ, người vợ hay bất kỳ ai mà tôi đã hình dung trước đó, đã tan biến. Tôi cảm thấy được tự do.”

Khi Judith có thể ngừng suy nghĩ về những điều cô mong đợi, cơ hội lại được mở ra một cách tự nhiên. Việc không nghĩ đến chúng rốt cuộc lại là lời giải đáp bất ngờ làm thay đổi mâu thuẫn giữa hai mẹ con. Mối quan hệ dần được phục hồi theo năm tháng. Sau một thời gian, cậu bé đã gần gũi hơn với Judith và xin lỗi vì đã làm tổn thương cô, đồng thời nói rằng nó yêu cô nhiều đến nhường nào. Bằng việc chọn cách đối diện với thực tế và đạt được thỏa thuận với chính mình, cô đã đạt được thỏa thuận với con trai cũng như với chồng.

Trường hợp của Judith cho thấy, khó có thể khiến đôi bên thỏa hiệp khi có mâu thuẫn nếu ban đầu chúng ta không chấp nhận hoàn cảnh thực tế. Tôi đã học được rằng chấp nhận hiện tại nghĩa là chấp nhận một món quà đến từ cuộc sống. Dù chúng ta có chán ghét hiện tại, như Judith cảm nhận về mối bất đồng với con trai của mình, thì đó vẫn là một món quà.

Người mang lại bài học hay nhất cho tôi chính là con gái tôi, Gabi. Dù trải qua 14 cuộc đại phẫu nhưng con bé không bao giờ nhớ lại với sự oán giận, tiếc nuối hay buồn bã cho bản thân. Con bé hạnh phúc, tìm thấy niềm vui và sự sôi nổi mỗi ngày. Mỗi khi thấy mình nghĩ về quá khứ hoặc lo lắng về tương lai của Gabi, tôi chỉ cần nhớ tới sự tập trung vào khoảnh khắc hiện tại của con bé. Nếu con gái tôi có thể quẳng gánh lo và vui sống với hiện tại thì tôi cũng có thể làm được.

Khi vợ chồng tôi hiểu ra, từ việc chứng kiến Gabi trải qua nhiều cuộc phẫu thuật, nỗi đau xuất hiện. Đó là một phần của cuộc sống. Nhưng khi chống lại cuộc sống và nỗi đau, chúng ta bắt đầu đau khổ. Nỗi đau khó có thể né tránh nhưng đau khổ tùy thuộc vào suy nghĩ của con người. Chúng ta có thể nghĩ rằng chính sự đau khổ khiến ta phải phản kháng, nhưng thật nghịch lý là chính sự phản kháng lại khiến ta đau khổ. Chúng ta bế tắc trong tuyệt vọng và không ngừng ước rằng điều đó không xảy ra với mình. Việc chống lại hoàn cảnh hiện tại thường làm đau khổ dài thêm, đôi lúc là vô tận. Tất nhiên, việc này không dễ dàng gì nhưng chúng ta có thể chọn cách hạn chế đau khổ bằng việc dần học cách không nghĩ về sự phản kháng của mình và chấp nhận cuộc sống thực tại.

Tôi đã nhận ra một bài học rằng chúng ta phải mất nhiều thứ trong cuộc sống. Đó là bản chất của cuộc sống. Đừng lo lắng. Đừng đánh mất hiện tại. Không có gì đáng giá bằng hiện tại. Không có gì quan trọng hơn sự trọn vẹn của cuộc sống tại thời điểm hiện tại.

Tôi đã hiểu được một yếu tố quan trọng của việc nắm bắt hiện tại là tập trung vào điều tồn tại trong khi chấp nhận điều đã qua. Nghĩa là lưu lại thời điểm quan trọng kết nối chúng ta với cuộc sống trong khi chấp nhận các tình huống cả tốt đẹp lẫn đau đớn mình gặp phải. Hãy để điều trôi qua trôi qua, hãy để điều tồn tại tồn tại. Bằng việc tập trung vào điều tồn tại như cuộc sống, tự nhiên, vũ trụ, chúng ta sẽ hiểu rõ về điều đã qua, hiểu rõ hơn về sự quý giá và tính tạm thời của mọi trải nghiệm. Dần dần, khi nhận thức rõ rằng những trải nghiệm này sẽ không tồn tại mãi mãi, chúng ta sẽ ít phản ứng hơn trong những tình huống mâu thuẫn, dù mâu thuẫn là gì, nó cũng sẽ qua và chúng ta sẽ dễ dàng tìm kiếm cơ hội hiện tại để đạt được thỏa thuận với những người khác hơn.

BIẾN PHẢN KHÁNG THÀNH CHẤP NHẬN

Nếu bước đầu tiên trong việc hài lòng với cuộc sống là nhìn bức tranh cuộc sống một cách thân thiện hơn thì bước thứ hai là nắm bắt hiện tại – thời điểm có hiệu quả và sự hài lòng cao. Chấp nhận cuộc sống có nghĩa là chấp nhận quá khứ, không nghĩ về những oán giận và đau khổ kéo dài. Điều này còn có nghĩa là hài lòng với tương lai, không nghĩ nhiều về những lo lắng không cần thiết, thay nỗi sợ bằng sự tin tưởng. Đồng nghĩa là chấp nhận hiện tại, không mong đợi thêm và hiểu rõ những gì chúng ta có ở thời điểm đó. Tất nhiên, việc này không phải lúc nào cũng dễ dàng làm được. Cần phải có sức mạnh để vượt qua quá khứ, lòng dũng cảm để tin vào tương lai, và sự tập trung để nắm bắt hiện tại giữa những vấn đề và các sự việc liên tục làm xao lãng trong cuộc sống. Dù thách thức lớn thế nào đi nữa, phần thưởng về sự hài lòng bên trong, thỏa thuận vừa ý và mối quan hệ lành mạnh vẫn quan trọng hơn nhiều.

Sau khi đã kiểm tra thái độ của mình đối với cuộc sống, chúng ta cần kiểm tra thái độ đối với người khác. Chấp nhận cuộc sống giúp chúng ta chuẩn bị cho thử thách tiếp theo, đó là đạt được thỏa thuận với người khác.