3. Thay đổi cách nhìn về bức tranh cuộc sống

Từ khó gần đến thân thiện

Chỉ bạn mới có thể mang lại bình yên cho chính mình mà thôi.

— Ralph Waldo Emerson

Trong Thế chiến II cùng với sự ra đời của bom nguyên tử, Albert Einstein đã đưa ra điều mà ông tin là câu hỏi quan trọng nhất với mỗi chúng ta: “Vũ trụ có phải là một nơi thân thiện không?” Einstein nhận định: “Đây là câu hỏi trước nhất và cơ bản nhất mà mọi người phải tự tìm lời giải đáp.”

Einstein lập luận rằng, nếu chúng ta thấy vũ trụ là đối địch thì chúng ta sẽ coi những người khác là đối địch. Chúng ta sẽ tự trang bị kỹ càng cho bản thân và phản ứng ngay từ lần đầu bị khiêu khích. Căn cứ vào các loại vũ khí hủy diệt hàng loạt được sử dụng theo ý muốn, chúng ta cuối cùng sẽ hủy diệt chính mình cũng như hủy diệt sự sống trên trái đất. Nhưng nếu chúng ta thấy vũ trụ luôn đứng về phía mình thì nhiều khả năng chúng ta sẽ coi người khác là những người bạn. Nhờ đó, chúng ta có nhiều khả năng đạt được thỏa thuận với người khác hơn, bắt đầu với những người gần nhất như: gia đình, đồng nghiệp và cộng đồng, rộng hơn là cả nhân loại. Nói cách khác, câu trả lời của chúng ta đối với câu hỏi quan trọng này là tự chứng thực. Tùy thuộc vào phản ứng của bản thân, chúng ta sẽ có cách cư xử khác và các hành động tương tác của chúng ta có khả năng tạo ra các kết quả khác nhau.

Trong các bài giảng về đàm phán, tôi thường nói về khả năng thay đổi cách nhìn, đưa ra cách diễn giải hoặc ý nghĩa khác nhau đối với tình huống của mỗi người. Trong mỗi cuộc trao đổi hay đàm phán thách thức, chúng ta có một lựa chọn: Chúng ta có phải tiếp cận cuộc đàm phán như một cuộc tranh giành bất lợi, trong đó nhất định phải có một bên thắng và một bên thua không? Hay chúng ta phải tiếp cận cuộc đàm phán như một cơ hội giải quyết vấn đề về hợp tác mà đôi bên đều có lợi? Chúng ta có khả năng thay đổi từng cuộc trao đổi khó khăn từ đối đầu thành hợp tác. Cách tốt nhất để thay đổi cuộc chơi là thay đổi cách nhìn về tình hình.

Nhưng việc thay đổi cách nhìn không phải lúc nào cũng dễ dàng. Thậm chí khi thấy những lợi ích của phương pháp này, chúng ta cũng rất dễ rơi vào bẫy tư duy thắng-thua trong một mâu thuẫn căng thẳng và quan sát đối phương như: cấp trên, đồng nghiệp, khách hàng, bạn đời hoặc con cái; một đối thủ trong cuộc chiến kiếm tìm những nguồn lực khan hiếm dù là tiền bạc, địa vị hay quyền lực. Hầu như mọi người đều sợ không được đáp ứng đầy đủ và khi nỗi sợ đó ngự trị thì việc đàm phán sẽ trở nên khó khăn.

Chúng ta có thể có được sự hỗ trợ để thay đổi cách nhìn từ đâu? Như tôi ngày càng hiểu ra, khả năng thay đổi cách nhìn về hoàn cảnh bên ngoài đầu tiên đến từ việc thay đổi cách nhìn về bức tranh bên trong cuộc sống. Nếu thực sự muốn chuyển từ phương pháp đối địch sang hợp tác, chúng ta sẽ trả lời được câu hỏi cơ bản của Einstein. Giả thuyết có thể chấp nhận được của chúng ta là gì? Chúng ta có thể nghĩ, hành động và có được các mối quan hệ như thể vũ trụ là một nơi thân thiện, và cuộc sống thực tế có đứng về phía chúng ta không?

Không phải lúc nào cũng dễ dàng coi cuộc sống đứng về phía chúng ta, đặc biệt là trong trường hợp bất lợi. Trong khi viết cuốn sách này, tôi đang làm cố vấn đàm phán cho tổng thống của một nước bị ảnh hưởng bởi chiến tranh du kích kéo dài, trong đó hàng trăm nghìn người đã thiệt mạng và hàng triệu người đi tị nạn. Vị tổng thống muốn khởi động các cuộc đối thoại hòa bình để tìm ra khả năng kết thúc chiến tranh bằng đàm phán nhưng vấp phải nhiều sự đối lập về chính trị đối với ý tưởng thương lượng với quân du kích, được gọi là “khủng bố”. Vị tổng thống này muốn có thỏa thuận về một chương trình nghị sự rõ ràng và có giới hạn với quân du kích trước khi ông thông báo việc bắt đầu các cuộc đối thoại hòa bình. Để đạt được thỏa thuận sơ bộ này, các cuộc trao đổi sâu rộng cần được diễn ra với lãnh đạo quân du kích.

Vị tổng thống và nhóm của ông phải đối mặt với một vấn đề: Làm thế nào để họ có thể thuyết phục một chỉ huy của phía quân du kích rút khỏi cơ quan đầu não trong rừng để bay tới một nước thứ ba, nơi các cuộc thương thuyết có thể được diễn ra một cách tuyệt mật? Không ai hay biết về hoạt động này, kể cả giới truyền thông, cảnh sát, thậm chí cả quân đội, những người chắc chắn sẽ cố gắng tiêu diệt cơ quan đầu não của quân du kích nếu họ biết nó ở đâu. Vị tổng thống đã giao nhiệm vụ vô cùng nhạy cảm và nguy hiểm này cho một người tên James. Nhiệm vụ của James là thuê một chiếc trực thăng và bay tới một nơi bí mật trong rừng để đón vị tư lệnh.

Chỉ vài phút sau khi James hạ cánh ở vị trí đã định, hàng trăm quân du kích xuất hiện bao vây chiếc máy bay với những khẩu AK-47 trên tay. Anh ta có thể nghe thấy nhiều quân du kích nói một cách đầy kích động với tư lệnh của họ rằng toàn bộ sự sắp xếp này là một trò lừa đảo. Mức độ căng thẳng và ngờ vực dâng cao.

James có thể làm gì để xoa dịu tình huống này? Một vài ngày sau khi diễn ra sự việc đó, anh nói với tôi rằng anh bỗng nảy ra một ý tưởng sau một lúc ngồi trong máy bay lo lắng và không biết chắc sẽ làm gì tiếp theo. Anh mở cửa, mạnh dạn bước về phía tư lệnh quân địch, đưa tay ra và tự tin tuyên bố: “Thưa ông, giờ đây tôi đang đặt ông dưới sự bảo vệ của tổng thống.”

Trong khoảnh khắc lọt vào tầm ngắm của hàng trăm khẩu súng, James có thể lựa chọn: coi bên kia là đối địch và căn cứ vào tình hình, một vài người trong chúng ta sẽ chê bai anh nếu anh làm vậy. Tuy nhiên, James đã chọn cách coi đối phương là bạn và vì thế vị tư lệnh nọ cũng có thể coi anh là bạn. Sau khi chào tạm biệt đồng đội của mình, vị tư lệnh lên máy bay và vòng đối thoại hòa bình sơ bộ đã được bắt đầu sau đó tại thủ đô của một nước thứ ba. Sáu tháng sau, một thỏa thuận sơ bộ theo nguyên tắc được thông báo và các cuộc đàm phán hòa bình chính thức bắt đầu.

Tôi hỏi James điều gì đã đem đến cho anh khả năng xoay chuyển tình huống nguy hiểm đó. Anh nói với tôi rằng anh có niềm tin rất lớn vào cuộc sống và tin việc đó có lẽ sẽ có hiệu quả. Bởi anh coi cuộc sống luôn đứng về phía mình nên có thể coi vị tư lệnh nọ như một người bạn.

Giống như James, chúng ta có thể học cách thay đổi cách nhìn bức tranh cuộc sống một cách thân thiện hơn, ngay cả trong nghịch cảnh. Nhờ đó, chúng ta không chỉ đạt được thỏa thuận với chính mình mà còn có cơ hội tốt hơn trong việc đạt được thỏa thuận với những người khác. Theo kinh nghiệm của tôi, có ba cách hiệu quả khi thay đổi hình ảnh về cuộc sống của bạn. Đầu tiên, hãy nhớ tới sự kết nối cuộc sống của bạn. Thứ hai, hãy nhớ đến khả năng tạo ra hạnh phúc cho bản thân. Thứ ba, học cách trân trọng những bài học mà cuộc sống mang lại.

KẾT NỐI VỚI CUỘC SỐNG

Einstein từng viết: “Con người là một phần của một tổng thể mang tên ‘Vũ trụ’, bị hạn chế về thời gian và không gian. Người đó trải nghiệm bản thân, suy nghĩ và tình cảm là thứ tách biệt với phần còn lại, đó là một dạng ảo tưởng về ý thức…”

Chương trình đào tạo ban đầu của tôi là về nhân chủng học – ngành nghiên cứu bản chất con người và văn hóa. Như tôi đã học được trong các nghiên cứu của mình, sự kết nối con người là một sự thật mang tính nhân chủng học. Như Einstein đã chỉ ra, chúng ta không tách rời nhau mà bị đan xen chặt chẽ vào một mạng lưới lớn hơn bao gồm con người và các sinh vật khác. Chúng ta có mối liên kết mật thiết với toàn bộ mạng lưới đó về mặt sinh học, kinh tế, xã hội và văn hóa. Về mặt khoa học, chúng ta biết sự thật này nhưng thường khó có thể hiểu được đầy đủ về nó. Chúng ta cũng dễ dàng quên đi sự kết nối với cuộc sống của mình.

Đôi khi, phải có một cú sốc thực sự để chúng ta nhìn thấu ảo tưởng mà Einstein đã chỉ ra. Tiến sĩ Jill Bolte Taylor, một nhà giải phẫu thần kinh học tại trường Đại học Harvard, bị đột quỵ vào năm 37 tuổi. Cơn đột quỵ làm bán cầu não trái của cô bị xuất huyết và suy giảm chức năng. Cô chia sẻ trong Chương trình TED Talk nổi tiếng: “Bao nhiêu nhà khoa học nghiên cứu về não bộ có cơ hội nghiên cứu não của họ từ bên trong? Trong vòng bốn giờ, tôi quan sát thấy bộ não của mình mất hoàn toàn khả năng xử lý thông tin. Vào buổi sáng bị xuất huyết, tôi không thể đi, nói chuyện, đọc, viết hay nhớ lại cuộc sống của mình.”

Ngạc nhiên thay, Taylor lại bắt đầu có cảm giác về hạnh phúc khi trút bỏ được căng thẳng và những lo lắng về cuộc sống của mình. Cô tâm sự với khán giả của TED: “Hãy tưởng tượng mọi thứ sẽ như thế nào khi bạn bị mất kết nối với não bộ. Tôi lại có cảm giác yên bình.” Cảm giác tách rời, còn gọi là ảo tưởng, biến mất và cô cảm thấy được kết nối với cuộc sống. Cô đã thay đổi cách nhìn về bức tranh cuộc sống từ không thân thiện thành thân thiện mà trước đó cô không hề định trước.

Phải mất tám năm để Taylor phục hồi sau cơn đột quỵ. Quá trình phục hồi này diễn ra chậm và khó khăn, nhưng mong muốn được truyền đạt cho người khác sự hạnh phúc và yên bình mà cô phát hiện được lại luôn thúc giục cô. Taylor hiểu rằng chức năng khác nhau của hai bán cầu não chính là điều đã xảy ra với cô.

Não trái chi phối ngôn ngữ, logic, đánh giá và cảm giác về thời gian, các công cụ chúng ta cần để tìm hiểu cuộc sống hằng ngày. Taylor viết: “Não trái của chúng ta nghĩ theo tuyến, sáng tạo và hiểu biết ngôn ngữ, xác định các ranh giới bắt đầu và kết thúc, đánh giá đúng và cụ thể hóa các chi tiết. Nó tập trung vào những điểm khác biệt của chúng ta và thiên về đánh giá có tính phê phán, về những khác biệt không giống với bản thân chúng ta.” Đây chính là phần não của Taylor bị ảnh hưởng khi cô bị đột quỵ.

Nếu não trái có nhiệm vụ giúp chúng ta cảm nhận rằng chúng ta tách rời và khác với mọi người thì não phải khiến chúng ta có cảm giác kết nối với cuộc sống và với người khác. Taylor viết: “Não phải tập trung vào những điểm giống nhau, khoảnh khắc hiện tại, giọng nói và hình ảnh lớn hơn về sự kết nối của tất cả chúng ta. Nó hay động lòng thương, chan hòa, cởi mở và khuyến khích người khác.”

Chúng ta cần não trái để định hướng và bảo vệ bản thân trước những nguy hiểm trong cuộc sống. Đồng thời chúng ta cũng cần não phải để cảm nhận sự kết nối và hài lòng như Taylor đã trải qua khi bị đột quỵ. Não phải giúp chúng ta đưa ra câu trả lời tích cực đối với câu hỏi của Einstein: cuộc sống hoàn toàn đứng về phía chúng ta.

Tiến sĩ Taylor có thể kết nối hoàn toàn với não phải của mình một cách tình cờ qua lần đột quỵ đó. Khi đã biết cách kết nối với não phải, cô thực hiện kết nối đó bất kỳ lúc nào. Còn chúng ta thì sao? Làm thế nào để chúng ta có thể tiếp cận được với cảm giác liên kết đến từ não phải và làm tan biến ảo tưởng tách rời mà Einstein đã mô tả? Làm thế nào để chúng ta có thể nhớ cảm giác kết nối và điểm chung với người khác để nó trở thành lối sống ngầm định của chúng ta? Làm thế nào để chúng ta có thể tỉnh táo chọn cách phớt lờ chỉ thị của não trái khi nó không theo ý muốn của chúng ta?

Tiến sĩ Taylor tin rằng mỗi người đều có thể học cách kết nối với não phải thường xuyên và dễ dàng hơn. Tham gia vào các hoạt động sáng tạo và thể chất là một cách tốt để rèn luyện não phải. Mỗi người chúng ta có một cách riêng. Đối với Taylor, những hoạt động này bao gồm trượt nước, chơi ghi-ta và vẽ tranh trên kính.

Một trong những hoạt động yêu thích của tôi là leo núi. Cảnh tượng từ đỉnh núi nhìn xuống thật hấp dẫn. Khi đó, phía bên dưới và bầu trời dường như trải rộng ra, tôi có cảm giác mình đang dần biến mất. Tôi cảm thấy mình đang nhỏ lại so với sự hùng vĩ của dãy núi xung quanh. Tôi dường như biến mất vào nền bức tranh, chỉ là một dấu chấm nhỏ trên tấm vải vũ trụ, một phần không thể tách rời của một bức tranh lớn. Ảo tưởng biến mất trong chốc lát và tôi có thể dùng óc tưởng tượng của mình lướt qua chân lý khoa học là mọi vật đều liên kết với nhau. Tôi cảm thấy mình vô cùng nhỏ bé nhưng vô hạn, nhỏ bé nhưng nổi bật.

Chúng ta quá quen với việc nhìn thế giới qua lăng kính của não trái – logic, phê bình và đầy ranh giới – rằng “bức tranh lớn hơn” này, cảm giác mọi thứ được kết nối, có vẻ khó nắm bắt. Trên thực tế, đó là cảnh tượng về cuộc sống của chúng ta. Khi lớn lên, chúng ta có thể nhìn lướt qua bức tranh lớn hơn này – vào những khoảnh khắc cảm nhận được tình yêu sâu sắc, điều tuyệt vời hoặc vẻ đẹp. Mỗi chúng ta đều có khả năng thiên phú để kết nối với cuộc sống quanh ta. Tất cả chúng ta cần phải rèn luyện nó.

Vì cuộc sống hiện đại, với mọi hoạt động và sự rối ren của nó, những mâu thuẫn và các cuộc đàm phán, dẫn tới việc phải sử dụng não trái nhiều hơn nên việc tập luyện hằng ngày nhằm phát triển khả năng của não rất hữu ích. Mỗi ngày, chúng ta nên dành chút thời gian rèn luyện bằng việc đi bộ trong công viên, ngồi thiền hay cầu nguyện. Chúng ta có thể suy ngẫm, tạo ra một tác phẩm nghệ thuật hoặc học chơi một bản nhạc hay. Taylor cho rằng, bằng cách tham gia vào những hoạt động đó, chúng ta tạo ra được những đường mòn thần kinh tới não phải và não phải sẽ dần phát huy mạnh hơn sau mỗi lần được sử dụng.

Sau đó, khi vô tình gặp phải một cuộc đối thoại hay đàm phán khó khăn, chúng ta có thể thấy việc sử dụng não phải và ghi nhớ cảm giác kết nối dễ dàng hơn. Tôi nhớ lại lần đi bộ của mình ở Paris, ngay trước khi diễn ra cuộc đàm phán kinh doanh quan trọng nhằm tìm cách chấm dứt tranh chấp gay gắt khiến cuộc sống của cả hai bên và gia đình của họ khổ sở, đồng thời tiêu tốn hàng triệu đô-la cho các chi phí pháp lý. Cuối đoạn đường đi bộ, tôi tình cờ đi qua một triển lãm điêu khắc ngoài trời ở Quảng trường Vendôme. Những bức tượng thật tuyệt dưới ánh mặt trời rực rỡ, những tượng Phật khổng lồ bằng vàng và bạc đến từ Trung Quốc với nụ cười rạng rỡ, chắc hẳn những bức tượng này cũng đang tận hưởng cuộc sống trọn vẹn. Việc suy ngẫm về những bức tượng rực rỡ đó bỗng khiến tôi chợt nghĩ về mâu thuẫn gay gắt kia và gợi cho tôi một cụm từ để bắt đầu cuộc đàm phán.

Một giờ sau đó tại bữa trưa, khi đối tác của tôi, một giám đốc ngân hàng nổi tiếng đại diện cho bên kia, thắc mắc về lời đề nghị thu xếp cuộc họp này, tôi bèn trả lời: “Bởi cuộc sống quá ngắn! Vì những mâu thuẫn này khiến nhiều người và gia đình của họ bị áp lực, căng thẳng và tổn thất nặng nề.” Cụm từ gợi đến điều lớn hơn, đã mở đầu cho lối nói nhằm xây dựng những cuộc đối thoại thành công sau đó.

TẠO HẠNH PHÚC CHO CHÍNH MÌNH

Trong đàm phán, có lẽ động cơ lớn nhất của tư duy thắng-thua là sợ không được đáp ứng đầy đủ. Khi người ta cảm thấy không đủ, mâu thuẫn thường có xu hướng bùng nổ. Dù là cuộc chiến giữa những người đứng đầu các phòng ban trong cùng một tổ chức về việc phân chia ngân sách giữa các bên hay cuộc cãi vã giữa hai đứa trẻ về miếng bánh ngọt, thì cũng sẽ sớm phân định kẻ thắng người thua. Cuối cùng, cả hai bên đều là người thua cuộc. Cuộc chiến gây tổn hại đến mối quan hệ công việc giữa các phòng ban nên đôi bên đều hạn chế gặp nhau, còn trong cuộc tranh cãi của bọn trẻ, miếng bánh ngọt đã bị rơi xuống nền nhà.

Trong công việc hòa giải, tôi nhận thấy một trong những chiến thuật đàm phán hiệu quả nhất là tìm ra những cách sáng tạo để “làm chiếc bánh to hơn” trước khi chia. Ví dụ, hai phòng ban có thể tìm cách hợp tác chặt chẽ hơn để tăng doanh thu và điều chỉnh tăng ngân sách cho cả hai. Hoặc hai đứa bé có thể tìm một ít kem phết lên bánh để cả hai có thể ăn được nhiều hơn. Của cải vật chất có hạn nhưng tính sáng tạo của con người gần như vô hạn. Tôi đã quan sát hàng trăm cuộc đàm phán, trong đó cả hai bên có thể tạo ra được nhiều giá trị hơn cho nhau nhờ tính sáng tạo.

Thế nhưng, việc làm chiếc bánh to ra không phải lúc nào cũng dễ dàng. Đôi khi, trở ngại lại nằm ở bản chất của của cải vật chất và dường như không có cách nào để tạo thêm được giá trị. Theo kinh nghiệm của tôi, trở ngại có lẽ thường nằm ở tư duy không được đáp ứng đầy đủ khi nhận định rằng “chiếc bánh có hạn” và không thể làm nó to ra được. Làm thế nào để chúng ta có thể thay đổi cách nhìn về bức tranh này và thay đổi tư duy không được đáp ứng đầy đủ thành đủ, thậm chí thành thừa? Tôi thấy cần tìm cách để thay đổi suy nghĩ bên trong, như thế chúng ta cũng sẽ dễ dàng mở rộng hơn ra bên ngoài.

Daniel Gilbert, nhà tâm lý học của trường Đại học Harvard muốn thử thách các khán giả của mình bằng cách đưa ra câu hỏi về hạnh phúc: “Ai có khả năng hạnh phúc hơn: người trúng hàng triệu đô-la từ việc chơi xổ số hay người mất cả hai chân?” Mọi người đều thấy rõ câu trả lời. Tuy nhiên, từ nghiên cứu này, câu trả lời thực sự đáng kinh ngạc là sau một năm, người trúng thưởng xổ số và người bị mất chân đều hạnh phúc như trước khi sự việc đó diễn ra.

Nghiên cứu chỉ ra rằng, trong một số trường hợp ngoại lệ, các sự việc hoặc thương tích lớn xảy ra, thậm chí trước đó ba tháng, không ảnh hưởng tới hạnh phúc hiện tại của chúng ta. Gilbert giải thích rằng bởi chúng ta có thể tự tạo ra hạnh phúc của mình. Chúng ta thay đổi cách nhìn nhận thế giới để cảm thấy tốt hơn. Chúng ta kiên cường hơn chúng ta tưởng tượng. Gilbert nói: “Bài học này là những mong đợi và lo lắng của chúng ta, ở một mức độ nào đó, đều vượt quá mức, bởi chúng ta có khả năng tạo ra điều mà chúng ta theo đuổi.” Nghiên cứu của Gilbert cho thấy, chúng ta có thể cho rằng hạnh phúc là điều cần theo đuổi bên ngoài nhưng thực ra nó lại là điều được tạo ra từ bên trong.

Kết luận này có thể khó tin, vì nhiều người trong chúng ta ngay từ nhỏ được dạy rằng hạnh phúc và sự đủ đầy đến từ các điều kiện bên ngoài như: tiền bạc, thành công hay địa vị. Julio, một nhà kinh tế thành đạt, cảm thấy bản thân đã có được mọi thứ mình muốn ở tuổi 27. Anh là quản lý của một công ty chiến lược đa quốc gia. Anh có một mối quan hệ tốt đẹp. Anh chuyển tới New York để mở một văn phòng và có được tấm bằng thạc sĩ. Julio giải thích rằng:

Khi còn nhỏ, tôi đã tưởng tượng ra sự thành công: hai tay hai điện thoại, làm việc 24/24, đi du lịch. Giờ đây, tôi đã trở thành người thành đạt. Nhưng đến một ngày tỉnh dậy, tôi bỗng cảm thấy buồn và trống rỗng. Tôi cảm thấy vẫn chưa đủ. Không thứ gì tôi đạt được có ý nghĩa với tôi. Không thứ gì mang tới cho tôi cảm giác yên bình và tĩnh lặng mà tôi muốn.

Julio đi tìm kiếm điều anh còn thiếu. Anh sống chậm lại, tập thiền, dành nhiều thời gian cho bản thân và hòa mình vào thiên nhiên. Julio nói rằng: “Cuối cùng tôi đã phát hiện ra sự yên bình và tĩnh lặng mà tôi muốn có. Tôi chỉ cần dừng lại và quan sát. Sau đó, tôi nhận ra rằng những thay đổi bên trong đã tạo ra những thay đổi bề ngoài của tôi. Tôi ít căng thẳng ở nơi làm việc, tử tế với mọi người và bình tĩnh hơn. Tôi trở thành một người đồng nghiệp, một cấp trên, một nhân viên tốt hơn.”

Julio phát hiện ra rằng hạnh phúc bên ngoài mà anh theo đuổi chỉ là phù du và bản chất của nó vẫn là không được đáp ứng đầy đủ. Chỉ sự hài lòng bên trong mà anh ta tạo nên chính mình mới đủ và lâu bền. Bằng cách vận dụng các hoạt động khuyến khích não phải của mình, như khi hòa mình vào thiên nhiên hay ngồi thiền, anh mới có thể thay đổi cách nhìn về cuộc sống, khiến bản thân trở nên tốt hơn. Qua việc đạt được thỏa thuận với chính mình, Julio cảm thấy dễ dàng đạt được thỏa thuận với người khác.

Abraham Lincoln cũng đồng quan điểm rằng: “Tôi nhận ra con người hạnh phúc khi đưa ra quyết định của mình.” Khả năng đáp ứng những nhu cầu sâu kín nhất về hạnh phúc và sự hài lòng, trên thực tế, là một phần bản chất của chúng ta. Khi còn nhỏ, chúng ta biết điều này theo bản năng. Nhưng khi lớn lên, có lẽ chúng ta che đậy bản chất thực bằng những lo lắng thường ngày và hy vọng rằng những người khác như: bạn đời, cấp trên, đồng nghiệp, bạn bè, sẽ đáp ứng những nhu cầu của chúng ta. Chúng ta thường đi đến kết thúc bằng mâu thuẫn và những cuộc đàm phán khó khăn vì chúng ta tin rằng chỉ người kia mới làm chúng ta hài lòng. Người kia sẽ phải từ bỏ điều họ có để chúng ta có được điều mình muốn.

Sự thật là mỗi người chúng ta đều có khả năng quan tâm tới các nhu cầu hài lòng sâu kín của mình. Đó là một đặc lợi, một khả năng sẵn có mà chúng ta đơn giản chỉ cần khôi phục chúng như Julio đã làm. Mỗi người trong chúng ta, bằng cách riêng của mình, hãy khám phá những điều đơn giản của cuộc sống khiến ta hạnh phúc. Dù cuộc sống đôi khi có khó khăn nhưng nó vẫn mang tới những điều mà chúng ta cần. Nó luôn đứng về phía chúng ta.

Như nghiên cứu của Giáo sư Gilbert đã chỉ ra, hạnh phúc phụ thuộc vào chính ta. Chúng ta hoàn toàn có khả năng tạo ra điều mà bản thân khao khát nhất, hạnh phúc nhất, một cách đầy đủ. Liệu có phải chúng ta đã từng chết khát khi ở ngay đầu nguồn con suối?

Trong việc giúp đỡ những người khác để đạt được thỏa thuận, đã từ lâu tôi đưa ra giả thuyết có tính quy ước rằng, nếu tôi có thể giúp ai đó đạt được sự hài lòng bên ngoài thì điều đó sẽ mang lại sự hài lòng bên trong mà họ tìm kiếm. Nếu họ có thể khiến người khác đồng ý làm những điều họ muốn, họ sẽ hài lòng và hạnh phúc. Chúng ta thường thất vọng khi người khác từ chối hoặc thực hiện đúng vai trò của họ trong thỏa thuận đó. Từ lâu tôi đã quan sát sự thất vọng, tức giận, nỗi buồn, mâu thuẫn tiêu cực và tự hỏi có cách nào tốt hơn không.

Nhiều năm qua, tôi đã nhận ra sự sai lầm trong giả thuyết áp dụng ban đầu của mình. Sự hài lòng bên ngoài thường chỉ mang đến sự thỏa mãn tạm thời bên trong. Sự hài lòng lâu dài thực sự phải được bắt nguồn từ bên trong. Sự hài lòng bên trong sẽ tạo ra sự hài lòng bên ngoài, từ sự hài lòng bên ngoài đó lại tạo ra được sự hài lòng bên trong, cứ như vậy ta sẽ có một vòng tròn của sự hài lòng từ bên trong.

Những lợi ích tiềm năng cho những cuộc đàm phán và các mối quan hệ của chúng ta rất lớn. Thật nghịch lý khi chúng ta càng cảm thấy ít phụ thuộc vào người khác để thỏa mãn nhu cầu hạnh phúc thì mối quan hệ của chúng ta với người khác càng trở nên hoàn thiện và hài hòa hơn. Việc ít phụ thuộc vào người khác sẽ ít tạo ra mâu thuẫn và dễ dàng hơn cho chúng ta khi muốn đạt được thỏa thuận trong các tình huống khó khăn.

Hơn nữa, theo kinh nghiệm của tôi, những người tìm lại được sự hài lòng bên trong sẽ ít bị bế tắc khi không được đáp ứng đầy đủ và có thể sử dụng tính sáng tạo của họ để làm “chiếc bánh” to hơn. Đây là điều mà trước đây tôi còn thiếu: Nếu muốn những cuộc đàm phán của bạn, dù là với bạn đời hay đối tác, con cái hay cấp trên, trở nên thuận lợi, hãy bắt đầu bằng việc tìm cách phát triển sự hài lòng bên trong con người bạn.

TRÂN TRỌNG NHỮNG BÀI HỌC CỦA CUỘC SỐNG

Khi cha vợ Curt của tôi, hay Opa như chúng tôi thường gọi, nằm trên giường bệnh và dần đầu hàng căn bệnh ung thư trong vòng tay của gia đình, ông trằn trọc giữa những khoảnh khắc kinh hoàng cùng cực và bình yên sâu lắng. Do những gì đã trải qua từ thời thơ ấu, từng tận mắt chứng kiến vụ ném bom thành phố Hamburg trong Thế chiến II, ông đã trả lời một cách vô cùng tiêu cực với câu hỏi của Einstein. Theo Opa, thế giới là miền đất dữ, là nơi ngập tràn những thiếu thốn và hiểm nguy. Trong bức thư ông viết cho Chris, cậu cháu trai 16 tuổi, lời khuyên quan trọng của ông về cuộc sống chính là: “Đừng tin bất kỳ ai.”

Tuy nhiên, trước khi qua đời vài tuần, Opa nói rằng trong đêm đó ông đã thay đổi hoàn toàn quan điểm. Ông nói: “Chúng ta tin rằng mọi thứ đi ngược lại với ý muốn của mình. Giờ cha có thể thấy rằng mọi thứ đều đứng về phía chúng ta.” Dù lúc trước ông không biết điều đó nhưng cuộc sống luôn đứng về phía ông, giúp đỡ và dạy ông nên người, thậm chí là ở những thời điểm khó khăn. Cuối cùng, những ngày cuối đời, ông cũng đã trả lời được câu hỏi của Einstein một cách tích cực. Việc thay đổi giả thuyết cơ bản về cuộc sống đã khiến ông cảm thấy thanh thản, xóa đi nỗi sợ và hoài nghi của mình. Thay vì chống lại cái chết, ông đã chấp nhận nó với sự biết ơn vì tất cả những gì ông có được trong cuộc sống. Sự đau khổ của ông đã được xoa dịu, ông ra đi một cách mãn nguyện trong tình yêu thương của gia đình.

Tôi thường tin rằng, lòng biết ơn cuộc sống đến từ việc có được hạnh phúc nhưng tôi còn nhận ra hạnh phúc cũng thực sự đến từ cảm giác biết ơn cuộc sống. Có thể không có cách nào tốt hơn để có được hạnh phúc bằng việc nuôi dưỡng lòng biết ơn của chúng ta. Một trong những nhà nghiên cứu khoa học đầu tiên về lòng biết ơn, Tiến sĩ Robert A. Emmons, từng phát biểu:

Chúng tôi đã phát hiện ra bằng chứng khoa học rằng khi người ta thường xuyên vun đắp lòng biết ơn, họ trải nghiệm được nhiều lợi ích to lớn về mặt tâm lý, thể chất và xã hội. Trong một số trường hợp, những báo cáo khẳng định rằng lòng biết ơn dẫn đến những thay đổi lớn về cuộc sống. Quan trọng hơn nữa, gia đình, bạn bè, vợ chồng và những người xung quanh liên tục cho rằng những người vun đắp lòng biết ơn dường như hạnh phúc và vui vẻ hơn. Tôi tin lòng biết ơn là một trong số ít những thái độ có thể tạo nên thay đổi lớn trong cuộc đời mỗi người.

Sự biết ơn cuộc sống không có nghĩa là phủ nhận điều đau đớn, mà là hiểu được bức tranh lớn hơn. Một lần, con gái tôi, Gabi, bỗng nhiên lên cơn đau bụng dữ dội và được đưa đến bệnh viện. Đó là những ngày đầy sợ hãi, thất vọng và buồn bã đối với Gabi và vợ chồng tôi. Chúng tôi đã lo sợ rằng sẽ mất đứa con gái yêu quý của mình. Sau bốn ngày, tình trạng con bé dần xấu đi. Với một chẩn đoán thiếu chắc chắn, các bác sĩ bỗng quyết định thực hiện một cuộc đại phẫu khẩn cấp vào nửa đêm bởi ruột của Gabi bị tắc hoàn toàn. Nếu ca phẫu thuật này chỉ chậm thêm vài phút, thì ruột của con bé sẽ vỡ.

Sau đó, Gabi dần hồi phục. Trong thời điểm khó khăn đó, vợ tôi đã có được một bài học lớn về sự chấp nhận và tính kiên cường, đem đến cho cô ấy sự tin tưởng vào khả năng xử trí mọi bất lợi có thể xảy ra. Giữa việc than vãn về sự bất công và tập vun đắp lòng biết ơn đối với cuộc sống, sự phục hồi của Gabi và những gì cô ấy đã học được, vợ tôi đã chọn điều thứ hai.

Bằng cách cảm thấy biết ơn cuộc sống, chúng ta tự mở ra khả năng trải nghiệm, điều mà triết gia Ludwig von Wittgenstein gọi là “an toàn tuyệt đối”. Wittgenstein đã chứng kiến hàng trăm, hàng nghìn người thiệt mạng khi còn phục vụ trong Thế chiến I, Wittgenstein muốn nói “an toàn tuyệt đối” như một “trạng thái tư duy mà người ta thiên về cách nói: ‘Tôi an toàn, không có gì có thể làm tôi bị tổn thương dù bất kỳ điều gì xảy ra đi nữa.’” Ông quan sát thấy sự an toàn tuyệt đối đến từ cảm giác biết ơn và tự hỏi về chính sự tồn tại của thế giới. Dù thể xác của chúng ta mong manh và dễ bị tổn thương nhưng cảm giác là một trong những yếu tố an toàn tuyệt đối. Bằng việc coi vũ trụ luôn đứng về phía mình, ngay cả những lúc hiểm nguy, chúng ta có thể giải quyết được một trong những nhu cầu sâu kín nhất của bản thân – nhu cầu cần cảm thấy an toàn.

TỪ THIẾU THÂN THIỆN ĐẾN HÒA ĐỒNG

Trong cuốn Đi tìm lẽ sống, tiến sĩ Viktor Frankl kể câu chuyện về một nữ bệnh nhân của ông, người ốm nặng đang nằm trong một trại tập trung của Đức Quốc xã:

Người thiếu nữ này biết mình chỉ còn sống được vài ngày. Nhưng khi tôi bắt chuyện, cô vẫn vui vẻ dù sắp từ giã cõi đời. Cô nói với tôi: “Tôi biết ơn số phận đã nghiệt ngã với tôi. Trước đây, tôi hư hỏng và không nghiêm túc rèn luyện bản thân mình.” Chỉ tay qua cửa sổ, cô nói: “Cái cây này là người bạn duy nhất của tôi trong những lúc cô đơn.” Qua ô cửa sổ, cô có thể thấy một nhành hạt dẻ điểm hai bông hoa. Cô nói với tôi: “Tôi thường nói chuyện với cái cây này.”

Tôi giật mình và hoàn toàn không hiểu điều cô nói. Cô đang mê sảng ư? Hay thỉnh thoảng bị ảo giác? Tôi lo lắng hỏi cô xem cái cây có đáp lời không. Cô trả lời: “Cái cây nói với tôi: ‘Ta đây – ta là sự sống, sự sống vĩnh hằng.’”

Dù trong hoàn cảnh éo le, lẻ loi, cô độc, không bạn bè, gia đình ở bên nhưng thật đáng ngạc nhiên khi Frankl mô tả cô gái ấy “vui vẻ” và “biết ơn” vì những bài học về cuộc sống mà số phận khắc nghiệt đã mang đến cho cô. Bằng cách làm bạn với cái cây, thật ra chỉ là một cành cây có hai bông hoa, cô đã tìm ra cách kết nối với sự sống dù cho cái chết đang cận kề. Nhờ đó, cô có thể tạo ra hạnh phúc và tận hưởng những giờ phút còn lại của đời mình. Thậm chí, trong tình trạng kinh khủng như thế, cô vẫn có thể đưa ra câu trả lời tích cực cho câu hỏi của Einstein và coi vũ trụ luôn đứng về phía mình dưới dạng một cái cây.

Bài học từ trải nghiệm của người thiếu nữ nọ là việc nhớ đến khả năng thay đổi hình ảnh cuộc sống đáng ngạc nhiên của con người: nhờ sự gắn kết với cuộc sống, tìm thấy hạnh phúc trong những thứ có vẻ như nhỏ bé và hiểu rõ bài học của cuộc sống. Đôi lúc, cuộc sống đầy rẫy thử thách nhưng chúng ta có thể coi chúng có lợi cho bản thân. Chúng ta có thể học hỏi từ những thử thách đó, thậm chí là những thử thách khắc nghiệt nhất.

Như Frankl nêu rõ trong cuốn sách của mình, Saying Yes to Life in Spite of Everything (tạm dịch: Hài lòng với cuộc sống bất chấp tất cả), chúng ta có khả năng lựa chọn thái độ cơ bản đối với cuộc sống, thái độ này sẽ ảnh hưởng trực tiếp tới thái độ cư xử với người khác của chúng ta. Thay vì không hài lòng và coi cuộc sống quay lưng về phía mình, chúng ta có thể chọn cách hài lòng và coi cuộc sống đứng về phía chúng ta. Khi đưa ra lựa chọn cơ bản này, chúng ta có thể định hướng cuộc sống, mối quan hệ và các cuộc đàm phán tốt hơn.