2. Phát triển Batna của bạn

Từ đổ lỗi đến có trách nhiệm với bản thân

Tôi thấy rất nhiều người dành phần đồ ăn, thức uống cuối cùng của họ cho những người nghèo để biết rằng không ai có thể tước đi quyền tự do cuối cùng của con người – quyền tự do lựa chọn của riêng mình trong bất kỳ hoàn cảnh nào.

— Tiến sĩ Viktor Frankl, trích trong cuốn Man’s search for meaning (tạm dịch: Đi tìm lẽ sống), dựa trên kinh nghiệm của bản thân trong trại tập trung của Đức Quốc xã.

Vào giữa những năm 1980, tôi đã hỗ trợ nhiều hội nghị giữa các cố vấn chính sách hàng đầu của Xô Viết và Mỹ về vấn đề ngăn ngừa chiến tranh hạt nhân. Đó là những cuộc họp căng thẳng với những lời cáo buộc qua lại của hai cường quốc. Mỗi lần chúng tôi tổ chức một cuộc họp, phiên đầu tiên thường bắt đầu bằng một danh sách dài những chủ đề công kích và lập luận bảo vệ. Việc này khiến bầu không khí trở nên căng thẳng và tốn nhiều thời gian. Vào phiên họp thứ ba hoặc thứ tư, các đồng nghiệp và tôi đã thử một chiến thuật khác. Theo văn bản chương trình nghị sự, chúng tôi gọi chủ đề cuộc họp đầu tiên là “Cáo buộc lẫn nhau” và thu xếp nó vào trước bữa sáng cho bất kỳ ai muốn tham dự. Mọi người đều có quan điểm riêng.

Đổ lỗi là điều thường thấy trong hầu hết các mâu thuẫn tiêu cực mà tôi từng chứng kiến. Người chồng đổ lỗi cho người vợ và ngược lại. Ban giám đốc và công đoàn đổ lỗi cho nhau. Đối thủ chính trị đổ lỗi cho bên kia và ngược lại. Việc đổ lỗi thường gây cho đối phương những cảm giác tức giận hoặc xấu hổ, khiến họ cũng phản ứng lại bằng cách đổ lỗi. Và việc đó cứ thế tiếp diễn.

Thật dễ để trách cứ những người có mâu thuẫn với chúng ta. Xét cho cùng, người nào đã khơi mào cuộc tranh cãi nếu không phải là người kia chứ? Việc đổ lỗi giúp chúng ta cảm thấy vô tội. Nó khiến chúng ta có cảm giác mình mới là người bị đối xử bất công. Chúng ta cảm thấy việc đó chính đáng và thậm chí cao thượng. Việc đổ lỗi cũng khiến chúng ta nghĩ khác về lỗi lầm của người khác. Những lợi ích về mặt cảm xúc của việc này đã quá rõ ràng.

Như tôi đã chứng kiến ở vô số mâu thuẫn trong nhiều năm qua, cái giá của việc đổ lỗi thực sự lớn. Nó khiến các tranh cãi bị đẩy lên một cách không cần thiết và ngăn chúng ta giải quyết. Nó khiến mối quan hệ trở nên xấu đi và làm lãng phí thời gian cũng như công sức. Điều tệ nhất là nó làm mất dần sức mạnh của chúng ta: khi đổ lỗi cho người khác về sai lầm trong mối quan hệ, dù là tranh cãi trong hôn nhân, ở công sở hoặc xung đột giữa các siêu cường quốc, chúng ta tồn tại được là nhờ họ và cũng là nạn nhân của họ. Chúng ta đang bỏ qua vai trò của bản thân trong mâu thuẫn và không để ý đến quyền tự do chọn cách phản ứng của mình. Chúng ta đang tự đánh mất khả năng của bản thân.

Nếu muốn đạt được thỏa thuận với những người khác, đặc biệt trong những tình huống nan giải đối mặt hằng ngày, chúng ta cần gạt bỏ thói quen đổ lỗi. Chúng ta cần khôi phục khả năng cải thiện tình hình theo hướng tích cực hơn. Khi đang giải quyết vấn đề ngăn chặn khủng hoảng hạt nhân giữa Hoa Kỳ và Liên Xô, tôi đã nghiên cứu cách quản lý khủng hoảng trong các lĩnh vực khác của cuộc sống, như kinh doanh chẳng hạn. Vào thời điểm đó, ví dụ ngạc nhiên nhất về phản ứng thành công trong một tình huống khủng khiếp là cách Công ty dược phẩm Johnson & Johnson đã làm trong khủng hoảng về thuốc Tylenol3 năm 1982. Ngày nay, phản ứng của Johnson & Johnson đã trở thành một nghiên cứu kinh điển. Khi việc đó xảy ra, phương án xử lý của công ty này thực sự đáng ngạc nhiên. Trong nhiều tuần liên tiếp, tiêu đề trên trang nhất của các tờ báo là trường hợp tử vong của sáu người lớn và một trẻ em ở Chicago do uống phải Tylenol có pha xyanua. Không ai biết thủ phạm tiêm chất độc vào vỏ thuốc con nhộng. Tổng Giám đốc James Burke phải đối mặt với tình huống khó khăn. Tylenol là sản phẩm mang lại nhiều lợi nhuận nhất cho công ty này, chiếm 37% thị trường thuốc giảm đau không cần kê toa.

Nhiều chuyên gia khuyên rằng không nên tiến hành thu hồi trên phạm vi toàn quốc và đưa ra nhận định các vụ việc đó chỉ giới hạn trong khu vực Chicago, đồng thời việc ngộ độc không phải là do lỗi của Johnson & Johnson. Tuy nhiên, Burke và các đồng nghiệp của ông đã không chọn cách thoái thác trách nhiệm đối với sự an toàn của khách hàng. Thay vào đó, họ nhận hoàn toàn trách nhiệm, ra lệnh thu hồi sản phẩm này ở tất cả các cửa hàng trên toàn quốc và đề nghị đổi thuốc Tylenol dạng con nhộng hiện có trong các gia đình bằng thuốc Tylenol dạng viên. Quyết định này được đưa ra ngay sau khi các trường hợp tử vong được báo cáo, khiến công ty thiệt hại hàng trăm triệu đô-la.

Trái với suy nghĩ thông thường vào thời điểm đó cho rằng, thương hiệu Tylenol không thể khôi phục được sau thảm họa, công ty lại tung ra thị trường loại thuốc được đựng trong chai chống làm giả sau vài tháng xảy ra vụ việc, và đã có được sự hồi phục đáng kinh ngạc về doanh số và thị phần. Điều dễ dàng biến thành khủng hoảng niềm tin của người tiêu dùng đã trở thành điều chứng nhận cho tính trung thực và đáng tin cậy của Johnson & Johnson trong con mắt của mọi người.

Tôi muốn nói đến “phản ứng trách nhiệm”, nghĩa là khả năng phản ứng mang tính xây dựng với tình hình mà chúng ta gặp phải, coi nó là vấn đề cần xử lý. Đó là điều mà James Burke và các đồng nghiệp của ông ở Johnson & Johnson đã làm. Dù gặp phải thách thức hay tổn thất, họ đều lấy việc chịu trách nhiệm là cốt lõi của năng lực lãnh đạo chân chính. Và phần thưởng họ nhận được thật tuyệt vời: Họ đã đạt được thỏa thuận dưới dạng niềm tin được khôi phục với các bác sĩ, y tá, bệnh nhân và các cổ đông.

Khi vượt qua được việc đổ lỗi và bắt đầu chịu trách nhiệm, bạn đạt được thỏa thuận với người khác dễ dàng hơn. Công việc thực sự bắt đầu trong bạn. Chịu trách nhiệm nghĩa là có trách nhiệm đối với cuộc sống và mối quan hệ của bạn. Ý nghĩa quan trọng nhất của việc này có lẽ là quan tâm một cách vô điều kiện đến những nhu cầu của chính bạn.

LÀM CHỦ CUỘC SỐNG CỦA BẠN

Đây dường như là một câu hỏi đơn giản – Ai thực sự chịu trách nhiệm về cuộc sống của chúng ta? – nhưng có lẽ câu trả lời thường vượt ra ngoài ý muốn. Về mặt trí tuệ, chúng ta biết mình phải có trách nhiệm với những từ ngữ, hành động, thậm chí là phản ứng của bản thân nhưng chúng ta thường nhìn vào cuộc sống, tự hỏi tại sao mình lại như thế và tìm câu trả lời từ các nhân tố bên ngoài: “Sự nghiệp của tôi không được như mong muốn bởi cấp trên khó chịu và cản trở bước tiến của tôi”, “Tôi không thể đi du lịch vì không có tiền”, “Tôi sống ở đây thay vì chuyển đến một thành phố tôi hằng mơ ước bởi gia đình tôi muốn vậy.” Nói cách khác, đó không phải là quyết định của chúng ta. Chúng ta thường đổ lỗi cho ngoại cảnh hoặc ai đó.

Tôi nhớ lại câu chuyện của Sam, người bạn trẻ tuổi của tôi, thường xuyên gây ra các vụ tai nạn xe hơi. Anh ta đã từng đâm hỏng chiếc xe tải của gia đình đến mức vô phương cứu chữa, sau đó là chiếc xe jeep, cuối cùng là chiếc xe của anh ta. May mắn thay, anh ta và những người khác đều không bị thương. Mỗi lần như thế, anh ta thường giận dữ và đổ lỗi cho những tình huống ngoài tầm kiểm soát như: không quen lái xe khác, do điều kiện đường sá và biển báo. Rõ ràng, anh ta thiếu trách nhiệm. Chuỗi tai nạn kết hợp với sự thiếu trách nhiệm của Sam khiến cha mẹ anh ta lo lắng, dần dần dẫn đến sự căng thẳng trong gia đình.

Cuối cùng, sau quá trình quan sát bản thân kỹ lưỡng và lắng nghe cảm giác của mình, Sam nhận ra việc gây tai nạn nhiều lần có liên quan tới sự bất cẩn của chính mình. Anh ta hiểu rằng khuynh hướng hung hăng này bùng phát từ cảm giác bất an và tức giận dồn nén như thế nào. Anh ta chấp nhận những cảm giác này, chúng đã khiến anh phải chịu trách nhiệm đối với việc lái xe của mình cũng như các vụ tai nạn đã xảy ra trước đó. Điều quan trọng nhất, Sam hiểu rằng chỉ bản thân anh ta mới phải có trách nhiệm với cuộc đời của mình và những gì xảy ra xung quanh. Khi đạt được thỏa thuận với chính mình theo cách này, anh ta có thể đạt được thỏa thuận với cha mẹ. Và chẳng có gì ngạc nhiên khi anh ta đã giảm được đáng kể số vụ tai nạn.

Đó là sức mạnh của việc sống có trách nhiệm và hiểu chính mình.

Hiểu nhưng không có trách nhiệm với bản thân sẽ đắm chìm trong việc tự than vãn. Có trách nhiệm nhưng không hiểu bản thân sẽ đổ lỗi cho bản thân. Để đàm phán với chính mình, bạn cần có cả hai yếu tố. Việc đặt mình vào hoàn cảnh của chính mình giúp bạn hiểu được bản thân và có trách nhiệm với cuộc sống, cũng như những hành động của bạn.

Có trách nhiệm với cuộc sống nghĩa là thừa nhận thất bại và thiếu sót, thành công và thế mạnh của chính mình. Bạn cần trung thực và dũng cảm để làm được điều đó, nhưng chỉ đến lúc đó bạn mới có thể nói rằng bạn đã thật sự đặt mình vào vị trí của chính mình. Trái lại, có trách nhiệm với bản thân thường đánh đồng với tự trách. Nhưng trên thực tế, điều đó hoàn toàn ngược lại. Đổ lỗi cho bản thân là cái nhìn thụt lùi, đánh giá điều đã qua: “Tôi đã thất bại thảm hại trong công việc!” Có trách nhiệm với bản thân là cái nhìn tích cực hướng về phía trước nhằm tìm cách giải quyết vấn đề: “Tôi có thể làm gì để công việc của tôi thành công?”

Nếu cuộc sống là một vở kịch thì chúng ta có thể chọn trở thành đạo diễn thay vì nhà biên kịch. Chúng ta có thể tùy ý diễn theo ý muốn, đóng vai nạn nhân của số phận hay người tạo nên số phận. Điều xảy ra với chúng ta, dù ngẫu nhiên hay không, thì yếu tố quyết định cuộc sống vẫn là cách phản ứng với những hoàn cảnh đó.

Khi người bạn Jerry White của tôi còn là sinh viên cao đẳng ở Jerusalem, trong một lần đi cắm trại tại cao nguyên Golan, anh đã giẫm lên một quả mìn còn sót lại từ cuộc Chiến tranh Sáu ngày4. Anh đã mất đi một chân và gần như cả cuộc đời. Khi nằm trong bệnh viện suốt nhiều tháng trời với những cảm xúc đau khổ, giận dữ, cay đắng và than vãn lẫn lộn, một người lính nằm ở giường kế bên đã nói với anh: “Jerry, điều này sẽ là tồi tệ nhất hay tuyệt vời nhất xảy ra với anh đều do anh quyết định.”

Jerry nghe theo lời khuyên của người lính nọ và chọn cách không trở thành nạn nhân đổ lỗi cho người khác và cuộc sống vì những khó khăn của bản thân. Thay vào đó, Jerry chọn cách chịu trách nhiệm với cuộc đời của mình. Trong cuốn I Will Not Be Broken (tạm dịch: Tôi sẽ không tuyệt vọng), Jerry viết: “Tôi không thích hình ảnh đó của mình – một Jerry đau khổ, rầu rĩ mặc cho điều xấu xâm chiếm suốt phần đời còn lại. Tôi phải sống cuộc sống của chính tôi, dù phải chống nạng hay đi xe lăn thì tôi cũng phải trở về với cuộc sống của mình.”

Tuy không hề dễ dàng nhưng Jerry đã đáp trả tai nạn của mình bằng cách làm việc cả đời. Anh trở thành người đồng sáng lập Survivor Corps, một mạng lưới toàn cầu gồm những người sống sót do mìn, giúp đỡ các nạn nhân của chiến tranh và khủng bố. Tổ chức này đóng vai trò lãnh đạo trong Chiến dịch Quốc tế chống mìn, từng đoạt giải thưởng Nobel. Từ đó, Jerry bắt đầu làm việc công khai, giải quyết các mâu thuẫn trên toàn thế giới. Việc đàm phán với chính mình đã giúp anh đàm phán được với người khác và chính sự nghiệp của anh đã giúp các nước đồng thuận với nhau.

Jerry đã thay đổi được cách nhìn về bản thân, từ một nạn nhân bất lực thành một nhà lãnh đạo. Giống như Jerry, mỗi chúng ta đều có khả năng biến câu hỏi “Ai là người đáng trách?” thành “Chúng ta phải học hỏi điều gì?” Khi đối mặt với bất lợi, chúng ta có thể đổ lỗi cho người khác hoặc hoàn cảnh sống, hay tò mò và tự hỏi bài học cuộc sống mang lại là gì. Thay vì chống lại hoàn cảnh, chúng ta hãy có trách nhiệm với cuộc sống của mình ở khoảnh khắc hiện tại. Thay vì không muốn đối mặt với thách thức, chúng ta có thể chọn thách thức đơn giản vì nó là điều trước mắt chúng ta. Thay vì than vãn cho số phận, chúng ta có thể, giống như Jerry, chọn cách đi theo nó.

Trên thực tế, dù chỉ kiểm soát được một phần hoàn cảnh của mình nhưng chúng ta lại kiểm soát được phần lớn những trải nghiệm của bản thân. Giống như Jerry, chúng ta có thể chọn cách diễn giải cảm xúc và phản ứng lại với nó, dù điều đó có tệ hại thế nào đi nữa. Nếu một thỏa thuận kinh doanh không thuận lợi, chúng ta có thể chọn cách đổ lỗi cho người khác và nuôi dưỡng sự oán giận, bực tức của mình, hoặc chọn cách coi đó là một cơ hội để học hỏi và tiến tới một thỏa thuận mới. Nếu người bạn đời bỏ đi, chúng ta có thể đổ lỗi cho đối phương và quyết định đó sẽ định hình kinh nghiệm của chúng ta, hoặc lắng nghe trái tim mình, chấp nhận chúng, làm chủ cuộc sống và tiến về phía trước.

Có lẽ chưa ai bàn đến sự thật về khả năng chọn lựa phong phú hơn Tiến sĩ Viktor Frankl trong cuốn Đi tìm lẽ sống, một cuốn sách về những trải nghiệm của ông khi bị giam suốt ba năm tại các trại tập trung Auschwitz, Dachau và các trại tập trung khác của Đức Quốc xã. Những điều ông đúc rút được từ những hoàn cảnh khắc nghiệt nhất cho thấy, thậm chí khi thiếu thốn tự do, chúng ta vẫn được tự do trải nghiệm ý nghĩa của những điều chúng ta lựa chọn. Trong sự đau đớn không tưởng, ông chọn cách có trách nhiệm với cuộc sống và trải nghiệm của bản thân. Ông vươn tới, giúp đỡ những người nghèo, an ủi và chia sẻ đồ ăn với họ. Trong một tình huống dường như cảm thấy bất lực, ông đã lấy lại khả năng điều chỉnh cuộc sống của mình.

Có trách nhiệm với cuộc sống của chính mình đôi lúc nghe có vẻ nặng nề, nhưng trên thực tế nó lại mang tính giải phóng. Nó có thể giải phóng những điều bị kìm nén từ lâu do đổ lỗi cho người khác hay cho bản thân. Chính việc đổ lỗi, thiếu trách nhiệm khiến chúng ta cảm giác mình là nạn nhân. Khi nhận ra chúng ta có đang giam hãm chính mình thì đó là lúc chúng ta được tự do. Bằng cách thừa nhận cuộc sống của mình, chúng ta có thể bắt đầu sống một cuộc sống trọn vẹn.

LÀM CHỦ CÁC MỐI QUAN HỆ

Nếu việc đổ lỗi là nguyên nhân của hầu hết các mâu thuẫn mà tôi đã từng chứng kiến thì có trách nhiệm với các mối quan hệ chính là nguồn gốc của những giải pháp thành công.

Hãy nghĩ về mối quan hệ khó giải quyết của bạn với ai đó trong gia đình, nơi làm việc hoặc ở cộng đồng. Bạn có bao giờ cảm thấy muốn đổ lỗi cho người khác và tự cho mình là nạn nhân không? Việc đổ lỗi cho người khác về những khía cạnh tiêu cực trong mối quan hệ với họ là điều quá bình thường. Nhưng chúng ta đều biết mọi mối quan hệ và mâu thuẫn đều bắt nguồn từ hai phía.

Trong cuốn Passionate Marriage (tạm dịch: Hôn nhân say đắm), Tiến sĩ Tâm lý học David Schnarch nhắc đến trường hợp của một khách hàng có tên là Susan, một người phụ nữ thích nói chuyện và kết bạn với người khác, có cuộc hôn nhân không hạnh phúc với Frank. Susan cho rằng cô và Frank hiếm khi có một cuộc nói chuyện đúng nghĩa. Nhiều năm liền, Susan đã chỉ trích và cằn nhằn Frank về cách anh nói chuyện với cô và khiến anh ta ngày càng né tránh cô. Cô cảm thấy mối quan hệ không tiến triển của họ là do lỗi của Frank. Cô bực tức và thất vọng vì không đàm phán được với chồng mình.

Với sự giúp đỡ của bác sĩ, Susan có thể đặt mình vào vị trí của chính mình, học cách hiểu và chấp nhận bản thân – một người luôn muốn kết nối với mọi người bằng cách nói chuyện và chia sẻ. Sau đó, cô học cách hiểu chồng mình – người không thích nói chuyện và chia sẻ. Cô cũng nhận ra chính mình đang góp phần đẩy sự tiêu cực trong mối quan hệ của họ tăng lên và việc cô chì chiết chỉ làm Frank thêm xa lánh. Frank phải chịu nhiều tổn thương từ thời thơ ấu nên không cảm thấy an toàn khi mở lòng với người khác. Susan càng chỉ trích, anh càng cảm thấy bất an và khép kín hơn.

Rốt cuộc, những bất cập của người khác cần được coi là vấn đề của họ chứ không phải của bạn. Thử thách của bạn là phải phản ứng lại. Bạn có thể chọn cách thừa nhận việc góp phần khiến mối quan hệ trở nên nan giải như Susan đã làm mặc sự đóng góp đó rất nhỏ. Nếu thực sự đánh giá tình huống đó, bạn sẽ thấy sự góp mặt của mình không hề nhỏ. Việc này không nhằm mục đích đổ lỗi cho bạn mà đơn giản là giúp bạn nhận ra mình chính là một phần của mối quan hệ và vấn đề. Thay vì bế tắc trong trò đổ lỗi, việc nhận ra có hai người gây ra sự lộn xộn sẽ hữu ích hơn và chỉ một người bắt đầu thay đổi mối quan hệ. Bằng cách có trách nhiệm đối với mối quan hệ của chính mình, bạn có khả năng thay đổi nó.

Có trách nhiệm với mối quan hệ của mình có nghĩa là bạn nhận biết được khi nào lời nói hoặc hành động của mình gây ra nỗi buồn. Từ những cuộc tranh cãi trong công ty đến cuộc chiến giữa các dân tộc, tôi đã chứng kiến sức mạnh của lời xin lỗi chân thành giúp hàn gắn rạn nứt trong mối quan hệ. Tôi nhớ lại khi đang hỗ trợ một cuộc họp bí mật ở châu Âu giữa các lãnh đạo về quan điểm của Thổ Nhĩ Kỳ và người Kurd ở thời điểm cuộc nội chiến đang diễn ra ác liệt tại Thổ Nhĩ Kỳ. Một vị tướng về hưu người Thổ Nhĩ Kỳ đã nói: “Với tư cách là một cựu lãnh đạo của lực lượng vũ trang Thổ Nhĩ Kỳ, tôi muốn bày tỏ lòng biết ơn trước sự hy sinh của vô vàn người Kurd trong cuộc chiến khủng khiếp này. Tôi biết rằng nhiều người vô tội đã thiệt mạng và bị thương. Tôi chỉ muốn nói rằng tôi rất lấy làm tiếc.” Sự căng thẳng trong các cuộc họp trước đó rất nặng nề nhưng lời phát biểu chân thành này đã bất ngờ thay đổi không khí và mở đường cho một thỏa thuận hợp tác nhằm chấm dứt cuộc chiến. Điều khiến lời xin lỗi trở nên hiệu quả là một việc không ai thấy trước đó. Vị tướng đi đến hành động riêng của mình và vai trò của ông trong mâu thuẫn này trước khi đưa ra lời xin lỗi. Thành công của lời xin lỗi này phụ thuộc nhiều vào những gì diễn ra bên trong.

THỪA NHẬN NHU CẦU CỦA BẠN

Trong cuốn Để đạt được thỏa thuận: Đàm phán mà không cần nhượng bộ, Roger Fisher và tôi tranh luận rằng, khả năng quan trọng nhất trong đàm phán của bạn là phương án dự phòng tốt nhất để tiến tới thỏa thuận (BATNA). Phương án này hoạt động tốt nhất nhằm thỏa mãn những điều bạn quan tâm khi chưa thể đạt được thỏa thuận với đối phương. Ví dụ, nếu đang đàm phán về một công việc mới thì lựa chọn tốt nhất của bạn có thể là tìm thêm những cơ hội việc làm khác. Trong trường hợp xảy ra tranh chấp về hợp đồng, lựa chọn đàm phán tốt nhất của bạn có thể là nhờ tới nhà hòa giải hoặc tòa án. Nếu không đồng ý với mức giá mà một người bán ô tô đưa ra, bạn có thể tìm một người bán xe khác. Phương án BATNA giúp bạn tin rằng dù bất kỳ điều gì xảy ra trong cuộc đàm phán, bạn vẫn có sẵn một phương án khác. Nó khiến bạn ít phụ thuộc hơn vào đối phương để đáp ứng được nhu cầu của chính mình. Nó mang đến cho bạn sự tự do, sức mạnh và sự tin tưởng.

Trong 35 năm qua, tôi đã chỉ cho nhiều người cách xác định và phát triển phương án BATNA của họ. Nhưng có vẻ mọi người thường cảm thấy thách thức khi nhận ra rằng các lựa chọn của họ không rõ ràng hoặc chẳng hấp dẫn chút nào: “Tôi không thể tìm được công việc khác”, “Ra tòa sẽ tốn nhiều thời gian và tiền bạc.” Nhiều người thậm chí cố gắng để cân bằng sức mạnh trước một đối tác đàm phán có uy lực.

Tuy nhiên, chúng ta có thể nâng cao khả năng của mình bất chấp mọi ngoại cảnh. Trong một cuộc đàm phán hoặc mâu thuẫn, trước khi phát triển một lựa chọn bên ngoài đối với thỏa thuận được đàm phán, chúng ta có thể tạo ra một lựa chọnbên trong. Chúng ta có thể tạo ra một cam kết vô điều kiện cho chính mình để quan tâm tới những nhu cầu sâu kín nhất của bản thân dù người khác có thực hiện hay không. Cam kết đó là phương án dự phòng tốt nhất khi thỏa thuận bên trong. Sức mạnh chân chính bắt nguồn từ bên trong chúng ta.

Trong khi phương án dự phòng tốt nhất khi thỏa thuận bên ngoài có thể là tìm kiếm và chấp nhận một đề nghị làm việc khác, phương án dự phòng tối ưu với thỏa thuận được đàm phán bên trong lại là sự cam kết với chính bạn rằng, bất kể sự đàm phán thành công hay không, bạn vẫn sẽ quan tâm tới các nhu cầu của bản thân để thỏa mãn và có được công việc dù thế nào đi nữa.

Dù thế nào đi nữa là một cụm từ rất quan trọng. Phương án dự phòng tốt nhất khi thỏa thuận bên trong là dù thế nào đi nữa, hãy ngừng đổ lỗi cho bản thân, cho người khác và cho cuộc sống vì những điều bạn không hài lòng. Đó là cam kết gỡ bỏ khỏi đôi vai người khác trách nhiệm đáp ứng các nhu cầu thật sự của bạn và khẳng định đó là cam kết của bản thân. Cam kết vô điều kiện này mang đến cho bạn động cơ và sức mạnh để thay đổi hoàn cảnh, đặc biệt là trong tình huống khó khăn hoặc mâu thuẫn. Trên thực tế, phương án dự phòng tốt nhất khi thỏa thuận bên trong là nền tảng cho phương án dự phòng tốt nhất khi thỏa thuận bên ngoài.

Trong trường hợp của Susan, cô nhận ra mình có thể chọn cách giữ nguyên mối quan hệ bất mãn và thay đổi suy nghĩ đó. Việc thay đổi suy nghĩ là biện pháp cuối cùng và cô không hề muốn làm điều đó. Việc thay đổi suy nghĩ, theo thuật ngữ đàm phán, là phương án dự phòng tốt nhất khi thỏa thuận bên ngoài của cô, hành động tốt nhất để thỏa mãn các nhu cầu của Susan nếu như cô không thể đạt được thỏa thuận với chồng mình. Sau khi có trách nhiệm với mối quan hệ, Susan trở nên có trách nhiệm đối với các nhu cầu của cô. Susan đã phát triển phương án dự phòng tốt nhất khi thỏa thuận bên trong, tạo nên một cam kết vô điều kiện với chính mình để quan tâm đến nhu cầu của bản thân. Do đó, cô có thể tiếp cận chồng mình theo cách hoàn toàn mới. Cô bình tĩnh nói với Frank:

Em không muốn chúng ta kiệm lời với nhau và em không còn muốn thúc giục anh phải làm thế nữa. Nhưng đừng cho rằng em không chì chiết hay phê bình anh nữa tức là em chấp nhận mọi thứ như vậy. Đối với em, em không muốn biết ơn một cách đáng thương chỉ vì chồng em nói chuyện với em. Và em không muốn anh lúc nào cũng cảm thấy bị áp lực bởi một người vợ nói nhiều. Từ lúc này, em sẽ tôn trọng những quyết định về cách sống mà anh thực sự mong muốn. Và em cũng sẽ tự đưa ra quyết định về cuộc sống của mình.

Susan đã từ bỏ việc cố gắng kiểm soát cách cư xử của chồng, một việc đang có tác dụng ngược lại với ý định của cô. Thay vào đó, cô có trách nhiệm với các nhu cầu và lựa chọn hành động cho mình. Cô cam kết với chính bản thân về việc sống rõ ràng và thoải mái hơn dù Frank có cư xử thế nào đi nữa. Cô bày tỏ lòng tôn trọng với Frank, để anh được tự do đưa ra quyết định, đồng thời tôn trọng chính mình và gạt bỏ sự áp đặt của bản thân.

Thoạt nhìn, phương pháp của Susan có vẻ sẽ đe dọa tới cuộc hôn nhân của cô, nhưng nó thực sự lại có tác dụng tích cực. Việc thừa nhận trách nhiệm đối với các hành động và tương lai của mình đã giúp Susan loại bỏ thói quen tiêu cực là phê bình Frank. Khi đó, Frank lại cảm thấy an tâm, sẵn sàng mở lòng và chia sẻ nhiều hơn về những cảm giác cũng như nhu cầu của anh. Cuộc hôn nhân của họ không những được cứu vãn mà còn thay đổi theo chiều hướng tốt đẹp hơn. Susan đã đạt được thỏa thuận với chính mình và với Frank.

Càng muốn người khác đáp ứng nhu cầu của chúng ta bao nhiêu thì người đó lại càng chi phối chúng ta bấy nhiêu. Nhiều khả năng chúng ta sẽ cư xử một cách quá phụ thuộc vào người đó. Có trách nhiệm đáp ứng các nhu cầu của bản thân không chỉ giúp ích cho chúng ta mà còn có thể hỗ trợ quá trình đạt được thỏa thuận với người khác. Trái lại, phương án dự phòng tốt nhất khi thỏa thuận bên ngoài của chúng ta là chủ thể thay đổi. Trong những năm giảng dạy về đàm phán, tôi nhận ra phương án BATNA hay nhất mang đến cho chúng ta nhiều sự tin tưởng và sức mạnh trong một tình huống mâu thuẫn, đồng thời là phương án bắt nguồn từ bên trong. Đó là yếu tố thành công còn thiếu trong đàm phán.

Trong cuộc sống, chúng ta phải xử trí với nhiều tình huống khó khăn. Ông chủ hống hách một mực muốn chúng ta làm việc thâu đêm, thậm chí cả ngày cuối tuần. Chúng ta bằng lòng, động viên bản thân rằng mình cần công việc này. Một khách hàng xấu tính luôn đòi hỏi những thay đổi và nhượng bộ vào phút cuối. Chúng ta nhượng bộ, động viên bản thân rằng chúng ta cần việc kinh doanh đó. Một cô bé không thích nghe lời khuyên và thiếu tôn trọng chúng ta. Chúng ta bỏ qua thái độ của cô bé và nói với bản thân rằng chúng ta cần tình yêu của cô bé. Trong những tình huống khó khăn này, chúng ta nhận thấy không còn lựa chọn nào khác và phải chấp nhận cách cư xử không hay từ những người xung quanh. Thật quá dễ để rơi vào cái bẫy khiến cảm xúc của chúng ta bị phụ thuộc vào cảm xúc của người khác.

Cuối cùng, chúng ta phải đưa ra câu trả lời cho câu hỏi “Ai là người có trách nhiệm đáp ứng các nhu cầu tâm lý cốt lõi của tôi?” Nếu câu trả lời là “người khác” thì nghĩa là chúng ta đã trao quyền điều khiển cho họ. Nếu đáp án là “chúng ta” thì có nghĩa là chúng ta có khả năng thay đổi cuộc sống và tương lai của chính mình.

TỪ ĐỔ LỖI ĐẾN CÓ TRÁCH NHIỆM VỚI BẢN THÂN

Tôi đúc rút được bài học có trách nhiệm với bản thân có lẽ trong hầu hết tình huống đời tư có tính thách thức nhất, và trong các cuộc thương lượng mà tôi từng có với những bác sĩ và y tá để cứu lấy sinh mạng của con gái tôi, Gabriela (chúng tôi thường gọi con bé là Gabi). Gabi mắc phải hội chứng VATER5 làm ảnh hưởng đến xương sống, tủy sống, chân và một số cơ quan trên cơ thể. Con bé cần được điều trị khẩn cấp từ khi mới ra đời và phải trải qua 14 cuộc đại phẫu trong nhiều năm. Ban đầu, chúng tôi không chắc con bé có thể đi lại hoặc qua khỏi. Tất nhiên, điều khó khăn nhất đối với vợ chồng tôi là nhìn cô con gái của mình chịu đau đớn.

Chúng tôi muốn tìm lý do nào đó để đổ lỗi về sự đau đớn của Gabi và thử thách mà chúng tôi phải trải qua, chẳng hạn như chính chúng tôi, những bác sĩ thờ ơ, vô cảm hay thậm chí là chính cuộc sống. Nhưng chúng tôi hiểu rằng thật vô ích khi đổ lỗi cho bất cứ ai hoặc bất cứ điều gì. Cách duy nhất để vượt qua là có trách nhiệm với chính cuộc sống, với mối quan hệ với các bác sĩ, y tá và với các nhu cầu tâm lý của chính chúng tôi.

Với sự giúp đỡ của một người bạn là bác sĩ, chúng tôi lần đầu học được cách đặt mình vào vị trí của chính mình. Cả vợ tôi và tôi đều có khuynh hướng tỏ ra mạnh mẽ và tìm hiểu nỗi đau bên trong. Nhưng khi quan sát lần đầu và lắng nghe bản thân, chúng tôi để mặc chính mình cảm nhận nỗi khiếp sợ, lo lắng, tội lỗi, xấu hổ, tức giận, những cảm xúc mà chí ít đã khiến tôi chết lặng. Chúng tôi học được cách thấu cảm và thương yêu người khác, đặc biệt là khi đứng trước một ca phẫu thuật khó và nguy hiểm. Chúng tôi thấy rằng bằng việc thận trọng đối diện với nỗi đau của mình, tưởng tượng ra nỗi sợ lớn nhất là mất Gabi, dấn sâu hơn vào nỗi sợ, chúng tôi có thể vượt qua nó một cách nhẹ nhàng hơn. Dù bản năng bảo vệ mách bảo chúng tôi không nên đi sâu vào nỗi đau nhưng bài học quan trọng nhất mà chúng tôi học được là phải hiểu rõ để vượt qua.

Việc hiểu bản thân giúp chúng tôi có trách nhiệm đối với hoàn cảnh của mình. Chúng tôi học được cách chấp nhận thực tế cuộc sống, không chống lại nó hay mất thời gian và công sức mong chờ nó sẽ khác đi. Chúng tôi tìm cách tốt nhất có thể để giúp Gabi, gia đình và chính chúng tôi, tận dụng mọi dịp để tận hưởng một cuộc sống gia đình bình thường, khỏe mạnh với đầy ắp tiếng cười và tình yêu thương. Chúng tôi khuyến khích Gabi sống trọn vẹn, chơi môn thể thao yêu thích dù những môn thể thao đó có tính thách thức cao với thể trạng của con bé. Gabi mang lại bài học quý báu cho chúng tôi vì con bé chưa bao giờ coi mình là bệnh nhân, chưa bao giờ đắm chìm vào việc than vãn mà luôn tìm cách tự tạo niềm vui mỗi ngày. Dù không bao giờ tự chọn một thử thách như vậy nhưng chúng tôi phải chấp nhận nó. Bằng cách này, chúng tôi có được một cuộc sống chủ động và có khả năng thay đổi tình hình theo hướng tốt hơn.

Chúng tôi cũng học cách có trách nhiệm trong mối quan hệ với các bác sĩ và y tá. Chúng tôi đã học được cách không đổ lỗi cho họ mà tìm ra sáng kiến giải quyết vấn đề. Ví dụ như trước khi phẫu thuật tủy sống cho Gabi, một bác sĩ vô tình tuyên bố với các sinh viên của mình ngay trước mặt vợ tôi, người đang bế Gabi năm tháng tuổi trên tay: “Tôi từng chứng kiến nhiều trẻ em phải trải qua ca phẫu thuật này, sau đó chúng bị liệt cả hai chân.” Sự nhẫn tâm của ông ta khiến chúng tôi choáng váng. Không lâu sau, chúng tôi được giới thiệu tới chính bác sĩ này. Đây là người phẫu thuật giỏi nhất thành phố và được giới thiệu cho các ca phẫu thuật khác của Gabi. Dù chúng tôi có thể dễ dàng gạt bỏ vì ấn tượng ban đầu với ông nhưng chúng tôi đã quan sát tình hình và chỉ tập trung vào điều tốt nhất cho Gabi. Cuối cùng, chúng tôi đã tạo được mối quan hệ tốt đẹp và trở thành những người bạn của nhau. Vị bác sĩ này đã tư vấn miễn phí nhiều giờ cho chúng tôi về những ca phẫu thuật và chăm sóc Gabi rất chu đáo.

Điều giúp chúng tôi có được những mối quan hệ quan trọng này là cam kết quan tâm đến các nhu cầu tâm lý của bản thân. Nhờ đó, chúng tôi kiểm soát được mức độ lo lắng về các ca phẫu thuật của Gabi. Chúng tôi càng ít lo lắng, Gabi sẽ càng vững tin, bình tĩnh hơn. Gabi và chúng tôi càng ít lo lắng bao nhiêu thì chúng tôi càng dễ cư xử hơn với bác sĩ và y tá, nhất là khi họ cộc cằn và lãnh đạm.

Chúng tôi nghĩ mình hoàn toàn phụ thuộc vào hệ thống y tế, nhưng khi có trách nhiệm và tin tưởng vào bản thân và cuộc sống, chúng tôi càng bớt căng thẳng hơn. Vì vậy, chúng tôi có thể chăm sóc cho Gabi tốt hơn. Việc đạt được thỏa thuận với bản thân giúp chúng tôi đạt được thỏa thuận với những người mà sự sống của Gabi phụ thuộc vào họ.

Chúng tôi đã hiểu được rằng có trách nhiệm với việc đáp ứng các nhu cầu của bản thân về cơ bản là khả năng lãnh đạo bản thân. Chẳng hạn, có một vị thẩm phán trong bạn đang cố gắng cáo buộc bạn bằng cách sử dụng nỗi sợ và trách móc, tội lỗi và hổ thẹn làm công cụ kiểm soát. Việc chịu trách nhiệm cho phép bạn tiến hành một cuộc nội cách mạng. Bạn có thể thay thế vị trí của vị thẩm phán này và trở thành người làm chủ cuộc sống của chính mình.

Bài học quan trọng ở đây là trách nhiệm ngang bằng với khả năng đáp ứng nhu cầu sâu kín nhất. Nếu việc đổ lỗi làm mất đi khả năng của bạn và làm bạn không đạt được thỏa thuận với chính mình thì việc có trách nhiệm sẽ có tác dụng ngược lại. Bằng cách từ bỏ việc đổ lỗi và thừa nhận trách nhiệm đối với các mối quan hệ và nhu cầu của mình, bạn có thể hiểu được gốc rễ của mâu thuẫn, từ đó thay đổi các cuộc đàm phán và cuộc sống của bạn.

Điều này đẩy chúng ta tới thách thức tiếp theo trong việc đàm phán với chính mình. Trong khi chúng ta có thể chọn cách có trách nhiệm đối với nhu cầu của bản thân thì vẫn còn câu hỏi: Chúng ta có thể tìm thấy nguồn gốc đáp ứng các nhu cầu sâu kín nhất về mặt giao tiếp và bảo vệ ở đâu? Vì lý do đó, chúng ta sẽ chuyển sang sự thay đổi thái độ lớn tiếp theo, đó là chấp nhận cuộc sống.