1. Đặt mình vào vị trí của chính mình

Từ đánh giá đến thấu hiểu bản thân

Biết chính mình ư? Nếu tôi biết, tôi sẽ chạy trốn.

— Johann Wolfgang Von Goethe

Khi tôi viết cuốn sách này, vợ và con gái của Abilio Diniz, một doanh nhân vô cùng thành đạt và nổi tiếng ở Brazil, tìm đến tôi để nhờ sự giúp đỡ. Abilio có một cuộc tranh chấp phức tạp và kéo dài với đối tác người Pháp, đồng thời cố gắng kiểm soát siêu thị hàng đầu của Brazil, do ông và cha của mình đã phát triển từ một hiệu bánh. Khi Abilio bán hầu hết cổ phần cho đối tác người Pháp, ông vẫn là chủ tịch và là cổ đông lớn. Mối quan hệ tốt đẹp nhiều năm trước đã trở nên gay gắt. Giới truyền thông hướng sự quan tâm tới vấn đề này. Ai sẽ thắng? Tờ Financial Times gọi tranh chấp này là “một trong những cuộc tranh chấp xuyên lục địa lớn nhất trong lịch sử”.

Kẹt trong một mâu thuẫn mà ông không thể tìm thấy lối thoát – một cuộc chiến tiêu tốn thời gian và nhiều nguồn lực – Abilio cảm thấy tức giận và thất vọng. Cuộc chiến quyết liệt đã kéo dài hai năm rưỡi được dự đoán là sẽ kéo dài thêm tám năm nữa, khi Abilio bước sang tuổi 80.

Sau khi nghiên cứu kỹ lưỡng trường hợp này, tôi đã có cơ hội trao đổi cụ thể với Abilio và gia đình của ông ở Sao Paulo. Dù mâu thuẫn với đối tác dường như phức tạp và khó giải quyết nhưng tôi cảm thấy trở ngại đầu tiên và cũng là trở ngại chính lại nằm ở bản thân Abilio. Là một người có lòng tự trọng cao, Abilio cảm thấy đối tác thiếu tôn trọng và đối xử tệ với ông. Abilio không biết mình muốn gì, đấu tranh hay hòa giải. Trong và sau các cuộc họp cấp cao, ông thường nhận thấy cách mình phản ứng với cơn giận đi ngược lại với lợi ích của bản thân. Giống như hầu hết chúng ta, ông cũng là đối thủ đáng gờm của chính mình.

Tôi cho rằng bước đầu tiên trong việc giải quyết tranh chấp này là để Abilio tìm ra những điều thực sự quan trọng với mình. Tôi hỏi: “Ông thực sự muốn gì?” Ban đầu, ông đưa cho tôi một danh sách bao gồm những mong muốn như: bán cổ phiếu với một mức giá nhất định; loại bỏ điều khoản không cạnh tranh, cản trở ông mua các công ty siêu thị khác trong vòng ba năm; và nhiều hạng mục khác bao gồm cả bất động sản. Tôi lại thúc ép ông: “Tôi hiểu ông muốn những mục cụ thể này. Nhưng những thứ này sẽ mang lại cái gì cho ông, một người dường như có tất cả? Ngay lúc này, ông cần gì nhất trong cuộc đời mình?” Ông ngừng lại một lúc, nhìn tôi và thở dài: “Tự do. Tôi muốn được tự do.” Tôi hỏi lại: “Tự do mang đến cho ông điều gì?” Ông trả lời: “Thời gian với gia đình, đó là điều quan trọng nhất, và tự do theo đuổi những giấc mơ kinh doanh của tôi.”

Tự do lúc đó là nhu cầu sâu kín nhất của ông. Tự do quan trọng đối với tất cả chúng ta nhưng nó có sự cộng hưởng đặc biệt đối với Abilio, bởi ông đã có một kinh nghiệm đau thương trong quá khứ. Nhiều năm trước đó, khi bỏ nhà đi, ông bị bắt cóc. Bị giam trong một phòng ngủ chật chội chỉ có hai lỗ nhỏ cỡ đinh ghim để thông khí và bị tra tấn bởi tiếng nhạc cực lớn, Abilio những tưởng mình có thể chết bất kỳ lúc nào. May mắn thay, ông được giải cứu trong một cuộc đột kích của cảnh sát sau một tuần bị giam giữ.

Khi Abilio và tôi hiểu rõ mong ước sâu kín nhất của ông, tự do đã định hướng mọi hành động của chúng tôi. Khi đồng nghiệp của tôi, David Lax, và tôi có thể ngồi xuống để đàm phán với bên kia, chúng tôi có thể giải quyết tranh chấp gay gắt kéo dài nhiều năm chỉ trong bốn ngày. Không ngờ, cách giải quyết này làm mọi người hài lòng, tôi sẽ thuật lại ở phần sau của cuốn sách này.

Tất cả chúng ta đều muốn có được điều mình mong muốn trong cuộc sống. Nhưng giống như Abilio, vấn đề nằm ở chỗ chúng ta chưa xác định được chính xác điều mình thực sự mong muốn. Chúng ta muốn làm hài lòng bạn đời, đồng nghiệp, khách hàng, thậm chí là đối phương trong cuộc đàm phán của mình. Nhưng vấn đề là chúng ta thường không biết rõ họthực sự muốn gì.

Khi được hỏi kỹ năng quan trọng nhất đối với một nhà đàm phán là gì, tôi thường trả lời rằng nếu phải chọn một thì đó là khả năng đặt mình vào vị trí của người khác. Đàm phán là sự rèn luyện làm thay đổi ý nghĩ của người khác. Bước đầu tiên trong việc thay đổi ý nghĩ của người khác là biết họ nghĩ gì. Tuy nhiên, việc đặt mình vào vị trí của người khác có thể rất khó khăn, đặc biệt trong mâu thuẫn hay đàm phán. Chúng ta thường quá chú trọng vào những vấn đề của bản thân và mong muốn đến mức chúng ta có rất ít hoặc không có tâm trí dành cho vấn đề khác, cũng như mong muốn của đối phương. Ví dụ, nếu đề nghị cấp trên tăng lương thì chúng ta có thể chỉ bận tâm đến việc giải quyết vấn đề của chúng ta mà không màng tới vấn đề là ngân sách của cấp trên có hạn. Nếu không thể giúp cấp trên giải quyết được vấn đề đó thì đề nghị tăng lương của chúng ta khó có thể được chấp nhận.

Một bước quan trọng cần làm trước, thường bị bỏ qua, có thể nhận biết rõ điều chúng ta muốn và gián tiếp tìm ra điều người khác muốn chính là đặt mình vào vị trí của bản thân. Lắng nghe chính mình có thể giúp bạn thấu hiểu mong muốn của bản thân. Đồng thời, nó có thể giúp bạn dành tâm trí và cảm xúc để có thể lắng nghe và hiểu điều người khác thực sự mong muốn. Trong ví dụ tăng lương, việc lắng nghe bản thân trước có thể giúp bạn lắng nghe cấp trên và hiểu rằng ngân sách có hạn.

Đặt mình vào vị trí của chính mình ban đầu nghe có vẻ kỳ quặc, bởi xét cho cùng không phải bạn đã ở trong hoàn cảnh của mình rồi sao? Nhưng để làm được điều đó thật không dễ dàng. Xu hướng tự nhiên của chúng ta là đánh giá bản thân với thái độ trách cứ và lờ đi hoặc gạt bỏ vai trò của chính mình. Nếu để ý kỹ, chúng ta có thể muốn chạy trốn như Goethe đã nói ở trên. Bao nhiêu người trong chúng ta có thể thành thực nói mình đã thấu hiểu về lý trí và cảm xúc? Bao nhiêu người thường xuyên lắng nghe bản thân với sự thấu cảm và thấu hiểu bằng cách động viên mà một người bạn thực sự có thể làm?

Ba hành động này có thể giúp ích cho bạn. Thứ nhất, hãy quan sát bản thân. Thứ hai, thâm nhập và lắng nghe những cảm xúc của chính mình về những gì mà trái tim mách bảo. Thứ ba, đào sâu hơn nữa để tìm ra những nhu cầu cơ bản của bản thân.

Quan sát chính mình

Benjamin Franklin, được biết đến là một người có đầu óc thực tế và suy luận khoa học, từng phản ánh trong cuốn Poor Richard’s Almanack (tạm dịch: Niên lịch của Richard nghèo khổ) cách đây hơn 250 năm: “Có những thứ vô cùng cứng rắn tựa như thép hay kim cương, có những thứ vô cùng khó hiểu tựa như bản thân mình.” Ông khuyên rằng: “Quan sát bản thân nhiều hơn quan sát những người khác.”

Nếu quan sát bản thân và những người khác khi đàm phán hoặc mâu thuẫn căng thẳng thì bạn sẽ thấy chúng ta rất dễ bị lời nói, giọng điệu và hành động của người khác kích động. Trong hầu hết mọi tranh chấp mà tôi đã hòa giải – từ bất hòa nhỏ nhặt trong gia đình đến tranh cãi ở cơ quan hay nội chiến – nguyên nhân gây ra mâu thuẫn là phản ứng nối tiếp phản ứng. “Tại sao anh công kích anh ta?” “Bởi anh ta đã công kích tôi.” Và cứ như thế.

Khi phản ứng, chúng ta thường rơi vào “cái bẫy 3A (Attack, Accommodate, Avoid)”: chúng ta công kích (Attack), chúng tađiều chỉnh thái độ (Accommodate) – nói cách khác là nhượng bộ, hoặc chúng ta cùng né tránh (Avoid), nhìn chung việc này thường khiến vấn đề trở nên trầm trọng hơn. Hoặc chúng ta kết hợp cả ba cách. Chúng ta có thể bắt đầu bằng việc né tránh hoặc điều chỉnh cho phù hợp, nhưng chúng ta không thể chịu đựng được lâu và tiếp tục công kích. Khi việc đó đem lại kết quả trái ngược với mong đợi, chúng ta lại rơi vào tình trạng né tránh hoặc điều chỉnh.

Cả ba phản ứng này đều không phục vụ lợi ích thực sự của chúng ta. Khi phản ứng đáp trả hay bỏ chạy xuất hiện, máu sẽ từ trên não chảy xuống chân tay và khả năng suy nghĩ thấu đáo của chúng ta bị giảm sút. Chúng ta quên mất mục đích của mình và thường hành động ngược lại với lợi ích của bản thân. Khi phản ứng, chúng ta làm mất đi tính xây dựng đối với người khác và thay đổi tình hình theo hướng tốt hơn. Phản ứng có nghĩa là chúng ta đang không đạt được điều chúng ta quan tâm và không đạt được đàm phán với chính mình.

Chúng ta có một lựa chọn là không nhất thiết phải phản ứng. Thay vào đó, chúng ta có thể học cách quan sát bản thân. Trong khi giảng dạy cũng như viết sách, tôi nhấn mạnh khái niệm quan sát, giả như quan sát chính mình từ ban công. “Ban công” là một phép ẩn dụ cho vị trí quan sát, giữ bình tĩnh và kiểm soát bản thân về mặt lý trí và cảm xúc. Nếu cuộc sống là một sân khấu và chúng ta đều là diễn viên trên sân khấu đó thì ban công là nơi mà ta có thể thấy rõ toàn bộ vở diễn. Để quan sát bản thân, có những lúc chúng ta phải “tới ban công” và đặc biệt là trước, trong và sau khi diễn ra cuộc trao đổi hoặc đàm phán khó giải quyết.

Tôi nhớ lại một phiên họp hòa giải chính trị căng thẳng khi tổng thống của một quốc gia tức giận la mắng tôi gần 30 phút vì không nhìn thấu những thủ đoạn của đảng chính trị đối lập. Điều giúp tôi giữ được bình tĩnh là im lặng ghi lại những cảm giác, cảm xúc và suy nghĩ của mình: Không thú vị sao? Hàm răng tôi nghiến chặt. Tôi để ý thấy nỗi sợ hiện hữu. Hai má tôi đỏ lên. Tôi đang cảm thấy xấu hổ ư? Có thể nhận ra điều tôi đang cảm thấy giúp dung hòa hiệu ứng cảm xúc do việc trách mắng gây nên. Tôi có thể quan sát tình hình giống như đang xem một vở diễn vậy. Khi đã trấn tĩnh, tôi có thể tiếp tục cuộc trao đổi với vị tổng thống này.

Mỗi khi cảm thấy bị kích động bởi một suy nghĩ, cảm xúc hoặc cảm giác thoáng qua, bạn có một lựa chọn đơn giản: nhận rahoặc bị nhận ra. Bạn có thể quan sát suy nghĩ này và “nhận ra” nó. Hoặc bạn có thể đắm chìm trong suy nghĩ, nói cách khác là “bị nhận ra”. Việc gọi tên ý nghĩ giúp bạn xác định để không bị nhận ra. Khi bạn quan sát những suy nghĩ, cảm xúc và cảm giác thoáng qua, việc gọi tên cho chúng – Ồ, đó là người bạn cũ của tôi, “Nỗi sợ”, “Nhà phê bình bản thân” đến kìa – giúp dung hòa ảnh hưởng đối với bạn, duy trì trạng thái cân bằng và bình tĩnh của bạn. Người bạn của tôi, Donna, thậm chí thích đặt những cái tên hài hước cho những cảm xúc của cô ấy như: “Nỗi sợ Freddy”, “Phán xét Judy” và “Cơn giận Annie” (Vô tình, khiếu hài hước có thể là người bạn tuyệt vời trong việc giúp bạn quan sát). Ngay khi đặt tên, chẳng hạn cho nhân vật trong vở kịch, bạn sẽ tạo ra khoảng cách với nhân vật đó.

Quan sát bản thân để chúng ta không phản ứng lại nghe có vẻ dễ nhưng thường khó thực hiện, đặc biệt là trong không khí căng thẳng của một cuộc trao đổi hay đàm phán khó khăn. Như một nhân viên kinh doanh gần đây nói với tôi: “Tôi nghĩ mình là một người bình tĩnh, ít khi nổi nóng và tôi là người như thế ở nơi làm việc. Nhưng có những lúc, tôi thấy mình cáu gắt với vợ. Tại sao tôi không thể giữ bình tĩnh như khi ở nơi làm việc?” Giống như người chồng này, khi cảm xúc bị kích động, chúng ta thường mất kiểm soát. Nếu muốn dựa vào việc quan sát bản thân để kiềm chế phản ứng thì việc rèn luyện rất hữu ích, giống như tập gym hằng ngày vậy.

Gần đây, tôi tình cờ đọc được bài viết của một người mẹ về việc xử trí với cậu con trai bốn tuổi của mình. Người mẹ, Charlotte, muốn có mối quan hệ gần gũi và tin cậy với con nhưng việc cậu bé thức khuya nhiều lần đã gây ra phản ứng mạnh mẽ trong cô. Cô đã chỉ ra sự khó khăn trong việc chống lại ý muốn phản ứng và việc rèn luyện khả năng quan sát bản thân để đưa ra những quyết định phù hợp hơn như thế nào. Charlotte viết:

Tôi vừa cảm thấy thích thú vừa cảm thấy lo sợ cảm xúc mới của mình. Tôi bắt đầu tìm hiểu kỹ hơn thực chất cơn giận dữ ra sao. Điều đầu tiên tôi chú ý là tính ham muốn mà nó gây ra. Có những lần tôi tưởng như mình đang ở ngã rẽ cảm xúc, nơi có một lối dẫn tới giải pháp bình tĩnh và cởi mở, lối kia đưa tôi tới sự tức giận và bùng nổ. Thật khó để không đưa chân hướng về phía sự tức giận. Vào thời điểm đó, việc thể hiện cơn tức giận là điều tôi muốn làm nhất. Sức hút của nó vô cùng mạnh và rất thuyết phục.

Charlotte tò mò kiểm tra việc muốn trút nỗi tức giận vào con và cân nhắc lựa chọn sẽ trút giận hay bình tĩnh tiếp cận tình huống. Nếu cô nổi giận thì cậu con trai của cô sẽ tự vạch ra ranh giới để bảo vệ bản thân. Nếu giữ được bình tĩnh, cô có thể tạo được mối quan hệ gần gũi và tin cậy với cậu bé. Điều giúp cô giữ được trạng thái cân bằng là khả năng nhận biết kiểu phản ứng và thấy rằng mình thực sự có thể chọn cách không phản ứng. Charlotte nhận ra rằng, việc tự quan sát là nền tảng của sự tự chủ.

Hãy thử tìm hiểu cảm giác và kiểu phản ứng được tạo ra trong bạn do mối quan hệ khó giải quyết trong gia đình hoặc ở nơi làm việc gây nên. Chú ý đến nỗi tức giận, sợ hãi và những cảm xúc xáo trộn phát sinh khi bạn tương tác với người khác. Giống như Charlotte, hãy học cách quan sát những cảm xúc này, chúng khiến bạn cảm thấy thế nào. Hãy xem liệu bạn có thể phát hiện ra lối rẽ của mình, thời điểm mà bạn có thể chọn giữa một phản ứng bốc đồng và một phản ứng được cân nhắc giúp bạn đến gần hơn với điều quan tâm.

Phát triển thói quen quan sát bản thân giúp nuôi dưỡng nhà bác học trong bạn. Bạn là người điều tra và chủ thể điều tra lại là chính bạn. Các nhà tâm lý đặt tên cho việc này là “tìm kiếm bản thân”. Việc tiếp cận với suy nghĩ và cảm giác của bạn với tinh thần cầu thị, như Charlotte đã làm khi cô kiểm tra những cảm giác do cách cư xử của con trai tạo nên, sẽ giúp bạn giữ bản thân cân bằng và bình tĩnh. Việc làm chủ kỹ năng quan sát này còn đòi hỏi bạn phải quan sát hiện tượng một cách vô tư và cởi mở. Nó đòi hỏi bạn hạn chế tối đa việc đánh giá bản thân.

Việc đánh giá những suy nghĩ và tình cảm của chúng ta là đúng hay sai, tốt hay xấu không hề khó. Tuy nhiên, về mặt tâm lý, chúng ta lại không thể cảm nhận hoặc nghĩ ra được điều gì thực sự là sai. Hành động có thể sai nhưng suy nghĩ hay cảm giác lại không như vậy. Là nhà khoa học nghiên cứu về bản thân, chúng ta coi những suy nghĩ và cảm xúc đen tối như tài liệu nghiên cứu thú vị. Tôi phát hiện ra một câu hỏi đơn giản nhưng có sức ảnh hưởng lớn để hỏi chính mình là “Điều đó không đáng tò mò sao?” Câu hỏi này tạo ra khoảng cách và mở ra cách thức học hỏi hơn là đánh giá. Với nhiều năm trau dồi và rèn luyện phương pháp tự quan sát, tôi thấm nhuần câu châm ngôn của triết gia người Ấn Độ Jiddu Krishnamurti: “Quan sát mà không đánh giá là dạng thức cao nhất của trí tuệ.”

Cách rèn luyện bản thân quan sát mà không đánh giá là dành ra mỗi ngày một khoảng thời gian, có thể chỉ năm hoặc mười phút, tĩnh lặng trong một tư thế thoải mái, nhắm mắt lại, theo dõi các suy nghĩ và cảm giác thoáng qua trong bạn. Nếu bạn chìm trong một suy nghĩ hoặc cảm giác, thậm chí là việc đánh giá bản thân khắt khe xuất hiện thì hãy coi đó là điều tốt. Hãy nhận ra việc bạn đắm chìm trong suy nghĩ và quay lại quan sát. Bạn càng tập luyện nhận biết bao nhiêu thì mọi việc sẽ càng trở nên dễ dàng hơn bấy nhiêu. Dần dần, bạn sẽ quen với cách suy nghĩ của bản thân.

Hãy tưởng tượng ra một chiếc cốc mà bạn vừa rót đầy nước. Chiếc cốc đầy bọt và bạn không thể nhìn xuyên qua nó được. Nếu đợi một lúc, bọt sẽ tan hết và nước trở nên trong suốt. Đó là điều mà chúng ta đang cố gắng làm với suy nghĩ của bản thân. Hãy để mọi thứ lắng xuống, nhờ đó, chúng ta có thể thấy rõ điều gì đang xảy ra trong tâm trí. Trước một cuộc điện thoại hay một cuộc họp có tính thách thức, tôi nhận thấy việc dành ra chỉ một phút tĩnh tâm cũng rất hữu ích. Nhắm mắt lại một phút giúp tôi quan sát được suy nghĩ, cảm giác của bản thân và tĩnh trí để tập trung tốt hơn vào cuộc trao đổi. Đó là kỹ năng mà chúng ta có thể dễ dàng vận dụng bất cứ lúc nào.

Học cách quan sát chính mình thực sự không đơn giản, đặc biệt là trong trường hợp có mâu thuẫn. Bằng việc rèn luyện, bạn sẽ trở nên giỏi giang hơn. Việc quan sát là nền tảng suy nghĩ của bạn. Khi tương tác với những người khác, chẳng hạn như trong diễn kịch, bạn có thể vừa lên sân khấu diễn kịch vừa đứng ở ngoài ban công quan sát. Tất nhiên, việc đó cần phải rèn luyện, nhưng càng nhận biết rõ và điềm tĩnh thì bạn càng có thể xử trí tình huống hiệu quả và khiến đối phương dễ dàng theo đuổi điều bạn quan tâm. Phương pháp thỏa thuận với bản thân giúp bạn quan sát và quan sát bao lâu tùy ý, cũng như có thể đàm phán khi quan sát.

LẮNG NGHE VỚI SỰ THẤU CẢM

Các nhà tâm lý ước tính chúng ta có khoảng từ 12 nghìn đến 60 nghìn suy nghĩ một ngày. 80% trong số này được coi là tiêu cực: ám ảnh về lỗi lầm, đấu tranh với tội lỗi hoặc nghĩ về những điều không được đáp ứng đầy đủ. Mức độ đánh giá bản thân của mỗi người khác nhau nhưng có lẽ không ai tránh được những suy nghĩ tiêu cực: “Mình đã nói điều sai trái?”, “Sao mình có thể mù quáng đến thế?”, “Mình đã làm một việc thật khủng khiếp!” Mỗi lần suy nghĩ tiêu cực là một lần bạn không đạt được thỏa thuận với bản thân. “Nếu nói với bạn bè theo cách bạn nói với bản thân thì bạn sẽ chẳng còn người bạn nào cả.”

Đánh giá bản thân có thể là rào cản lớn nhất đối với việc tự tìm hiểu. Nếu muốn hiểu được người khác thì cách tốt nhất là lắng nghe và thấu cảm với họ, giống như một người bạn thân thiết. Đây cũng là quy tắc để bạn hiểu được chính mình. Thay vì nói một cách tiêu cực về bản thân, hãy lắng nghe chính mình bằng sự tôn trọng và quan tâm tích cực. Thay vì đánh giá bản thân, hãy chấp nhận con người mình.

Thấu cảm thường bị nhầm lẫn với đồng cảm. Đồng cảm có nghĩa là cảm thấy, thể hiện sự luyến tiếc cho tình cảnh của một người mà không nhất thiết phải hiểu về nó. Trái lại, thấu cảm có nghĩa là “cảm nhận”, là hiểu rõ về tình huống đó.

Lắng nghe chính mình với sự thấu cảm là cấp độ cao hơn quan sát. Quan sát nghĩa là nhìn từ bên ngoài, trái lại lắng nghe là cảm nhận từ bên trong. Quan sát mang tới cho bạn một cái nhìn khách quan, lắng nghe mang lại cho bạn hiểu biết sâu sắc. Hai phương thức này có thể hữu ích cho bạn. Các nhà nhân chủng học đã phát hiện ra rằng cách tốt nhất để tìm hiểu một nền văn hóa là chủ động tham gia, đồng thời giữ vững quan điểm quan sát từ bên ngoài. Theo tôi, phương pháp quan sát người tham gia cũng hữu ích khi chúng ta tìm hiểu chính mình.

Khi lắng nghe bản thân, tôi nhận thấy phần lớn các cảm xúc khó hiểu hằng ngày của mình đều giống nhau. Ví dụ, một nỗi lo thường xuyên xuất hiện liên quan đến danh sách những việc cần làm có vẻ ngày càng dài thêm: Tôi có thể vượt qua được không? Để hiểu và giảm mức độ của những cảm giác tái diễn này, tôi đã nghĩ ra một cách tập luyện hằng ngày. Vào buổi sáng, tôi tưởng tượng ra mình đang ngồi ở bàn ăn. Mỗi khi suy nghĩ hoặc cảm xúc quen thuộc; chẳng hạn như lo lắng hay sợ hãi, xấu hổ hay tự hào xuất hiện; tôi tưởng tượng việc chào đón nó và mời nó ngồi. Tôi đã học được cách chào đón tất cả các vị khách, không trừ một ai. Tôi tìm cách coi chúng như những người bạn cũ hoặc người quen. Khi chiếc bàn ăn trong tưởng tượng đã kín chỗ, tôi lắng nghe những cảm giác và suy nghĩ này.

Tôi cũng dành một chỗ tại bàn ăn cho việc đánh giá bên trong. Nếu tôi cố gắng ngăn cản hoặc gạt bỏ thì nó vẫn tiếp tục đánh giá từ một nơi nào đó. Cách tốt nhất là chấp nhận việc đánh giá từ bên trong như một trong những nhân vật thường gặp trong cuộc sống. Tôi thậm chí còn coi nó như một người thân đang cố gắng bảo vệ tôi, nhưng thường gây khó dễ cho tôi. Việc chấp nhận là cách tốt nhất để quy phục được nó.

Nếu không còn vị khách tưởng tượng nào khác thì bài tập chiếc bàn ăn sẽ giúp tôi nhận biết được những vị khách này, giảm sự bất ngờ hoặc bị cuốn đi hơn. Đặc biệt, tôi học được cách lắng nghe những cảm nhận hoặc suy nghĩ sâu thẳm mà bản thân thường không thừa nhận hoặc coi là xấu. Tức giận là một trong số đó. Tôi nhận ra rằng, nếu không biết khi nào cảm thấy tức giận và lắng nghe lý do phía sau cảm xúc này thì nó có thể được bộc phát theo cách tiêu cực mà tôi ít ngờ đến nhất, chẳng hạn như trong một cuộc trao đổi nhạy cảm với người vợ của mình.

Jamil Mahuad, cựu Tổng thống Ecuador và là một đồng nghiệp cũ của tôi ở Harvard, từng chia sẻ về việc ông dần học cách ứng phó với những cảm giác đau đớn bằng cách xác định rõ những cảm xúc này. Ông giải thích: “Nỗi buồn không được đàn ông trong gia đình tôi chào đón. Khi một vài bậc tiền bối của tôi thật sự buồn, họ ngăn những cảm xúc đó bằng cách thể hiện sự tức giận.” “Tôi cũng gặp khó khăn tương tự. Với tôi, việc tạo sự kết nối với nỗi đau, nỗi buồn vẫn là một điều khó khăn. Tuy nhiên, bằng cách công nhận và đưa những cảm xúc đó ra ánh sáng, bạn bắt đầu hợp nhất được chúng với con người mình.” Bằng cách đó, Jamil đã có thể kiểm soát được sự tức giận và quan sát nó khi ông tiến hành cuộc đàm phán khó khăn về hòa bình với Tổng thống Peru, qua đó đặt dấu chấm hết cho cuộc chiến dai dẳng nhất trên bán cầu này.

Hãy nhớ rằng, việc lắng nghe không chỉ là bài tập về mặt trí tuệ mà còn liên quan đến cảm xúc và thể chất. Ví dụ, khi bạn lo sợ, hãy cố cảm nhận nỗi sợ hãi trong bạn. Nó như thế nào? Lạnh lẽo? Nó có giống chỗ lõm thượng vị của bạn không? Cổ họng của bạn có khô rát không? Hãy nhận ra cảm xúc quen thuộc này và nắm bắt thay vì tránh né nó. Hãy cố gắng thư giãn và cảm nhận nỗi sợ, bạn có thể dần làm nỗi sợ vơi đi.

Nếu cách lắng nghe chính mình nhiều hơn này có vẻ kỳ lạ hoặc quá khó khăn, hãy cân nhắc đến việc nhờ một người bạn, một cố vấn chuyên nghiệp hay bác sĩ chuyên khoa, lắng nghe cho đến khi bạn tạo được thói quen lắng nghe chính mình. Viết nhật ký cũng là một phương pháp đáng thử. Với tôi, việc viết ra những cảm nhận và suy nghĩ của mình, dù chỉ trong vài phút, cũng giúp tôi quan sát và phát hiện ra những cách thức mà tôi không thấy được trong cuộc sống hối hả này. Hãy thử làm việc đó và bạn sẽ bắt đầu thấu hiểu bản thân mình hơn.

Một trong những lợi ích lớn của việc lắng nghe bản thân, trước khi bước vào một cuộc trao đổi hoặc đàm phán khó khăn là suy nghĩ của bạn sẽ được thông suốt, để bạn có thể lắng nghe người khác dễ dàng hơn. Trong thời gian dài giảng dạy về cách lắng nghe như là một trong những kỹ năng đàm phán chính, tôi để ý thấy mọi người gặp khó khăn khi lắng nghe người khác, đặc biệt là trong những tình huống tranh cãi. Phải chăng trở ngại chính là toàn bộ những cảm xúc và suy nghĩ mà chúng ta chưa nhận ra đang đòi được chú ý tới và làm xáo trộn suy nghĩ của chúng ta? Phải chăng bí quyết lắng nghe người khác chính là lắng nghe bản thân chúng ta trước?

KHÁM PHÁ CÁC NHU CẦU CỦA BẠN

Nếu lắng nghe những cảm giác của bản thân, đặc biệt là sự bất mãn, bạn sẽ thấy những cảm giác đó hướng bạn tới những lo ngại và những điều cần quan tâm chưa được thỏa mãn. Khi được diễn giải chính xác, chúng có thể giúp bạn phát hiện ra các nhu cầu sâu kín nhất.

Một hiệp sĩ trẻ hăng hái lên đường đi tìm chiếc Chén Thánh.

Trong những tháng đầu tiên, anh ta thấy một tòa lâu đài lớn xuất hiện trong rừng. Khi bước vào, anh ta bắt gặp một vị vua già bị thương, đang ngồi với các hiệp sĩ của ông, trên bàn tiệc có một chiếc ly bạc, đó chính là Chén Thánh. Chàng hiệp sĩ trẻ im lặng, nhưng khi anh ta cân nhắc về điều sẽ nói với nhà vua thì lâu đài đột nhiên biến mất. Anh ta chỉ còn lại một mình trong khu rừng với nỗi thất vọng ê chề.

Hàng chục năm sau, chàng hiệp sĩ vẫn tiếp tục kiếm tìm nhưng vô vọng. Cho đến một ngày, tòa lâu đài đó lại xuất hiện trong khu rừng, ngay trước mắt anh ta. Chàng hiệp sĩ bước vào và thấy nhà vua ngồi đó cùng chiếc Chén Thánh trên bàn. Lần này, già dặn và thông minh hơn, chàng hiệp sĩ hỏi nhà vua một câu hỏi giản đơn nhưng có sức ảnh hưởng lớn: “Điều gì khiến ngài đau đớn vậy?” Khi chàng hiệp sĩ lắng nghe những phiền muộn của nhà vua và phát hiện ra nhu cầu sâu kín nhất của ngài, mối quan hệ giữa hai người đã nảy sinh. Vì tình bạn đó, nhà vua đã trao cho chàng hiệp sĩ chiếc Chén Thánh mà nhiều người khao khát.

Đó chính là sức mạnh của việc đưa ra câu hỏi phù hợp. Mỗi người trong chúng ta có thể rút ra bài học từ chàng hiệp sĩ và tự vấn bản thân về điều khiến chúng ta phiền muộn. Bạn không vui hay không hài lòng về điều gì trong cuộc sống? Công việc hay tiền bạc, gia đình hay mối quan hệ, sức khỏe hay hạnh phúc nói chung? Những cảm giác không hài lòng là cách các nhu cầu truyền đạt thông tin đến bạn. Khi nhu cầu không được thỏa mãn, bạn thường cảm thấy sợ hãi, lo lắng, tức giận hoặc buồn chán. Những nhu cầu cơ bản này là gì? Bạn muốn gì nhất? Động cơ sâu kín nhất của bạn là gì? Càng hiểu rõ về các nhu cầu của bản thân bao nhiêu, bạn càng dễ đáp ứng các nhu cầu ấy bấy nhiêu.

Tôi từng tham gia với tư cách là bên thứ ba trong một cuộc nội chiến ác liệt diễn ra tại khu rừng Sumatra trong suốt 25 năm. Trong một cuộc gặp với các lãnh đạo phong trào nổi dậy, tôi đã hỏi điều họ thực sự mong muốn là gì. Tôi nói: “Tôi biết lập trường của các anh trong xung đột này. Các anh muốn giành độc lập. Nhưng hãy cho tôi biết thêm về điều các anh quan tâm. Tại sao các anh muốn được độc lập?” Tôi vẫn nhớ sự im lặng nặng nề, sau khi họ cố gắng trả lời câu hỏi này.

Họ có đang chiến đấu vì các lý do chính trị như tự trị không? Vì các lý do kinh tế như thâu tóm tài nguyên thiên nhiên? Vì các lý do an ninh? Hay các lý do văn hóa như quyền giáo dục bằng ngôn ngữ riêng của họ? Nếu họ chiến đấu vì nhiều lý do thì họ ưu tiên lý do nào nhất? Khi đã thông suốt về lập trường, họ vẫn chưa hiểu rõ về các động cơ sâu kín hơn đằng sau việc họ chiến đấu vì tự do. Hàng nghìn người đã thiệt mạng trong cuộc chiến nhưng lãnh đạo của họ vẫn chưa trả lời được câu hỏi “tại sao” một cách có hệ thống.

Theo kinh nghiệm đàm phán của mình, tôi nhận thấy mọi người thường biết lập trường của mình giả như: “Tôi muốn được tăng thêm 15% lương.” Tuy nhiên, họ thường chưa nghĩ kỹ về điều cần quan tâm – những nhu cầu cơ bản, mong muốn, lo lắng, sợ hãi và khát vọng của họ. Họ muốn tăng lương vì quan tâm đến việc được công nhận, sự công bằng, phát triển sự nghiệp, thỏa mãn nhu cầu vật chất nào đó hay là tất cả những điều này?

Trong đàm phán, câu hỏi để phát hiện ra những điều bạn quan tâm và nhu cầu thực sự của bạn là “Tại sao?” Tại sao tôi muốn điều này? Một thói quen cần thiết là luôn tự hỏi bản thân câu hỏi tại sao càng nhiều càng tốt cho đến khi bạn hiểu căn nguyên của sự việc. Bạn càng tìm hiểu về việc phát hiện những nhu cầu cơ bản và điều bạn quan tâm bao nhiêu, bạn càng có thể đưa ra những lựa chọn sáng tạo, có khả năng đáp ứng những điều bạn quan tâm bấy nhiêu. Trong trường hợp tăng lương, nếu điều bạn quan tâm được công nhận, thậm chí những hạn chế về mặt ngân sách cản trở cấp trên tăng lương đúng như mong muốn thì bạn vẫn có thể đạt được điều mình muốn bằng cách nhận được chức danh mới hay nhiệm vụ có uy tín. Việc phát hiện những điều bạn quan tâm sẽ đem đến những triển vọng mới mà bạn có thể chưa nghĩ tới trước đó.

Trong cuộc nội chiến tôi đề cập, các đồng nghiệp cùng tôi đi sâu tìm hiểu đằng sau quan điểm về độc lập của những người chống đối này và những điều quan tâm cơ bản của họ. Bằng việc sử dụng một sơ đồ, tôi bắt đầu viết những câu trả lời cho câu hỏi tại sao: tự trị, kiểm soát các nguồn lực kinh tế, gìn giữ văn hóa và ngôn ngữ của họ. Câu hỏi tiếp theo tôi đưa ra là “Chiến lược nào sẽ phục vụ tốt nhất cho những lợi ích này?” Tiếp tục tiến hành chiến tranh ư? Các tư lệnh phe nổi dậy sẵn sàng thừa nhận điều đó bởi quân đội của chính phủ mạnh, do đó họ khó có thể giành được chiến thắng thậm chí trong suốt mười năm. Hay chiến lược tốt nhất là thành lập một chính đảng và chạy đua nắm quyền?

Phải mất vài năm để phía phong trào chống đối thảo luận và chọn cách đi theo con đường chính trị. Họ tiến hành đàm phán hòa bình với chính phủ, thỏa thuận này trao cho họ quyền tự trị, kiểm soát các tài nguyên và các quyền liên quan đến văn hóa của họ. Khi các cuộc bầu cử cấp tỉnh được tổ chức, các tư lệnh lực lượng chống đối trở thành thống đốc và phó thống đốc. Dù không có được độc lập nhưng họ cũng đã đạt được lợi ích chiến lược. Đó là sức mạnh của việc phát hiện và tập trung vào những lợi ích thực sự của bạn.

Chúng ta càng tìm hiểu sâu những nhu cầu cơ bản của bản thân bao nhiêu thì các nhu cầu đó thường có xu hướng trở nên lớn hơn bấy nhiêu:

“Tại sao bạn muốn tăng lương?”

“Để có nhiều tiền hơn.”

“Tại sao bạn muốn có nhiều tiền hơn?”

“Để tôi có thể làm đám cưới.”

“Tại sao bạn muốn làm đám cưới?”

“Bởi tôi sẽ có được tình yêu.”

“Tại sao bạn muốn được yêu?”

“Tất nhiên là để được hạnh phúc rồi.”

Mong muốn nhỏ sau đó trở thành một mong muốn lớn: được yêu và hạnh phúc. Điều này có vẻ vô cùng hiển nhiên nhưng việc khám phá mong muốn lớn này có thể mở ra câu hỏi mới cho bản thân. Nếu không được tăng lương như mong muốn thì bạn vẫn có thể cảm thấy hạnh phúc chứ? Hạnh phúc của bạn phụ thuộc vào việc tăng lương, hôn nhân hay nó đến từ chính bạn? Đó không phải là một câu hỏi vô căn cứ. Chỉ khi tìm ra cách trải nghiệm tình yêu và hạnh phúc từ bên trong, bạn sẽ có nhiều khả năng tìm thấy tình yêu và hạnh phúc hơn nếu cưới hoặc không cưới, nếu được tăng lương hoặc không tăng lương.

Trong số những nhu cầu tâm lý cơ bản, có hai nhu cầu lớn đặc biệt nổi bật. Một là bảo vệ, hay sự an toàn, tuyệt đối không có sự xuất hiện của khổ đau. Hai là sự kết nối, hay tình yêu, đảm bảo niềm vui được hiện hữu. Làm thế nào để chúng ta có thể bảo vệ và kết nối? Vì cuộc đời, xét về bản chất, là không an toàn và vì cảm thấy tình yêu thường chưa đủ nên chúng ta không phải lúc nào cũng đáp ứng được những nhu cầu này một cách đầy đủ. Mặc dù vậy, chúng ta vẫn có thể bắt đầu thực hiện quá trình này.

TỪ TỰ ĐÁNH GIÁ ĐẾN THẤU HIỂU BẢN THÂN

Nghe có vẻ dễ hiểu và tự nhiên nhưng chúng ta thường khó đặt mình vào vị trí của chính mình – để quan sát, thấu cảm và phát hiện ra các nhu cầu cơ bản của chính mình. Từ tự đánh giá đến thấu hiểu bản thân là một việc khó khăn và đòi hỏi bạn phải thực hiện liên tục.

Trở lại ví dụ của Abilio Diniz, thậm chí khi ông đã phát hiện ra nhu cầu sâu kín nhất của mình là tự do, ông vẫn gặp phải nhiều khó khăn bên trong. Không lâu sau cuộc trao đổi của chúng tôi, Abilio đã có cuộc trả lời phỏng vấn với một tạp chí, trong đó ông nhấn mạnh việc đang vượt ra khỏi cuộc chiến với đối tác kinh doanh cũ để sống cuộc sống của riêng mình. Tuy nhiên, trong phần giới thiệu bài báo, người phỏng vấn ghi chú rằng, trong quá trình trao đổi, Abilio đã đề cập đến tên đối thủ của mình 38 lần và hầu như không có biểu hiện của việc xúc tiến. Tuần sau đó, Abilio có mặt trong cuộc họp ban giám đốc, dù tỏ vẻ bình tĩnh nhưng ông vẫn cảm thấy bị kích động và nhiều lần gọi đối thủ là quân hèn nhát. Dù đã cố gắng, ông vẫn khó có thể tự quan sát bản thân.

Trong cuộc trò chuyện sau đó của tôi với Abilio, ông nói: “Sự thực tôi vẫn tức giận. Tôi có thể làm gì? Tôi không biết mình thực sự muốn gì. Đôi khi tôi muốn chấm dứt tranh chấp, đôi khi lại tiếp tục cuộc chiến. Tôi có thể không có lựa chọn nào khác ngoài việc tiếp tục cuộc chiến. Có thể tôi nên tận hưởng nó.”

Quá trình đàm phán với bản thân của bạn cũng có thể nan giải như trường hợp của Abilio. Trong những tình huống khó giải quyết ở nơi làm việc, ở nhà hay ở nơi công cộng, chúng ta thường bị giằng xé, do dự và rất dễ phản ứng. Đó là lý do khiến việc tập đặt mình vào vị trí của chính mình một cách kiên trì và dũng cảm lại quan trọng đến vậy. Abilio vẫn cố chấp. Ông đã có những cuộc trao đổi dài và thân thiện về tình huống tiến thoái lưỡng nan này với vợ và gia đình. Ông cũng đến gặp bác sĩ hằng tuần để phát hiện ra những cảm giác đen tối của mình. Ông đã nói chuyện với tôi. Ông đã đấu tranh với tính khí của mình. Bằng sự nỗ lực cùng tính kỷ luật, ông đã học được cách dành nhiều thời gian để quan sát hơn. Qua việc hiểu và chấp nhận bản thân, ông trở thành người bạn thay vì là đối thủ đáng gờm của chính mình.

Dù việc Abilio xác định điều ông thực sự muốn và sau đó đạt được đàm phán với chính mình khó khăn thế nào đi nữa, thì phần thưởng cuối cùng ông nhận được lớn hơn rất nhiều. Đó chính là ông được sống cuộc đời mình. Thậm chí, trước khi chúng tôi tiếp cận đối thủ của ông tại bàn đàm phán, Abilio đã có hành động cứng rắn để theo đuổi tự do của mình. Ông trở thành Chủ tịch hội đồng quản trị của một công ty lớn khác, tìm một văn phòng mới bên ngoài trụ sở chính của công ty, có một kỳ nghỉ dài với gia đình và bắt đầu kiếm tìm một thỏa thuận kinh doanh mới. Nói cách khác, ông đã thỏa mãn các nhu cầu của mình. Việc đàm phán với chính mình đã mở ra khả năng tiếp cận đối thủ của ông, để bắt đầu một cuộc đàm phán thực sự, trong đó không bên nào là người thua cuộc. Điều đó đã tạo nên toàn bộ sự khác biệt như chúng ta sẽ thấy ở phần sau của cuốn sách.

Câu chuyện này chỉ ra rằng việc đặt mình vào vị trí của chính mình giúp bạn trở thành người bạn hơn là đối thủ của bản thân khi đàm phán với người khác. Nó không chỉ giúp bạn hiểu mà còn chấp nhận bản thân. Nếu việc đánh giá bản thân làkhông đàm phán được với chính mình thì chấp nhận bản thân lại là đàm phán được với chính mình và có lẽ đó là món quà lớn nhất mà chúng ta có thể tự tặng cho mình. Một số người lo lắng rằng, việc chấp nhận chính mình sẽ làm giảm động lực tạo ra những thay đổi tích cực. Tuy nhiên, tôi thấy việc đạt được thỏa thuận với bản thân có thể tạo ra cảm giác an toàn, giúp chúng ta đối mặt và xử lý vấn đề dễ dàng hơn. Như Carl Rogers, một trong những nhà sáng lập ngành tâm lý học con người, từng viết: “Một nghịch lý kỳ lạ là khi tôi chấp nhận con người của mình thì tôi thay đổi.”

Giờ bạn đã đặt mình vào vị trí của chính mình và phát hiện ra các nhu cầu của bản thân, câu hỏi theo lẽ tự nhiên thường được đưa ra là “Bạn có thể thấy khả năng đáp ứng được những nhu cầu này ở đâu?” Đó chính là thách thức tiếp theo trong việc đàm phán với chính mình.