1

CUỘC ĐỜI CHÍNH TRỊ

Nhật ký cá nhân 1994

Tác giả: Vương Hỗ Ninh

Nhà xuất bản Nhân dân Thượng Hải

(Hộ) Tân phát tự số 101

Chịu trách nhiệm biên tập: Trương Khang

Thiết kế bìa: Lục Nghi Vĩ

Nhật ký cá nhân 1994 - Cuộc đời chính trị

Tác giả: Vương Hỗ Ninh

Nhà xuất bản Nhân dân Thượng Hải - Xuất bản và phát hành

(Địa chỉ: Số 54 đường Thập Lý Phố, Thượng Hải)

Phát hành tại Thượng Hải: Công ty Phát hành Sách Thượng Hải

In tại Nhà in Thượng Hải Niên Hoa

Khổ sách: 850×1162 1/32

Số trang: 237 trang

In lần thứ 1, số lượng: 126.000 bản

Ngày in: Tháng 1 năm 1995

Ngày phát hành: Tháng 4 năm 1995

Giá bán: Mỹ 5,00 USD / Singapore 5,00 đô

ISBN: 7-208-01940-1/G·264

Giá bìa: 8,70 Nhân dân tệ

Lời dẫn nhập.

Cuốn sách Cuộc đời chính trị mà bạn đọc đang cầm trên tay là một phần trong bộ sách “Nhật ký danh nhân” của nxb Nhân dân Thượng Hải. Một bộ sách đặc biệt ghi lại những suy tư, chiêm nghiệm và quan sát chính trị - xã hội của những trí thức có ảnh hưởng sâu sắc nhất Trung Quốc đương đại.

Vương Hỗ Ninh không chỉ là một học giả. Ông được đánh giá là một trong những nhà Khoa học chính trị quan trọng nhất của Trung Quốc đương đại. Trước khi bước chân vào chính trường, ông từng là giáo sư, nhà nghiên cứu có nhiều công trình về khoa học chính trị, triết học chính trị và quan hệ quốc tế. Tư tưởng của ông góp phần hình thành nên nhiều định hướng chiến lược cho đất nước trong suốt ba thập niên qua.

Cuộc đời chính trị không giống một cuốn sách lý thuyết chính trị cổ điển. Nó cũng không hoàn toàn là hồi ký cá nhân. Đúng hơn, đây là một sự giao thoa giữa hai thể loại: vừa mang tính quan sát, ghi chép đời sống thường nhật, vừa chứa đựng những suy tư lý luận sắc bén. Trong tác phẩm, Vương Hỗ Ninh quan sát xã hội Trung Quốc với con mắt của một học giả, đồng thời trải lòng bằng trái tim của một người nghệ sĩ. Ông suy tư về nhà nước, về xã hội, về con người trong bối cảnh cải cách; ông chất vấn vai trò của văn hóa, truyền thống, và khả năng thích ứng của dân tộc trước những biến đổi nhanh chóng. Tác phẩm cũng phác họa những khoảnh khắc riêng tư khi ông đối diện với nỗi cô đơn, sự trăn trở, và cả niềm an ủi tìm thấy trong học thuật.

Chính vì thế, cuốn sách có giá trị kép: vừa như một tài liệu học thuật quý giá, vừa như một bức chân dung tinh thần.

Đối với độc giả Việt Nam, cuốn sách còn gợi lên nhiều điều để suy ngẫm. Việt Nam và Trung Quốc có những điểm tương đồng về văn hóa, lịch sử, và con đường phát triển. Do vậy, những quan sát của Vương Hỗ Ninh không chỉ giúp ta hiểu “người láng giềng lớn”, mà còn có thể trở thành tấm gương soi chiếu cho chính những vấn đề chúng ta đang và sẽ đối diện: sự cân bằng giữa phát triển kinh tế và bảo tồn văn hóa, giữa cải cách thể chế và ổn định xã hội, giữa hội nhập quốc tế và giữ gìn bản sắc dân tộc.

Khi chuyển ngữ tác phẩm này, tôi không chỉ thực hiện công việc dịch thuật, mà còn trải qua một cuộc đối thoại trí tuệ với chính tác giả. Mỗi câu chữ của Vương Hỗ Ninh đều đòi hỏi sự cân nhắc: làm sao giữ được tính khúc chiết của khái niệm chính trị, mà vẫn truyền tải được nhịp điệu tinh tế của một tâm hồn nghệ sĩ. Trong phần lớn cuốn sách, tôi lựa chọn việc dịch bám sát nội dung để truyền đạt khách quan tư tưởng của tác giả tới người đọc. Tuy nhiên ở một vài đoạn, tôi đã dịch thoáng hơn để thể hiện nổi bật tính cách của Vương Hỗ Ninh.

Hy vọng rằng bản dịch này sẽ không chỉ mang lại tri thức, mà còn khơi dậy suy tưởng. Cuộc đời chính trị là một cuốn sách để đọc chậm rãi, để suy ngẫm, để đôi khi gấp lại và chiêm nghiệm. Nó không chỉ là một “lời kể” về chính trị, mà là một hành trình tinh thần nơi mỗi chúng ta đều có thể tìm thấy những tiếng vọng riêng.

Xin trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc.

Dịch giả - Văn Dũng

Lời tựa.

Nhiều năm qua, tôi đã giữ cho mình một thói quen, hay đúng hơn là một sự tự kỷ luật âm thầm: vào lúc đêm khuya tĩnh lặng, khi thành phố đã chìm trong giấc ngủ, tôi thường ngồi lại một mình và để cho dòng suy tưởng chảy ngược. Ban ngày, con người bị cuốn vào vòng xoáy công việc và những nhịp điệu tất bật; đến khi rảnh rỗi, phần lớn cũng chỉ dành để viết báo cáo, hoàn thành nhiệm vụ, ít khi còn tâm trí nghĩ về chính mình, về đời sống. Chỉ khi màn đêm rơi xuống, trong ánh đèn vàng mờ ấm áp, tôi mới tìm thấy một không gian riêng cho mình, nơi tôi có thể lặng lẽ hồi tưởng, ngẫm ngợi về vị trí của bản thân trong dòng chảy lịch sử, trong sự biến động không ngừng của xã hội. Những khoảnh khắc ấy, tuy nhỏ nhoi, lại đem đến một niềm an ủi dịu dàng, một chút hạnh phúc giản dị mà ban ngày khó lòng có được.

Tôi gọi những suy tư ấy là một phần của “đời sống chính trị”, không phải bởi chúng mang tính lý luận nghiêm ngặt, mà vì chúng phản chiếu cái cách tôi sống và thở trong chính trị. Đối với một người nghiên cứu chính trị như tôi, có những giai đoạn, thế giới học thuật và công việc đã bao phủ gần như toàn bộ đời sống. Chính trị len lỏi vào mọi suy nghĩ, mọi chủ đề, trở thành một lăng kính mà qua đó tôi nhìn thế giới. Và tôi nghĩ, không chỉ riêng tôi, bất kỳ ai sống trong thời đại này, đặc biệt là người Trung Quốc hôm nay đều khó có thể thoát khỏi cái bóng của chính trị. Nó ở đó, vừa hiển hiện, vừa vô hình, định hình từng lựa chọn, từng trải nghiệm sống của chúng ta.

Việc tôi gom góp lại những mảnh vụn suy nghĩ này không phải vì chúng có giá trị đặc biệt, mà bởi chúng ra đời trong một trạng thái tâm hồn tĩnh lặng, trái ngược với sự ồn ào, náo động của thế giới bên ngoài. Sự tĩnh lặng ấy, với tôi, là một thử thách và cũng là một món quà.

Nhà xuất bản Nhân dân Thượng Hải ngỏ ý muốn in loại sách như thế này, nên tôi đã ghi lại đôi điều. Tất nhiên, đây chỉ là một phần nhỏ của đời sống tinh thần tôi.

Cuối năm 1994, tại Đại học Phục Đán

Ngày 3 tháng 1, Thứ Hai

Hôm nay tôi xem luận văn của nghiên cứu sinh L. Nội dung tập trung phân tích quá trình chuyển đổi từ nền kinh tế kế hoạch sang nền kinh tế thị trường, và vai trò của chính phủ trong tiến trình ấy. Rõ ràng, khi một cơ chế kinh tế mới được xây dựng, toàn bộ hệ thống nhân sự và đơn vị của cơ chế cũ buộc phải thay đổi; nếu không thay đổi, thì không thể thích ứng với cải cách. Đây là quy luật tất yếu của mọi sự chuyển mình.

L. chọn hai khía cạnh để nghiên cứu. Thứ nhất, vai trò của cá nhân: con người phải từ bỏ nhân cách phụ thuộc trong quá khứ, để dần hình thành nhân cách độc lập và tự chủ, một kiểu tự do tinh thần cần thiết cho xã hội thị trường. Thứ hai, vai trò của nhà nước: ở đây có hai vấn đề lớn. Một là quyền lực và vị trí của nhà nước - nhà nước nên nắm bao nhiêu quyền lực trong nền kinh tế thị trường? Hai là khái niệm “công dân xã hội” trong tư tưởng Marx, cùng với những phê phán Marx dành cho Hegel, một vấn đề lý luận phức tạp đòi hỏi đào sâu mới có thể sáng rõ.

Trong giai đoạn chuyển đổi này, vị trí và vai trò của chính phủ luôn là đề tài gây tranh luận. Về lý thuyết, dường như ngày nay chúng ta đã có câu trả lời cho vai trò của nhà nước trong kinh tế thị trường. Nhưng khi áp dụng vào thực tiễn, bản thân tôi vẫn còn nhiều nghi vấn. Bởi những vấn đề quan trọng thường không chỉ nằm trong sách vở, mà nảy sinh trong thực tiễn và trong tiến trình thực thi. Nếu lý thuyết không lường trước được, thì khi vận hành trên thực tế, khó tránh khỏi vấp ngã.

Tuy nhiên, nhìn lại, tôi thấy trong thực tiễn phát triển kinh tế, Trung Quốc đã có những bước tiến đáng kể, dẫu về mặt lý luận chính trị học chưa có đột phá lớn. Ở một số lĩnh vực cơ bản, đã có những bước đột phá cả về lý luận lẫn thực tiễn, những đột phá ấy trở thành

điều kiện không thể thiếu cho sự phát triển xã hội. Và để đạt đến được những thành tựu đó, quả thực là một quá trình đầy gian nan.

Ngày 4 tháng 1, Thứ Ba

Hôm nay tôi đọc Báo cáo phát triển Trung Quốc 1993, phần viết về tâm lý chính trị. Đây quả thật là một góc nhìn mới; nếu triển khai tốt, sẽ có sức gợi mở rất lớn. Q. viết phần mở đầu không tệ. Trong xã hội hiện đại, ảnh hưởng của tâm lý và cảm xúc con người đối với hành vi và nhận thức ngày càng quan trọng. Nhận thức tâm lý không phải là cái gì bất biến; nó có thể thay đổi, và khi thay đổi thì kéo theo những tác động mạnh mẽ lên hành vi. Điều đáng nói là: càng trong xã hội hiện đại, tác động này lại càng rõ rệt.

Trung Quốc, sau khi phát triển kinh tế, vấn đề ấy nổi bật hơn bao giờ hết. Khi đời sống vật chất được nâng cao, nhu cầu tinh thần và tâm lý của con người cũng tăng theo, nhưng đồng thời lại xuất hiện những khoảng trống trong tâm hồn. Đây là một hiện tượng đáng để suy ngẫm. Trong bối cảnh ấy, nhiều người ngày càng mất niềm tin vào “chủ nghĩa duy lý khoa học tuyệt đối”. Họ bắt đầu đặt câu hỏi: con người vốn dĩ có bản tính lương thiện hay không? Hay bản tính không phải là yếu tố quan trọng nhất trong xã hội? Những câu hỏi như thế gợi mở một nghi vấn lớn về chính nền tảng nhân tính trong thời hiện đại.

Buổi lên lớp, tôi giảng về xã hội dân sự và quản trị nhà nước. Tôi bàn đến đạo đức học của Weber, lý thuyết quản lý và quản trị hiện đại. Quan điểm của tôi là: trong một quốc gia hiện đại, điều quan trọng hơn cả là hiện đại hóa văn hóa. Chỉ khi hiện đại hóa văn hóa, thì mới có thể thúc đẩy hiện đại hóa quản lý, và từ đó tiến tới hiện đại hóa quản trị. Ở Trung Quốc, một khi quốc gia ngày càng mở rộng và hội nhập, hiện đại hóa văn hóa sẽ không chỉ là lựa chọn, mà sẽ trở thành điều tất yếu.

Buổi chiều, cùng các nghiên cứu sinh thảo luận chủ đề “Phân tích chính trị về cơ chế kinh tế thị trường” trong buổi seminar học kỳ mùa đông ”.

Điều này đáng để nghiên cứu, đặc biệt là trong một xã hội thay đổi nhanh chóng. Thực tế cho thấy, tiến trình xã hội thường xuất hiện những biến chuyển lớn vào thời điểm cải cách thể chế.

Đến thăm thầy T. họ vừa có buổi họp khoa khá bận rộn. Một người là nghiên cứu sinh tiến sĩ, một người là nghiên cứu sinh thạc sĩ, trò chuyện khá cởi mở và nhiệt tình. Trong lúc nói chuyện, tôi kể về câu chuyện “trường phái Phục Đán”, nhớ lại mấy chục năm trước, khi tôi mới bắt đầu học nghiên cứu sinh đã nghe nhắc đến khái niệm “trường phái Phục Đán” và “trường phái Cáp Nhĩ Tân”. Mọi người đều đồng ý rằng đây là kết quả của quá trình phấn đấu lâu dài. Có những người xem đây như một hình thức danh hiệu học thuật, nhưng tôi cảm thấy, để hình thành được “trường phái” thì khó hơn nhiều. Trước đây, người ta thường cho rằng phải thống nhất về phương pháp luận thì mới gọi là một trường phái, nhưng hiện nay quan điểm đó không còn tuyệt đối nữa. Thực ra, một kiểu “tình cảm” chung mới là quan trọng. Tôi rất thích câu nói của một học giả rằng:

“Một nhóm học thuật, nếu có thể chia sẻ cùng một niềm đam mê, thì đã là một nửa sức mạnh rồi.”

Ngày 5 tháng 1, Thứ Tư

Buổi sáng, tôi đọc Hồi ký của M. L.. Trong sách, ông kể lại việc năm xưa mình được bầu vào Ủy ban Thường vụ Bộ Chính trị như thế nào, cùng những câu chuyện xoay quanh việc quần chúng địa phương cử ông ra tranh cử, rồi chuyện tìm vợ là bà L. Y. Những tình tiết này giúp tôi có thêm một vài nhận thức cảm tính về đời sống chính trị Trung Quốc thời kỳ đó. Dĩ nhiên, thật giả khó phân, nhưng

phần lớn hẳn là sự thật. Nhìn chung, có thể nhận ra rằng so với thời ấy, chính trị Trung Quốc ngày nay đã có những bước tiến bộ rõ rệt.

Buổi chiều, lãnh đạo khoa triệu tập cuộc họp bàn về kế hoạch phát triển. Anh nhắc lại: từ năm 1991, khoa đã xây dựng kế hoạch 5 năm cho giai đoạn 1991-1995, nhất định phải kiên trì thực hiện, không được bỏ dở giữa chừng. Kế hoạch bao gồm nhiều phương diện: trước hết là xây dựng một hệ thống; tiếp đến là đào tạo và bồi dưỡng nhân tài. Lý luận tức là phương pháp luận là yếu tố nền tảng; sau đó là quản lý, rồi đến sức mạnh thực thi. Bốn yếu tố ấy nếu đồng thời hiện diện, kiên trì mới có thể thành công; nếu thiếu, thì khó đạt được kết quả lớn. Bởi nếu sự khác biệt quá lớn, rất dễ dẫn đến chia rẽ, khiến cấu trúc trở nên rời rạc. Điều quan trọng là phải nhấn mạnh cải cách sâu sắc; nếu không cải cách, thì sớm muộn cũng trượt vào bảo thủ.

Chiều tối, Viện Nghiên cứu Phát triển tổ chức hội nghị. Báo cáo phát triển Trung Quốc 1993 thu hút sự tham gia của nhiều đồng nghiệp, tạo nên một không khí trao đổi học thuật sôi nổi. Lần này có sử dụng máy chiếu để thuyết trình, một phương tiện rất tiện lợi, khiến cho việc trình bày trở nên trực quan, gọn gàng hơn hẳn so với cách truyền thống. Một chi tiết nhỏ, nhưng cũng phản ánh sự đổi thay trong môi trường nghiên cứu: học thuật hiện đại không chỉ đến từ tư tưởng, mà còn cần cả những công cụ kỹ thuật hỗ trợ.

Ngày 7 tháng 1, Thứ Sáu

Buổi sáng, tôi đọc Nguyên nhân kinh tế đi xuống. Tác giả cho rằng nguyên nhân thực chất không nằm ở kinh tế. Trước đây, tôi cũng từng nghĩ gốc rễ vấn đề xuất phát từ kinh tế, nhưng nay khi đối chiếu với Khái luận về phân tích xã hội, tôi lại nhận ra: đây là vấn đề xã hội nhiều hơn. Không biết từ lúc nào, trong đời sống hiện nay, con người lại có thói quen thêm hai chữ “thần kỳ” vào mọi sự kiện

như một cách tô vẽ, hoặc cũng có thể như một sự bất lực trước việc lý giải.

Trong Báo cáo phát triển Trung Quốc 1993, phần kết luận chính trị viết rằng: năm 1993, chính trị được coi là “động lực thúc đẩy phát triển nền kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa”. Đây là một quan điểm mới, đáng để đào sâu và có thể viết thành một bài luận dài. Thực tế, Trung Quốc muốn phát triển và hiện đại hóa kinh tế, thì không thể chỉ dựa vào nguồn lực kinh tế đơn thuần, mà còn cần nguồn lực chính trị dồi dào: thể chế, tổ chức, và nhân sự. Ngay cả phương Tây, sau khi đã phát triển, vẫn cần đến những nguồn lực này; huống chi là Trung Quốc, khi đang ở vào giai đoạn chuyển mình mạnh mẽ. Và nguồn lực chính trị ở đây phải là thực chất, chứ không chỉ là biểu tượng.

Hiện nay, Trung Quốc đã đề xuất khái niệm “kinh tế chính trị hỗn hợp”, và có thể dự đoán rằng trạng thái này sẽ kéo dài trong một thời gian khá lâu. “Chính trị hóa kinh tế” dường như sẽ là xu hướng chủ đạo. Nó vừa là quan điểm, vừa là một lực lượng hiện hữu mà không ai có thể bỏ qua, thậm chí không thể tránh. Nhưng trong đó luôn ẩn chứa mặt lợi và mặt hại. Điều đáng lo nhất chính là: khi quyền lực chính trị rơi vào trạng thái yếu, thì việc khôi phục sức mạnh ấy không hề dễ dàng.

Ngày 8 tháng 1, Thứ Bảy

Buổi sáng, tôi đọc Nguyên nhân kinh tế đi xuống, trong đó có một chi tiết kể rằng Chu Ân Lai, trong một chuyến đi máy bay tới Trùng Khánh, bị cảm lạnh; sau đó bệnh tình trở nên nghiêm trọng và cuối cùng qua đời. Một chi tiết tưởng nhỏ, nhưng khi đặt trong dòng chảy lịch sử, lại khiến người ta không khỏi ngậm ngùi về sự mong manh của sinh mệnh cá nhân trước sức nặng của thời đại.

Buổi lên lớp, tôi giảng về Nguyên lý triết học pháp luật. Hegel không chỉ kế thừa tinh thần triết học chính trị phương Tây, mà còn phát triển nó thành một hệ thống chặt chẽ. Marx cũng từ đó tiếp thu và xây dựng nên lý luận của riêng mình. Nội dung trọng tâm hôm nay tôi muốn truyền đạt là phân tích sự thay đổi toàn diện trong tư tưởng Hegel, rồi đối chiếu nó với các phạm trù: xã hội dân sự, nhà nước, quan hệ quyền lực, pháp luật, quyền lợi… Từ đó tiến hành nghiên cứu và phân tích sâu hơn.

Gần đây, vấn đề xã hội dân sự ở Trung Quốc trở thành một chủ đề được quan tâm rộng rãi. Nhiều bài viết, nhiều công trình nghiên cứu liên tục xuất hiện. Về cơ bản, điều này phản ánh một xu hướng tư duy mới: tìm cách nhìn nhận sự phát triển xã hội Trung Quốc dưới góc độ lý thuyết phương Tây, đồng thời cũng là một dạng phản ứng của học giới phương Tây trước sự chuyển biến chính trị - dân chủ ở Trung Quốc từ sau năm 1978.

Những cuộc thảo luận ấy không chỉ giới hạn trong phạm vi hàn lâm. Chúng tác động mạnh mẽ tới giới học thuật Trung Quốc: có nội dung mang tính thời sự, có nội dung thuần túy học thuật, và cũng có những phần đậm màu chính trị. Tất cả đan xen, tạo nên một bức tranh phức tạp về cách mà tư tưởng và thực tiễn chính trị cùng nhau chuyển động.

Ngày 9 tháng 1, Chủ Nhật

Hôm nay tôi tới Đại học Sư phạm Thượng Hải dự hội nghị bàn tròn. Trời lạnh giá, gió thổi mạnh khiến việc đi lại vô cùng khó khăn. Hội nghị tổ chức tại thư viện của trường, có khoảng hơn 80 người tham dự, phần lớn là hiệu trưởng và bí thư Đảng ủy của các trường đại học, cao đẳng trong thành phố.

Một lãnh đạo từ Bắc Kinh phát biểu, đề cập thẳng đến vấn đề thiếu nhân tài trong quá trình phát triển của Trung Quốc hiện nay. Ông

nói: Trung Quốc vẫn là một quốc gia nghèo, muốn đuổi kịp Mỹ, Đức, Nhật thì cần rất nhiều thời gian. Ông kể lại câu chuyện về gia đình Giang Trạch Dân: cha của Giang từng dạy học, còn ông nội làm hiệu trưởng một trường trung học ở quê. Khi đó, Bí thư Tỉnh ủy Quốc dân Đảng là người đầu tiên đề xuất mời thầy giáo về giảng dạy. Ông nhấn mạnh: “Người của Quốc dân Đảng còn có thể mời thầy giáo, lẽ nào Đảng Cộng sản lại không thể? Một người, dù là quan chức hay giáo viên, nếu không được học hành tử tế thì không thể trở thành cán bộ.”

Tỉnh Giang Tô thời ấy từng quy định: lương giáo viên không được phép hạ thấp trong hai năm liên tiếp, và trong ba năm tuyệt đối không được giảm. Một quy định nhỏ, nhưng phản ánh nhận thức rất rõ: nếu xem nhẹ giáo viên, thì không thể nói đến việc bồi dưỡng nhân tài.

Ông cũng nhắc: giáo dục Trung Quốc hiện nay là hệ thống lớn nhất thế giới, với 200 triệu học sinh, một quy mô khổng lồ mà việc quản lý chắc chắn không dễ dàng. Năm ngoái, ngay cả thư viện Bắc Kinh cũng thiếu sách; để bảo quản, họ thậm chí không cho mượn, chỉ để lưu trữ. Về vấn đề giáo trình, lãnh đạo ở Bắc Kinh còn phản đối việc thống nhất biên soạn giáo trình cơ bản, cho rằng như vậy sẽ làm giảm tính sáng tạo.

Khi nhắc đến “Dự án 211”, ông nhấn mạnh cần ba điều kiện: thứ nhất, trường học không thể buông lỏng quản lý; thứ hai, trường học phải thực sự chú trọng đến việc giảng dạy, không thể để giáo viên lơ là trách nhiệm; và thứ ba, cần tăng cường hợp tác, liên kết giữa các trường tham gia “Dự án 211”.

Nghe những điều này, tôi cảm nhận rõ ràng: phát triển giáo dục không chỉ là vấn đề chuyên môn, mà là vấn đề chính trị, vấn đề chiến lược. Bởi một quốc gia muốn bước vào hiện đại hóa, thì nhân tài không chỉ là điều kiện, mà còn là nền tảng sống còn.

Ngày 10 tháng 1, Thứ Hai

Viết về “Sự phát triển của Trung Quốc không thể tách rời thế giới” trong Tuyển tập Đặng Tiểu Bình, tập 3 có bài “Suy nghĩ chiến lược về chính trị quốc tế”, Đặng Tiểu Bình trong tập này bàn khá nhiều về chính trị quốc tế và quan hệ quốc tế. Có người nói, Đặng Tiểu Bình là người có tầm nhìn chiến lược quốc tế tương đối rộng, còn Mao Trạch Đông thì chịu ảnh hưởng nhiều hơn từ quan hệ quốc tế mang màu sắc ý thức hệ. Mao là một thi sĩ giàu cảm xúc, khi bình luận các vấn đề quốc tế thường mang đậm phong cách cá nhân, đôi khi khá gay gắt. Ngược lại, Đặng Tiểu Bình chú trọng nhiều hơn đến lợi ích chiến lược của Trung Quốc, cho rằng cần tranh thủ thời gian, phát triển đất nước, không để các vấn đề quốc tế ảnh hưởng đến chiến lược quốc gia.

Ông phản đối “kế hoạch lớn của Liên Xô”, cho rằng cần đánh giá tình hình quốc tế và chiến lược đối ngoại trên cơ sở lợi ích quốc gia, đồng thời nhấn mạnh rằng Trung Quốc phải tích cực tham gia vào đời sống quốc tế, mở rộng ảnh hưởng và vai trò của mình.

Ông cũng chú ý đến những cách tiếp cận mới để giải quyết các vấn đề quốc tế, coi vấn đề Hồng Kông là một bước đột phá và đồng thời phát hiện ra những vấn đề khác cần giải quyết. Ông đưa ra khái niệm “quyền quốc gia” để bảo vệ chủ quyền, dù hiện nay phương Tây vẫn đề cao quyền con người, nhưng ông cho rằng việc phát triển quốc gia mới là ưu tiên hàng đầu, không thể bị vượt qua. Điều này khiến ông đặc biệt cảnh giác. “Quyền quốc gia” là một khái niệm rất sáng tạo, dùng để đối trọng với “nhân quyền”.

Mao Trạch Đông từng nói về tầm quan trọng của ảnh hưởng quốc tế, và điều này khiến nhiều người ngạc nhiên. Đặng Tiểu Bình cũng có những suy nghĩ tương tự, ông đặc biệt chú ý rằng, với một quốc gia lớn như Trung Quốc, nhất định phải có đóng góp lớn cho thế giới và nhân loại.

Trước đây, trong một giai đoạn nhất định, có một số ý kiến cho rằng lập luận của Lênin là kiểu “quan sát lạnh lùng”, nghiêm khắc mà sắc bén; điều này có thể khiến người khác e dè, nhưng thực tế lại rất hiệu quả.

Nền tảng hiện tại của Trung Quốc không thể tận dụng triệt để những lợi thế quốc tế lớn, vì vậy cần phải tự lực cánh sinh. Trong tương lai, khi Trung Quốc phát triển hơn và sức mạnh quốc tế gia tăng, đất nước sẽ cần một vị thế quốc tế thuận lợi hơn; sau khi kinh tế phát triển, lại càng cần vị thế chính trị ổn định và mạnh mẽ hơn để hỗ trợ sức mạnh quốc gia.

Đọc tạp chí Thế giới mới, thấy bài “Suy nghĩ về bảo tồn và khai thác các di sản văn hóa cổ đại” của người Hà Lan. Về văn hóa cổ đại Trung Hoa, tác giả viết rằng “Phụ nữ và Nữ tính” là một tiêu đề gây chú ý, nhưng chưa hẳn đã hay; nếu viết tốt, như các tác phẩm cổ điển phương Tây, thì cũng là điều đáng quý. Hiện nay, nhiều di sản được bảo tồn hoặc khai thác chủ yếu vì “lợi ích kinh tế”.

Ngày 11 tháng 1, Thứ Ba

F. đưa tôi đọc một bài viết phê phán Vương Hỗ Ninh của Trịnh Dự Thăng. Có những đoạn khiến tôi cảm thấy quen thuộc. Cô ấy mong tôi cung cấp thêm tài liệu phản bác, nhưng tôi từ chối. Vấn đề này liên quan đến Hồng Kông, một chủ đề quá nhạy cảm mà tôi không muốn tham gia. Nếu sa vào, rất dễ biến thành một cuộc tranh luận cá nhân, nơi dù đưa ra tài liệu gì cũng sẽ bị hiểu sai. Đây là nguyên tắc sống của tôi: tránh những cuộc tranh luận vô ích, nhất là khi sự thật bị trói buộc trong cảm xúc và định kiến.

Dẫu vậy, tôi phải thừa nhận bài viết khá hay, lột tả được những khía cạnh mà không phải ai cũng nhìn ra. Trịnh Dự Thăng từng nói: Vương Hỗ Ninh không phải một khối thống nhất, mà là một cá thể luôn biến hóa, liên tục đổi mới và gột rửa chính mình. Ông cũng

nhận định rằng Vương là người thật sự lý trí, ở bất kỳ thời điểm nào cũng duy trì lý trí, không để cảm xúc chi phối. Câu hỏi đặt ra: liệu có đúng vậy không? Hay đó chỉ là một lớp mặt nạ cần thiết để tồn tại trong chính trường?

Sống trong thế giới này, mỗi người chọn một cách. Có người dũng cảm, có người kiên định. Có người để người khác đặt mục tiêu cho mình, lại có người tự đặt mục tiêu cho bản thân. Có người sống nhờ vào cảm xúc để chống chọi với đời, có người chọn lý trí để duy trì sự cân bằng. Còn tôi, khi đứng trước những cặp đối lập ấy, có lẽ tôi nghiêng về kiểu thứ hai: tự đặt mục tiêu, và dùng lý trí làm điểm tựa.

Ngày 12 tháng 1, Thứ Tư

Tôi mượn một cuốn sách của T., đọc qua thì thấy cách trình bày vô cùng phức tạp. Sau đó lại đọc thêm về cơ cấu của các quỹ ở Nhật Bản, thì thấy cũng không kém phần rối rắm. Hiện nay, kết cấu ấy vẫn thuộc dạng mà tôi từng gặp đâu đó, có người gọi là “chủ nghĩa phức tạp phản đối”.

Trong xã hội Mỹ, nhiều thứ cũng mang đặc tính phức tạp, đôi khi sự phức tạp ấy dường như chính là một nét đặc trưng của người Mỹ. Ở Nhật Bản, sự phức tạp lại hiện ra dưới hình thức khác: cơ cấu của họ thiên về chi tiết, bất cứ việc gì cũng phải được làm rõ đến tận cùng, không bỏ sót một mảnh vụn nào. Chính trong cách xử lý ấy, người Nhật phơi bày một dạng “văn hóa chi tiết” đặc hữu.

Lần trước, khi được mời tới thăm Đại học Sư phạm Thượng Hải, họ muốn tôi phỏng vấn một giáo sư người Mỹ. Tôi đoán nội dung phỏng vấn chắc cũng chỉ xoay quanh những chi tiết vụn vặt: ông ấy tốt nghiệp ở đâu, vào tháng nào, ngày nào, và công việc của ông ấy có liên quan gì đến chúng tôi hay không. Những điều đó, trong mắt tôi, thật sự không có nhiều ý nghĩa. Vì vậy, tôi quyết định không đi, cũng không để tâm thêm nữa.

Ngày 16 tháng 1, Chủ Nhật

Buổi sáng đọc tạp chí Khoa học Tự nhiên của Pháp, có mấy bài viết khá thú vị. Một bài nói về vấn đề tái sử dụng xe cũ, một bài khác ấn tượng hơn là việc các nhà khoa học đang nỗ lực cải tạo loài bọ chét ở Anh để chúng không còn truyền bệnh dịch hạch. Tôi thấy điều này rất có ý nghĩa.

Ngày 17 tháng 1, Thứ Hai

Buổi sáng đọc tạp chí Nghiên cứu của Pháp, có một bài tên là “Niềm vui và sự tin tưởng”, đọc cũng khá thú vị. Ngày nay, sự phát triển khoa học hiện đại thường đi kèm với một số khái niệm khoa học mới, nhưng thực tế xã hội đã tồn tại những khái niệm tương tự từ trước, nên nhiệm vụ của chúng ta chỉ là phát hiện lại chúng. Bài viết nói rằng, ở Trung Quốc hiện nay khó khăn là ở chỗ chưa thể hình thành những quan sát mới; nhiều cuộc thảo luận vẫn chỉ là đổi tên các khái niệm cũ, chứ chưa tạo ra cái gì thực sự sáng tạo.

Đến Viện Nghiên cứu, ông W. nói rằng nền kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa không thể chỉ cung cấp phân bổ nguồn lực, mà phải phân bổ hợp lý và hiệu quả. Marx chú trọng nhiều đến phân bổ vật chất, Lý Bằng cũng nhấn mạnh điều này. Tôi đã nói mấy lần nhưng chưa chắc ông ấy hiểu hết: Trung Quốc hiện đang ở giai đoạn “chuyển đổi và bất ổn”, cần phát triển theo hướng có kế hoạch và ổn định. Nền kinh tế thị trường đặc biệt cần pháp luật để điều chỉnh và quy phạm, trong khi quan sát quốc tế thì thấy phát triển phải toàn diện. Đối với mối quan hệ giữa Trung Quốc và các nước phương Tây, chính trị và kinh tế phải gắn bó chặt chẽ; nếu tách rời thì sự phát triển của Trung Quốc sẽ thiếu sức mạnh.

Một sự phát triển thiếu định hướng thì không thể bền vững.

Ông W. nói: “Tiểu trí lo trị sự, đại trí lo dùng người, thánh trí lo đặt ra pháp luật.”

Sau đó, tham gia xác định phương hướng nghiên cứu cơ bản của Viện Nghiên cứu Phương Đông. Nội dung gồm: kinh tế nông nghiệp, chống tham nhũng, quy phạm hóa công tác cán bộ; ngoài ra còn có các chủ đề về xã hội chủ nghĩa dân chủ, nhân quyền, vấn đề văn hóa. Quyết định lấy nghiên cứu về tôn giáo và văn hóa dân gian làm chủ đề chính, hy vọng nghiên cứu này sẽ có những phát hiện mới. Buổi chiều đi ra ngoài, trời mưa nhỏ, về đến nơi thì cùng ăn cơm với Tian và nói chuyện rất vui.

Ngày 19 tháng 1, Thứ Tư

Buổi sáng, tôi đọc tạp chí Độc Thư. Trong đó có một bài viết lập luận theo kiểu: “nếu bạn không đồng ý, tức là bạn đã bị thôi miên”. Cách lý luận này gợi nhớ đến những bộ phim Bắc Kinh, với điệp khúc quen thuộc: “đại diện cho lợi ích số đông”. Bài viết đưa ra nhiều ý kiến kỳ lạ, không có dẫn chứng nhưng lại trình bày với sự tự tin áp đặt. Điều đáng chú ý là tác giả khẳng định: chỉ cần một cá nhân hoặc một nhóm nhỏ kiên định cũng đủ dẫn dắt đám đông và làm sáng tỏ vấn đề. Trong nước, kiểu lập luận này vẫn tồn tại; ở nước ngoài, nó được dùng như một chiêu thức gây chú ý, đặc biệt tại các hội nghị quốc tế. Người nước ngoài, lạ thay, lại hứng thú với nó. Càng bị chính chúng ta phủ nhận, họ càng coi trọng, thậm chí trích dẫn lại. Hiện tượng này vừa thú vị, vừa đáng để suy ngẫm.

Buổi chiều, tôi viết bài “Huấn luyện kỹ năng” cho tạp chí Kinh tế Đô thị. Tôi nhấn mạnh rằng huấn luyện kỹ năng gắn với năng lực tạo ra giá trị mới là cốt lõi. Nếu chỉ đào tạo kỹ thuật đơn thuần thì tốn công, tốn kém mà hiệu quả chưa chắc cao. Ngược lại, tập trung vào năng lực tạo giá trị thì chi phí ít hơn mà hiệu quả vượt trội. “Giá trị” không thể chỉ nằm trên lý thuyết, mà phải đi vào thực tế. Thành công trong

tương lai không chỉ phụ thuộc vào kỹ năng, mà chủ yếu dựa vào khả năng tạo giá trị. Bàn về “năng lực tạo giá trị” chính là bàn về năng lực căn bản nhất của con người. Những năng lực khác, nếu không gắn với nó, đều chỉ là thứ yếu. Nhiều người từng thảo luận rộng rãi về vấn đề này, nhưng không phải ai cũng thật sự thấu hiểu, nên khó trở thành người xuất sắc.

Buổi tối, 10 giờ rưỡi, tôi về nhà, bật tivi thì gặp phần sau của bộ phim Câu chuyện Kinh Thành. Nửa đầu đã khiến tôi thất vọng. Thứ nhất, quảng cáo chen ngang quá nhiều, cứ mười phút lại bị ngắt quãng, làm người xem mất hứng. Thứ hai, nhân vật và lời thoại quá giả tạo, gượng gạo, thiếu sức thuyết phục. Thứ ba, mâu thuẫn trong phim bị đẩy lên kịch tính đến mức phi lý; các nhân vật thoát ly khỏi đời sống, rơi vào một thế giới lý tưởng hóa. Nửa sau chưa biết xoay chuyển thế nào, nhưng tạm thời tôi không còn muốn theo dõi nữa.

Ngày 21 tháng 1, Thứ Sáu

Buổi sáng, tôi đọc Chế độ cũ và cuộc cách mạng của Tocqueville, chợt nhớ lại trước đây từng đọc Nền dân chủ ở Mỹ. Cả hai đều là những tác phẩm quan trọng, đáng để tham khảo và đọc lại.

Buổi trưa, tôi tham dự cuộc họp giữa Hiệu trưởng và nhóm giảng dạy kinh tế, bàn về tình hình phát triển. Hiệu trưởng cho biết Đại học Phục Đán đã có một giáo sư được mời làm giáo sư danh dự. Ông X. bổ sung rằng khi một giáo sư Phúc Đán được mời giữ chức Phó Hiệu trưởng, ông cảm thấy rất vinh dự và mọi người đều đồng tình. Ông cũng nhấn mạnh nhu cầu hợp tác với một công ty niêm yết để mở rộng quan hệ giữa nhà trường và doanh nghiệp.

Công nghệ đầu tư và chuyển giao đang được cải tiến, khiến bầu không khí thêm hào hứng. Thượng Hải hiện tập trung phát triển theo sáu hướng mới: cải cách thể chế kinh tế, mở cửa, xây dựng khu

Phố Đông, tái cấu trúc ngành nghề và nhiều định hướng phát triển khác.

Trong cuộc họp của chính quyền thành phố, có người nhắc đến khái niệm “mười chiếc hộp nhỏ”, hàm ý phải phân bổ hợp lý, tránh nơi thiếu nơi thừa. Một số ngành nghề liên quan năm ngoái mang về lợi nhuận hơn bảy tỷ. Thành phố nhấn mạnh không thể duy trì cơ cấu công nghiệp cũ, nhất là sự phụ thuộc vào dệt may và cơ khí lạc hậu. Thay vào đó, cần tập trung vào ba ngành mũi nhọn, đặc biệt là tài chính, nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh. Báo cáo được trình bày sinh động, thu hút sự chú ý của toàn thể đại biểu.

Ngày 22 tháng 1, Thứ Bảy

Hôm nay, tôi viết một bài về “hài hước”. Bản thảo cơ bản đã hoàn thành, chỉ cần chỉnh sửa lại đôi chỗ, rồi thêm một đoạn bàn về mối liên hệ giữa sự dí dỏm và trí tuệ. Nghĩ cho cùng, sự hài hước đích thực không phải chỉ là những câu nói khôi hài để mua vui, mà là một loại khí chất, một cách tồn tại. Nó cần được nuôi dưỡng từ một thái độ sống hứng khởi, từ sự nhạy bén trong quan sát, và từ một tấm lòng nghiêm túc với chính cuộc đời này.

Chỉ khi biết nghiêm túc nhìn nhận cuộc sống, mới có khả năng bước ra khỏi nó mà mỉm cười. Và chỉ khi đủ sức vượt lên trên những khổ đau, bất toàn, mới có thể tạo ra một thứ hài hước thấm đẫm trí tuệ. Nói cách khác, hài hước không chỉ là sự châm biếm, cũng không chỉ là trò tiêu khiển, mà là một biểu hiện của khả năng tự do trong tâm hồn. Nếu thiếu đi nền tảng ấy, thì mọi thứ gọi là “hài hước” chỉ còn là trò đùa nông cạn, không đủ sức khơi gợi suy tư hay an ủi con người.

Ngày 23 tháng 1, Chủ Nhật

Buổi sáng, tôi xem một bộ phim Nhật có tên Người kể chuyện. Câu chuyện như một bản phim mang đậm tinh thần tôn giáo: một cậu bé say mê điện ảnh, nhờ sự hướng dẫn của cha mà sau này trở thành đạo diễn. Nhưng rồi trong một tai nạn, cậu bé mất đi giọng nói, tưởng chừng cả cuộc đời khép lại. Cho đến một ngày, trong không gian yên tĩnh của nhà thờ, giọng nói bất ngờ trở lại. Sự sắp đặt ấy nhuốm màu huyền nhiệm, giống như một phép lạ. Bộ phim dường như muốn nhắn nhủ rằng tôn giáo có thể trao cho con người niềm tin để vượt qua giới hạn của chính mình.

Viết tiếp bài “Minh họa cho phần thảo luận”, tôi đặt nhan đề: Suy ngẫm về mối liên hệ giữa vật chất và tri thức. Đây là một chủ đề không dễ, bởi nếu tách rời khỏi quá trình lý luận hóa, thì sẽ trở nên khô cứng; ngược lại, nếu thiếu bối cảnh dẫn dắt, thì ý tưởng lại trở nên phiêu lưu. Tôi nghĩ, việc huấn luyện không chỉ là thao tác kỹ thuật, mà chính là một tiến trình rèn luyện tư duy. Nó cần gắn với hoàn cảnh thực tế, với cảm xúc và kiến thức cụ thể của người học. Mỗi lần luyện tập phải phân tích vấn đề từ bốn góc độ khác nhau; thiếu một góc độ, toàn bộ suy tưởng sẽ nghiêng lệch. Đó mới chính là ý nghĩa sâu xa của đào tạo: rèn khả năng suy nghĩ, nêu vấn đề, và trình bày ý tưởng.

Buổi tối, tôi xem Alien 4 (Dị hình 4). Đây là phần tiếp nối chuỗi phim khoa học viễn tưởng, lần đầu xuất hiện từ năm 1992. Tôi vốn rất thích phần một: một câu chuyện về Trái Đất từng bị thiên thạch va chạm, xóa đi hàng triệu năm lịch sử. Trong hành trình thám hiểm không gian, một sinh vật ngoài hành tinh xuất hiện, gieo rắc nỗi kinh hoàng. Cách xây dựng hình tượng ấy vừa xa lạ vừa quen thuộc: sinh vật có hình dạng gần giống con người, nhưng tàn ác đến mức có thể hủy diệt tất cả. Chỉ một phụ nữ còn sống sót, cuối cùng chính cô là người điều khiển con tàu tiêu diệt chúng.

Điều thú vị là, nhà sản xuất nói rằng những sinh vật ấy “không hề tồn tại”, nhưng hàng triệu khán giả phương Tây vẫn say mê. Phải chăng vì trong xã hội hiện đại, con người luôn khao khát một sự đối diện với cái “khác” thứ nằm ngoài tầm kiểm soát của tri thức? Hay vì tâm lý bất an, khủng hoảng hiện sinh, khiến những bộ phim như thế trở thành tấm gương phản chiếu nỗi sợ tập thể? Ở những quốc gia đang phát triển như Trung Quốc, dường như loại tâm lý này chưa xuất hiện rõ rệt.

Ngày 24 tháng 1, Thứ Hai

Buổi sáng đọc Participation của Hiệp hội Khoa học Chính trị Quốc tế, đây là bản tổng kết báo cáo chuyên đề của hội nghị quốc tế năm nay, chủ đề chính là “Dân chủ hóa”, bên dưới có rất nhiều chủ đề nhỏ. Vấn đề dân chủ hóa hiện nay được thế giới đặc biệt coi trọng, cũng là phương hướng phát triển cơ bản của xã hội. Hội nghị quốc tế năm nay được tổ chức tại Matxcơva. Hiệp hội Khoa học Chính trị Trung Quốc đã tham dự hội nghị này. Chủ đề rất rộng, Trung Quốc có thể lựa chọn những mảng phù hợp để nghiên cứu sâu hơn.

Ngoài ra còn xem Tuyển tập Chính trị học của Hiệp hội Khoa học Chính trị Trung Quốc, có rất ít bài viết hay. Trong đó có mấy nghiên cứu sinh của khoa tôi có đăng bài.

Ngày 25 tháng 1, Thứ Ba

Buổi sáng đọc Mối quan hệ nguy hiểm, mô tả đời sống nội bộ của một bộ tộc quý tộc và những mối ràng buộc cá nhân phức tạp trong thế giới tinh thần của họ. Thú thực, tôi không thấy nhiều hứng thú. Nếu muốn hiểu về phạm vi sinh hoạt và văn hóa đời sống của giới

quý tộc phương Tây, thì tác phẩm này cũng có chút giá trị tham khảo. Nhưng khi đi sâu hơn, tôi lại cảm thấy chẳng nắm bắt được bao nhiêu, chỉ thấy xoay quanh mối quan hệ nam nữ cùng những tình tiết rối rắm.

Dĩ nhiên, cách xử lý tình tiết khá khéo léo, nhưng rõ ràng đây cũng là một mặt không thể thiếu của văn hóa phương Tây. Nếu không có thì thấy thiếu, nhưng có quá nhiều thì lại thành ra nhàm chán. Đặc biệt, trong một số bộ phim, sắc thái tình ái ngày càng đậm, đến mức khiến người ta ngần ngại tiếp tục theo dõi. Tôi nghĩ, nếu có một giới hạn vừa phải thì sẽ cân bằng và tinh tế hơn; bằng không, nó chẳng khác gì những bộ phim gán nhãn XXX, vừa gây phản cảm, vừa đánh mất chiều sâu văn hóa.

Buổi trưa, có một nữ sinh từ Hạ Môn đến thăm, gọi tôi là “Vương gia gia”. Cách xưng hô vừa ngây thơ vừa dễ thương, khiến tôi bất giác mỉm cười.

Ngày 26 tháng 1, Thứ Tư

Buổi sáng đọc Tiểu thuyết của James Clavell, cảm thấy tác giả mô tả con người rất sinh động. Hóa ra trải qua thời gian dài, ông đã tích lũy được một lượng trải nghiệm phong phú. Sức hấp dẫn của nhân vật nằm ở trí tuệ sắc sảo và sự táo bạo dám nghĩ dám làm. Dù có phần phóng đại, nhưng chính sức hấp dẫn ấy lại có giá trị nhất định đối với người làm nghiên cứu khoa học xã hội: biết cách làm người ta bật cười, làm nổi bật sự bình dị vốn có của cuộc sống, từ đó mới thấy hết được sức sống của tính cách. Một số nhà khoa học, khi lên lớp, trước tiên nên kể cho sinh viên nghe tiểu thuyết như thế này.

Buổi chiều, nhóm nghiên cứu quốc tế của khoa bắt đầu thảo luận về việc xây dựng các trọng điểm nghiên cứu quan hệ quốc tế, cũng như cách tham gia và giành được “Dự án 211”, “Dự án 211 cải tiến” là một kế hoạch do Bộ Giáo dục Nhà nước đề xuất, nhằm đến thế

kỷ 21 sẽ xây dựng một nhóm các trường đại học đẳng cấp thế giới. Các trường đều đang cạnh tranh để giành được, và Đại học Phục Đán đã thành lập hẳn một “Văn phòng Dự án 211” để phụ trách việc này.

Chúng tôi báo cáo ý kiến của mình, họ cho rằng cần thành lập các nhóm nghiên cứu học thuật, để ngành kinh tế thế giới và tài chính quốc tế có thể kết hợp với các ngành khoa học chính trị, tạo thành một mô hình hợp tác tốt. Sau đó, vẫn cần có sự phối hợp của nhân sự mới. Chúng tôi muốn ngành khoa học chính trị được xếp vào nhóm trọng điểm, nhưng không biết có thể giành được hay không. Lần trước đã không đạt được, nguyên nhân chủ yếu là do còn nhiều vướng mắc. Hiện nay, trong từng chuyên ngành của trường vẫn tồn tại không ít vấn đề mang tính cá nhân, không thể hợp tác hiệu quả. Một khi trưởng khoa giữ khư khư quyền lực, sẽ xuất hiện những vấn đề như vậy. Nếu không giải quyết được thì sẽ không thể đạt được tiến bộ lớn.

Về phương hướng của ngành nghiên cứu chính trị, ngoài việc tiếp tục duy trì các hướng truyền thống, cần mở rộng sang các lĩnh vực mới, tìm kiếm sự tăng trưởng mới. Ngành khoa học chính trị cần tập trung xây dựng các chuyên ngành như lý luận chính trị, chính trị so sánh, kinh tế chính trị, phát triển chính trị, hành chính công, quan hệ quốc tế và lý luận quan hệ quốc tế, toàn cầu hóa, các vấn đề toàn cầu, kinh tế chính trị quốc tế…, như vậy mới có những hướng phát triển mới và đột phá mới.

Gửi S. một đoạn viết cho sách lưu niệm tốt nghiệp: “Ở góc độ thế giới, sinh mệnh là sự vĩ đại của vĩnh hằng; ở góc độ cá nhân, sinh mệnh là sự tồn tại bé nhỏ. Vì vậy, ý nghĩa của sinh mệnh nằm ở việc cá nhân trải nghiệm và phản ánh sinh mệnh của thế giới; trong sinh mệnh cá nhân ẩn chứa sinh mệnh của thế giới, và trong sinh mệnh của thế giới lại tỏa sáng sinh mệnh cá nhân.”

Ngày 27 tháng 1, Thứ Năm

Làm việc với Viện Nghiên cứu Thương mại và Kinh tế về việc xây dựng chương trình giảng dạy của khoa Chính phủ Đại học Kim Môn, bàn về cấu trúc chương trình, chuẩn bị chỉnh lý lại, tất nhiên nội dung sẽ khác nhau. Một số môn học của họ có đặc thù riêng, như các khóa nghiên cứu phương pháp khoa học chính trị, một số khóa về toàn cầu hóa và quan hệ quốc tế. Chúng tôi so sánh và thảo luận trong một thời gian khá dài, chuẩn bị điều chỉnh lại chương trình giảng dạy của mình để tiệm cận với tiêu chuẩn của các trường đại học đẳng cấp quốc tế.

Ngày 28 tháng 1, Thứ Sáu

Buổi sáng đọc tiểu thuyết Thế giới bí ẩn của Lão X., nghe nói đây là cuốn sách trong một bộ sưu tập tiểu thuyết bí ẩn chưa đăng ký xuất bản trong nước, do tác giả tự in hoặc nhờ người khác in. Thế giới bí ẩn kể về một nữ sinh Trung Quốc du học nước ngoài, trong thời gian học tập và thực tập ở nước ngoài đã xảy ra nhiều chuyện, từ đó quay về Bắc Kinh làm việc. Trong quá trình tiếp xúc, dưới tác động của tình cảm, nhân vật chính dần hồi phục nhân tính và tìm được sự trở về nội tâm. Cấu trúc truyện khá tốt, dù tình tiết mang chút hư cấu nhưng vẫn khiến người đọc cảm thấy thú vị.

Tuy nhiên, yếu điểm của tác phẩm là quá chú trọng vào các mối quan hệ tình cảm của nữ nhân vật chính, khiến kết cấu câu chuyện bị giảm phần cân đối. Có lẽ tác giả còn thêm vào một số yếu tố “tình dục hóa” để tăng sự hấp dẫn. Đây là điểm khiến tác phẩm mất đi phần nào sự tinh tế, vì khi không đạt đến một trình độ nghệ thuật nhất định thì tính hoàn chỉnh và sức thuyết phục của câu chuyện sẽ không cao.

Bàn về vấn đề thiết lập chuyên ngành nghiên cứu sinh cho ngành Quan hệ quốc tế và Chính trị quốc tế, cần phải xác định được tính khoa học của việc thiết lập này, mở rộng và cập nhật lĩnh vực của mình. Điều quan trọng hơn là phải đổi mới khung tri thức; nếu không có đổi mới về tri thức, chỉ thay đổi tên gọi thì e rằng cũng không thể được.

Ngày 30 tháng 1, Chủ Nhật

Giúp J. biên tập lại bản thảo bài viết về chính trị học mà anh ấy viết, rồi in ra. Trong đó anh ấy có câu: “Tôi rất yêu mùa xuân, mùa xuân đã nhuộm sắc xanh tươi vào lý tưởng của tôi.” Câu này rất duyên dáng, nhiều chất thơ và cũng đầy tính hình tượng.

Khi viết báo cáo nghiên cứu, cần đặc biệt chú ý: nếu báo cáo không gắn liền với chính sách và thực tiễn phát triển xã hội, mà chỉ dừng ở nghiên cứu lý thuyết suông, thì sẽ không thể thúc đẩy xã hội phát triển; đây chính là điều thiếu sót lớn nhất của khoa học xã hội.

Ngày 1 tháng 2, Thứ Ba

Buổi sáng đọc Một trận chiến khó quên, mới xem đến phần mở đầu, viết về những trận giao tranh giữa quân đội Trung Quốc và quân đội Việt Nam trong những năm 1950, cùng câu chuyện các đội quân tình nguyện tiến công quân Quốc Dân Đảng. Đọc xong, tôi cảm thấy lời văn thiếu sự mạch lạc, cũng không có sức cuốn hút; không thấy phong cách từng vang danh một thời như của Tống Bình, mà chỉ giống như lối ghi chép thông thường, tuy có giá trị về mặt lịch sử, nhưng chưa đủ sức khơi dậy xúc cảm nơi người đọc.

Nếu Báo cáo Phát triển Trung Quốc 1993 được xuất bản sớm hơn, phần lời mở đầu chắc chắn cần viết lại để làm mới nhận thức. Cách

trình bày cũng sẽ khác, có thể chia thành sáu phần rõ ràng, mỗi phần liên hệ chặt chẽ đến quốc tế, chính trị, kinh tế, văn hóa và xã hội. Khi viết, điều quan trọng là phải đưa ra được đánh giá toàn diện, nâng cao tầm nhìn đối với sự phát triển xã hội, đồng thời bổ sung nhiều luận điểm mới để người đọc không cảm thấy chỉ là sự lặp lại của những tư tưởng cũ.

Buổi tối trò chuyện, mọi người bàn về biện luận, có người nhắc lại câu trong Luận Ngữ của Khổng Tử: “Quân tử thượng nghĩa, tiểu nhân thượng lợi. Quân tử hòa nhi bất đồng, tiểu nhân đồng nhi bất hòa.” Ngẫm kỹ, đây không chỉ là lời răn dạy đạo đức, mà còn là một phương pháp biện luận và xử thế: lấy nghĩa làm trọng mới có thể giữ được sự độc lập trong suy nghĩ, hòa hợp nhưng không hòa tan; còn nếu chỉ nhìn vào lợi ích, thì cho dù bề ngoài có đồng thuận, bên trong cũng sẽ chứa đầy mâu thuẫn.

Ngày 2 tháng 2, Thứ Tư

Xem Quá trình tranh luận, khi chiếu chậm thêm chút nữa thì thấy rõ trong hai tuần, bắt đầu nảy sinh những mâu thuẫn trong đời sống gia đình: giữa cha mẹ và con cái, giữa vợ chồng, rồi lại giữa con cái với cha mẹ. Nhiều mâu thuẫn vốn dĩ không phải tự nhiên mà có, mà bắt nguồn từ sự khác biệt trong nhận thức. Đôi khi, vì trong lòng không hài lòng với chính bản thân, mà sinh ra bực dọc, trút sang người khác; như vậy không những không giải quyết được vấn đề, mà còn làm tổn hại nhân tính, khiến tình cảm hao mòn. Con người thường thiếu khả năng né tránh hay điều tiết, đây mới chính là nguyên nhân sâu xa dẫn đến nhiều bi kịch gia đình.

Buổi chiều, tôi tham gia cuộc họp nhóm biên tập Báo cáo Phát triển Trung Quốc 1993. Những người có mặt chủ yếu là cán bộ trong tổ biên tập, khoảng bảy, tám người. Thực tế, đây chính là lực lượng

nòng cốt của Đại học Phục Đán, cũng đủ để thấy trường dành sự coi trọng như thế nào đối với bản báo cáo này.

Tôi nghĩ, việc biên soạn một báo cáo như vậy tuy rất quan trọng, nhưng điều quan trọng hơn nằm ở quá trình xây dựng và bồi dưỡng đội ngũ. Chính quá trình hợp tác, cùng nhau thảo luận, chỉnh lý và viết lách, mới là cơ hội rèn luyện tư duy, nâng cao năng lực, tạo ra sự trưởng thành thực sự. Báo cáo rồi sẽ qua đi, nhưng con người được đào luyện từ công việc ấy mới là tài sản lâu dài.

Ngày 4 tháng 2, Thứ Sáu

Xem chương trình Đô thị và tình yêu, tình tiết đã đi đến hồi ly hôn. Hầu hết mọi người đều cho rằng: không nhất thiết phải yêu thì mới cưới, nhưng nếu không có tình yêu thì hôn nhân cũng khó bền vững; yêu chưa chắc đã là tốt, mà không yêu cũng chưa hẳn là xấu. Con người vốn luôn mâu thuẫn, lý trí và tình cảm không bao giờ thật sự hòa hợp, nên những câu chuyện về hôn nhân cũng khó có lời giải dứt khoát.

Buổi chiều, C. đến chơi, mang theo băng ghi âm các cuộc phỏng vấn ở Quảng Châu, cùng tôi nghe và thảo luận. Anh vừa từ Bắc Kinh trở về, kể rằng ở đó tầng lớp trên đã có cuộc sống khá đầy đủ, nhưng ở tầng lớp thấp hơn, đời sống vẫn vô cùng khó khăn. Anh nói rằng sự phát triển của xã hội Trung Quốc, xét đến cùng, vẫn phải dựa vào lao động vất vả và bền bỉ. Nếu ai cũng chỉ thích bàn luận suông, dừng lại ở lý thuyết, thì xã hội sẽ chẳng thể tiến lên. Nhưng nếu mỗi người đều thực sự nỗ lực làm việc, thì xã hội nhất định sẽ có bước phát triển. Tuy nhiên, điều quan trọng hơn cả là: trong một xã hội, cần có những con người biết hành động thật sự, không chỉ là những tiếng nói vang vọng trong không khí.

Ngày 5 tháng 2, Thứ Bảy

Buổi sáng đọc Sự thật và hư cấu, đây là một cuốn tiểu thuyết, dường như tác giả đang viết lại trải nghiệm cá nhân của mình, hoặc có thể nói là biến kinh nghiệm sống thành tiểu thuyết. Tuy nhiên, vẫn chưa hoàn thiện, hiện giờ chưa thể đánh giá toàn diện. Phần sau của sách đề cập đến một loại xã hội Trung Quốc sẽ xuất hiện hiện tượng văn hóa đặc trưng sau năm 1949, hoặc có thể nói là hiện tượng xã hội ở các đô thị. Đặc trưng của nó là tầng lớp trí thức và tầng lớp trung lưu đô thị sau khi định cư trong xã hội sẽ hình thành hai loại văn hóa: một là “văn hóa đồng phục”, bắt nguồn từ thời kỳ Cách mạng Văn hóa, và hai là “văn hóa tiểu tư sản” vốn tồn tại trong đô thị.

Cuốn tiểu thuyết này so sánh sự va chạm hoặc dung hợp giữa hai loại văn hóa này như một câu chuyện tình yêu. Dù câu chuyện tình yêu không quá nổi bật, nhưng việc mô tả quá trình hai nền văn hóa hiện đại trong đô thị giao thoa và xung đột lại khá sâu sắc. Nó phản ánh sự thay đổi trong đời sống xã hội, đời sống chính trị và tâm lý của con người, đồng thời chỉ ra những vấn đề tiềm ẩn.

Nghiên cứu xã hội học cho thấy sự phát triển xã hội ở Trung Quốc hiện nay không thể tách rời quá trình đô thị hóa. Gần đây, sự mở rộng của chợ và phát triển thương mại đã khiến khoảng cách văn hóa ngày càng thu hẹp. Trong khi đó, văn hóa lại có sức mạnh to lớn, có thể phá vỡ mọi bức tường ngăn cách văn hóa.

Ngày 6 tháng 2, Chủ Nhật

Đến Tân Khẩu gặp khách người Nhật. Ông ấy nói hiện nay Nhật Bản đặc biệt quan tâm đến việc Trung Quốc đang trong quá trình hiện đại hóa kinh tế, và sau đó là dân chủ hóa chính trị, không biết hai quá trình này sẽ kết hợp như thế nào. Tôi nói rằng, trong quá

trình dân chủ hóa, Trung Quốc không muốn để bất kỳ quốc gia nào gây áp lực hay can thiệp, đặc biệt là từ Nhật Bản.

Ông ấy nói, khi đến Trung Quốc và đi dạo trên phố, ông nhận thấy người Trung Quốc hiện nay tinh thần phấn chấn hơn, chợ búa nhộn nhịp, và mọi người đều thay đổi rất nhiều. Nhật Bản kinh tế hiện nay đang gặp một số khó khăn. Thực tế, Nhật Bản là một xã hội dân chủ rất bảo thủ; trong chính quyền, các vấn đề nội bộ thường kéo dài, thậm chí một nhân vật chính trị cấp cao chỉ vì bị cơ quan kiểm toán của chính phủ phê bình mà đã phải từ chức. Hiện tại, lãnh đạo chính trị Nhật Bản thường là những người xuất thân từ tầng lớp quan liêu, có tính cách thận trọng, ít quyết đoán.

Lần này, trong cuộc thảo luận về cải cách thể chế chính trị, thực chất là xoay quanh vấn đề quyền lực trong hệ thống. Chi tiết câu chữ thì phức tạp, nhưng về tổng thể, đó là một xã hội bảo thủ, miễn cưỡng tiếp nhận thay đổi. Trong lĩnh vực thuế, khi có ý kiến phản đối việc tăng thuế tiêu dùng, các đảng phái cũng không có sự chia rẽ nghiêm trọng mà vẫn có thể thỏa hiệp. Khi kinh tế khó khăn, họ ưu tiên giảm thuế để kích thích tiêu dùng, chờ đến khi tình hình kinh tế khá hơn thì sẽ tăng thuế trở lại. Sự thỏa hiệp hiện nay chính là kết quả của tình hình này.

Ngày 7 tháng 2, Thứ Hai

Đến dự hội nghị kết nối công việc tại Hội trường Liên hiệp Thượng Hải, gặp lại rất nhiều gương mặt quen thuộc. Sau phần phát biểu ngắn gọn, buổi tối tôi dành thời gian xem hai bộ phim.

Bộ thứ nhất là phim Thượng Hải, có tên Ngôn ngữ đô thị, xoay quanh chủ đề ngôn ngữ đô thị gắn với cải cách mở cửa. Tuy nhiên, phim không khai thác sâu, chỉ dừng lại ở bề mặt, nên chủ yếu là một bộ phim giải trí, mang tính xem nhẹ nhàng nhiều hơn.

Bộ thứ hai là phim Nga, Người phụ nữ Nga, kể về cuộc đời một nữ y tá hiền hậu, vừa làm y tá vừa kiêm cả việc nấu ăn. Sau này, cô kết hôn với một người nước ngoài, nhưng trong lòng vẫn luôn nhớ thương quê hương. Xem xong, tôi thực sự xúc động: một đất nước như thế, dù trải qua thăng trầm, vẫn khiến người ta kính trọng, tự hào khi nghĩ về Tổ quốc. Đặc biệt, những cảnh quay người Nga cao lớn cưỡi ngựa phi trên cánh đồng bát ngát, vừa hùng tráng vừa khoáng đạt, tạo cho người xem một cảm giác mạnh mẽ khó quên. Trong nền nhạc dân ca rộn ràng, phảng phất niềm vui từ những làng quê, toát lên sự tự tin và bản lĩnh: một đất nước mạnh mẽ thì con người mới có niềm tự hào, và khi bước ra trường quốc tế cũng sẽ không bị xem thường.

Ngày 9 tháng 2, Thứ Tư

Buổi sáng xem Vượt qua nỗi đau, sau đó ăn trưa, nhìn thấy vài tia sáng yếu ớt le lói. Cuộc sống không thể chỉ toàn là những khoảnh khắc rực rỡ, xã hội cũng vậy, không thể lúc nào cũng tiến từng bước một một cách suôn sẻ. Có lúc, hai con người tưởng như đã chết sẽ gặp lại nhau, rồi lại nhen nhóm tình cảm mới; nhưng cũng có lúc, tình cảm bỗng chốc biến mất, để lại khoảng trống không thể lấp đầy. Khi một bên không thể chịu đựng được tính cách của người kia nữa, họ sẽ chọn rời đi, và đây là kết thúc.

Trong truyện, người phụ nữ kiên trì theo đuổi chủ nghĩa chính trực. Đến cuối cùng, cô nhận ra điều gì? Người đàn ông trở về nhà, cô gái lại quay về lớp học. Cả hai đã từng cùng nhau trải qua những ký ức đầy khó quên, từ những con chữ trên bảng đen đến những cái nắm tay thật chặt. Nhưng rồi trong khoảnh khắc cao trào, người đàn ông ngã xuống, tất cả chấm dứt trong lặng lẽ. Dù là kết thúc buồn, nhưng đó vẫn là cuộc sống, và trong cuộc sống, đôi khi chính những khoảnh khắc ấy lại tỏa sáng nhất.

Buổi chiều, Xiao P. mang đến cho tôi một chai Trung Hoa Cảnh Hương, một loại rượu bổ. Gần đây, các loại rượu bổ, thuốc bổ, nhân sâm, nhung hươu… ngày càng nhiều, không biết khi nào sẽ xuất hiện thêm những loại “bổ cho con người”. Có lẽ đây là thứ bổ dưỡng nhất, điều này cũng cho thấy mức sống đã được nâng cao. Ngày xưa, mọi người ăn gì để bồi bổ sức khỏe? Ở nông thôn, một ly sữa đã là điều xa xỉ và “sang trọng” lắm rồi. Khi cuộc sống khá hơn, con người mong muốn được sống thọ; khi không muốn sống nữa, thì lại mong sống ngắn lại. Cuộc sống tốt đẹp là khi con người mong sống lâu hơn.

Ngày 10 tháng 2, Thứ Năm

12 giờ trưa, cả thành phố vang lên tiếng pháo nổ đì đùng, âm thanh rộn rã lan khắp các ngõ ngách. Đã mười năm rồi tôi không còn được nghe âm thanh quen thuộc ấy. Năm nay, so với năm ngoái, tiếng pháo dường như nhiều hơn, không khí Tết vì vậy cũng đậm đặc hơn. Ở Quảng Châu, Bắc Kinh… đã cấm đốt pháo, chỉ còn Thượng Hải vẫn kiên trì duy trì truyền thống này, khiến tôi cảm thấy rất thú vị.

Nhìn những chùm hoa pháo rực rỡ trên bầu trời, bất kể là pháo lớn hay nhỏ, đắt hay rẻ, tôi đều cảm nhận được sự thay đổi trong đời sống: mức sống của người dân đã cải thiện rõ rệt. Đốt pháo không chỉ đơn thuần là nghi thức đón chào năm mới, mà còn là cách để biểu đạt niềm vui, sự hân hoan, là dấu hiệu của sức sống. Trong những khu dân cư chật hẹp, nơi người ta chen chúc trong không gian hạn hẹp, chính những khoảnh khắc sáng bùng và nổ vang ấy lại đem đến một cảm giác tồn tại mãnh liệt, khiến con người như được kết nối với thế giới rộng lớn bên ngoài.

Đó là sức mạnh giúp con người vượt qua cô đơn, là tia sáng của hy vọng và lý tưởng, nâng đỡ để chúng ta tiếp tục tồn tại. Trong những

ngày tháng bình lặng, đôi khi ta quên mất bản thân mình, tan hòa vào dòng chảy xã hội. Nhưng khi tiếng ồn ào của thế giới đột ngột ùa đến, ta lại nhận ra sự tĩnh lặng cô độc nơi sâu thẳm nội tâm.

Buổi tối, tôi thử chơi một trò điện tử gọi là “Cờ Tỷ Phú”. Ban đầu hứng khởi, nhưng chẳng bao lâu sau đã phá sản: phải cầm cố cổ phiếu, thế chấp bất động sản, cuối cùng bị giao cho một người gọi là “Ông chủ nợ”. Cảm giác bị dồn đến đường cùng, rơi vào vòng xoáy nợ nần, bị buộc phải buông xuôi.

Ngày 11 tháng 2, Thứ Sáu

Xem tin tức, nghe nói đồng chí Đặng Tiểu Bình đã đến Thượng Hải, đây là lần thứ bảy ông đến đây trong bảy năm qua. Trên truyền hình thấy dáng vẻ quen thuộc, sức khỏe của ông vẫn tốt, chỉ là tuổi đã cao, đi lại không tiện. Ông đi qua cầu Dương Phố, qua các địa điểm quay phim ở Thượng Hải. Trần Vân cũng có mặt tại Thượng Hải, trên truyền hình thấy ông mặc áo khoác dày, dáng vẻ rất đĩnh đạc và trầm tĩnh.

Tiếp tục chỉnh lý lại bản thảo bài diễn thuyết về biện luận của Giáo sư Z. Bản thảo của ông đã viết xong, viết rất có tâm và rất sâu sắc, có trọng điểm, thu được nhiều lợi ích. Đưa tâm lý học và nguyên lý nhận thức của tâm lý học vào trong biện luận, bàn về sự logic và thuyết phục của biện luận, rất hữu ích cho việc huấn luyện và thực tiễn biện luận sau này. Vài đồng đội trong nhóm đã viết hơn một trăm lá thư trao đổi, bàn về nhân sinh, triết lý sống, học tập và các vấn đề khác. Đọc xong cảm thấy mình thu hoạch được nhiều, tinh thần phấn chấn hơn. Xã hội nếu như có thêm những loại giao lưu như vậy, sẽ khiến cho nụ cười bình thường của một người cũng trở nên khác biệt trong mắt người khác. Nếu bản thân cũng có thể như vậy, thì có thể tự nắm bắt được chính mình.

Ngày 12 tháng 2, Thứ Bảy

Sắp xếp và chỉnh lý lại bản thảo, viết về sự phát triển của khoa học chính trị. Ban đầu định viết nghiên cứu về các vấn đề thể chế chính trị phương Tây, nhưng cuối cùng vẫn viết từ góc độ tổng thể, bàn về việc khoa học chính trị Trung Quốc có thể đóng góp như thế nào vào việc hình thành thể chế chính trị của Trung Quốc. Đại ý là:

Trong quá trình hiện đại hóa, Trung Quốc cần hoàn thiện thể chế chính trị. Gần đây, qua nghiên cứu lịch sử quốc tế, ta thấy rằng: một quốc gia muốn trường trị cửu an, nhất định phải có một thể chế chính trị tốt. Ngược lại, một thể chế chính trị bất ổn và không đầy đủ sẽ dẫn đến hỗn loạn sau khi đất nước phát triển, thậm chí làm xã hội tụt lùi. Do đó, việc thiết lập một thể chế chính trị phù hợp với đặc điểm xã hội Trung Quốc, đồng thời bảo đảm có nền tảng kinh tế và xã hội vững chắc, là yêu cầu tất yếu. Thể chế dân chủ của Trung Quốc phải dựa trên nền tảng của chế độ xã hội chủ nghĩa, vừa bảo đảm ổn định xã hội, vừa thúc đẩy phát triển lâu dài.

Nguyên tắc xây dựng thể chế chính trị xã hội chủ nghĩa của Trung Quốc là không ngừng mở rộng và tăng cường quyền dân chủ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ quyền dân chủ của nhân dân, đó là mục tiêu phát triển chính trị xã hội chủ nghĩa. Nếu không có những điều kiện này, bất cứ mô hình chính trị nào vay mượn từ nước ngoài cũng sẽ không thể thích ứng với bối cảnh lịch sử, xã hội và văn hóa của Trung Quốc. Trong quá trình nghiên cứu của mình, tôi dần dần nhận ra rằng, khi nghiên cứu môn học này, cần giải quyết mấy vấn đề cơ bản sau:

(1) Mối quan hệ giữa xã hội siêu quốc gia và quyền lực chính trị. (2) Mối quan hệ giữa lãnh đạo của Đảng và thể chế dân chủ. (3) Mối quan hệ giữa thể chế công khai và thể chế chính trị. (4) Mối quan hệ giữa đạo đức công dân và quyền công dân trong xã hội dân chủ.

Việc giải quyết những vấn đề này chính là xây dựng mô hình thể chế chính trị mang đặc sắc Trung Quốc, đây là phương diện rất quan trọng. Dĩ nhiên, đây là những vấn đề thuộc về phạm vi nghiên cứu sâu, không thể giải quyết ngay lập tức. Ngoài ra, còn có những vấn đề và hiện tượng mới xuất hiện trong quá trình cải cách thể chế hiện tại cần phải được giải thích. Mô hình thể chế chính trị của Trung Quốc đang hình thành, có thể trong quá trình xây dựng sẽ xuất hiện những vấn đề mà lý luận hiện có chưa thể trả lời; cũng lo ngại rằng khi phương Tây đưa ra câu trả lời, thì câu trả lời đó lại mâu thuẫn với tình hình hiện tại của chúng ta.

Ngày 13 tháng 2, Thứ Bảy

Mùng 4 Tết, khắp nơi vẫn chìm trong không khí Nguyên tiêu. Từ 11 giờ trưa, tiếng pháo nổ liên hồi, đến tận nửa đêm mới dứt, như thể muốn tiễn đi tất cả những gì cũ kỹ của năm qua. Sáng sớm hôm sau, vẫn còn nghe rải rác vài tiếng pháo vang lên. Từ chi tiết ấy có thể thấy trong tâm lý, trong cảm xúc của người dân, đang diễn ra những biến đổi âm thầm nhưng sâu sắc. Những thay đổi trong cấu trúc tâm lý và văn hóa xã hội Trung Quốc ngày nay thật sự rất lớn, rất sâu, và đối với sự phát triển lâu dài của một dân tộc, chúng mang ý nghĩa thế nào thì hiện tại chưa thể nói hết, nhưng chắc chắn về sau sẽ hiện ra rõ hơn.

Đọc một cuốn tiểu thuyết, văn phong gợi nhớ đến Miêu miêu của Trương Ái Linh: dường như cũng muốn miêu tả những cảm xúc bản năng, những hành vi nhỏ bé thường nhật của con người. Ngôn ngữ pha màu sắc phương Tây, không hẳn châm biếm nhưng luôn để lại cảm giác nhân vật thật đáng thương, như một kẻ yếu thế bị kìm kẹp trong làng quê lạc hậu. Không dám chắc ngoài đời có đúng như thế không, nhưng một khi đã viết ra, tự nhiên nó hiện thành một bức chân dung.

Chiều, dự buổi thảo luận của Viện Nghiên cứu Phương Đông về định hướng nghiên cứu năm nay. Ý tưởng chung được xác định: phải tập trung vào những vấn đề cấp bách nhất, những điều đang diễn ra trước mắt và gắn chặt với đời sống người dân. Trọng tâm năm 1994 chính là làm thế nào để duy trì ổn định. Ba vấn đề nổi bật: một là tài chính, hai là doanh nghiệp, ba là nông thôn. Trong đó, nông thôn được nhấn mạnh là nỗi lo lớn nhất, bởi nông nghiệp và đời sống nông dân luôn là nền tảng của toàn xã hội.

Viện đưa ra các hướng nghiên cứu: cơ chế điều tiết pháp luật, cơ chế điều tiết kinh tế, mất cân bằng phát triển, hệ thống tài chính và quản lý nhà nước. Trong đó, hệ thống hộ khẩu được bàn luận khá nhiều, vì chính việc quản lý dân cư chưa đầy đủ đã làm phát sinh vô số khó khăn: dòng người di cư, khoảng cách thành thị - nông thôn, và cả những mâu thuẫn xã hội mới. Ngoài ra còn có các vấn đề công nghiệp, nông nghiệp, những yếu tố khách quan và cả chủ quan từ con người.

Cuối cùng, mọi người nhất trí: trọng điểm nghiên cứu năm nay không chỉ là kinh tế - tài chính, mà còn bao gồm quản lý nhà nước, pháp luật, hộ khẩu, cũng như những thay đổi xã hội liên quan đến Hồng Kông và các nhận thức xã hội rộng hơn. Đó là một định hướng đầy tham vọng, cũng phản ánh áp lực của thời đại.

Ngày 17 tháng 2, Thứ Năm

Gần đây tình hình quốc tế không yên ổn, nhiều sự kiện lớn xảy ra liên tiếp, bao gồm có:

● Vấn đề Bosnia vẫn còn rất nghiêm trọng. Làng mạc đã bị

phá hủy nặng nề, các bên đều phải cử lực lượng vũ trang tham gia kiểm soát, nếu không sẽ dễ dàng xảy ra tấn công bất ngờ. Gần đây, các vụ thảm sát ở Bosnia xảy ra nhiều, cả khu vực trở nên hỗn loạn. Nhưng chính ngọn lửa này cũng

khiến các bên cảnh giác hơn. Người Nga cho rằng, nếu bản thân không thể tham gia giải quyết, thì chỉ có thể đóng vai trò người quan sát. Vấn đề này sẽ còn kéo dài, lại thêm yếu tố tôn giáo. Một khi một quốc gia phát triển rơi vào tình trạng chia rẽ, bốn bè năm ngả, thì đó là một thảm họa lớn đối với nhân dân.

● Tỷ lệ sinh sản ở Nam Phi luôn là tâm điểm của các nước

phương Tây. Nam Phi là một quốc gia đa chủng tộc, trong đó người da trắng chỉ chiếm thiểu số nhưng lại nắm quyền. Người da đen luôn phản đối, đây là một kiểu mẫu đặc thù: trong khi quyền lực vẫn nằm trong tay người da trắng, kinh tế được vận hành ổn định thì vấn đề quyền lực chính trị vẫn là điểm then chốt. Một khi chế độ chính trị thay đổi, quyền lực kinh tế cũng sẽ bị ảnh hưởng. Tất nhiên, nếu kinh tế phát triển đến một mức nhất định thì bản thân kinh tế cũng có thể trở thành điều kiện để thúc đẩy cải cách chính trị.

● Vấn đề hạt nhân của Triều Tiên luôn là điểm được các

nước phương Tây chú ý. Họ muốn đưa Triều Tiên vào khuôn khổ của các cuộc đàm phán quốc tế. Triều Tiên vẫn kiên trì lập trường của mình, mấy hôm trước vừa nói rằng vũ khí hạt nhân là không thể bàn giao. Tuy nhiên, lần này có vẻ họ đang chuẩn bị đàm phán nghiêm túc, và đối tượng chủ yếu vẫn là Nhật Bản.

Do tâm lý này của Nhật Bản, Mỹ lại lo ngại Nhật sẽ trở thành cường quốc hạt nhân. Nhật Bản vốn không phủ nhận kế hoạch này, nhưng họ nói rằng vấn đề chính là công nghệ. Khi đã nắm được công nghệ, nếu có đủ nguyên liệu, có đủ kỹ thuật, thì việc chế tạo và phóng tên lửa là hoàn toàn khả thi. Đây là một vấn đề tiềm ẩn.

● Vấn đề thương mại Mỹ - Nhật vẫn còn gay gắt. Sau khi ông

Miyazawa về nước, chưa kịp nghỉ ngơi thì Mỹ đã gọi điện

thoại tới, yêu cầu trong vòng 30 ngày Nhật Bản phải điều chỉnh cán cân thương mại. Nhật Bản nói rằng họ không sai, nhưng nếu phải đáp ứng yêu cầu này thì sau này sẽ không thể duy trì quan hệ thương mại theo kiểu phụ thuộc Mỹ nữa. Vì vậy, Mỹ yêu cầu Nhật phải thực hiện, nếu không sẽ áp dụng biện pháp trừng phạt. Hai bên vẫn chưa đi đến thống nhất, nhưng kinh tế Nhật Bản vốn đang phát triển tốt, nên lần này Nhật Bản mới dám mạnh mẽ từ chối Mỹ, nói “không”. Có thể đây là một dấu hiệu nhỏ cho thấy tình hình thay đổi. Người ta thường nói rằng, trong lúc nguy hiểm mới bộc lộ cơ hội, và chính trong lúc hòa bình ở Thái Bình Dương mà vẫn có thể xảy ra biến động. Có câu “chó cùng rứt giậu”, còn Mỹ thì lại cho rằng đó là “chó cùng cắn người”.

Tình hình quốc tế luôn không yên ổn, vấn đề là sự mất cân bằng nào đáng chọn: một sự mất cân bằng lớn nhưng yên tĩnh, hay là mười mấy sự mất cân bằng nhỏ nhưng không yên tĩnh?

Ngày 18 tháng 2, Thứ Sáu

Nhà xuất bản thúc giục tôi nhanh chóng chỉnh sửa và bổ sung đề cương cho bản tăng cường của cuốn Logic Chính Trị. Tôi tập trung viết mục đầu tiên về “quyền lực”, đã gần xong phần đề mục và dàn ý. Từ “quyền lực” vốn rất quen thuộc, nhưng dường như sức mạnh ẩn chứa bên trong nó không hề nhỏ.

Về các thuật ngữ trong lĩnh vực này thì rất nhiều, số người biên soạn cũng đông, khó mà kiểm soát được. Những gì tôi viết về quyền lực, một số là nhận xét của bản thân, một số là tham khảo từ người khác. Sau này khi sửa lại, đặc biệt phải chú ý đến việc dùng từ và tính chuẩn xác. Ở đây cũng là một quá trình tiến bộ, một kiểu rèn luyện học thuật.

Diễn đàn Quốc tế Nhật Bản gửi điện đến, xác nhận mời tôi ngày 14 tháng 5 sang Nhật, nhân dịp kỷ niệm chiến thắng ở châu Á và an ninh châu Á, sẽ có một bài diễn thuyết. Diễn đàn Quốc tế Nhật Bản là một cơ quan tư vấn chính sách, theo đánh giá từ bạn bè, họ có ảnh hưởng nhất định, giống như một tổ chức phi chính phủ. Chủ yếu là những người từng giữ chức vụ chính trị hoặc đưa ra kiến nghị chính sách. Tôi nhận được mấy tập tài liệu họ gửi, nội dung có các mối quan hệ Nhật - Mỹ, Trung - Nhật, và sự phát triển của quan hệ ba bên Nhật - Mỹ - Nga, cùng với triển vọng của Nhật Bản. Phải nói rằng, họ nghiên cứu khá sâu, phong cách hơi giống kiểu Mỹ. Tuy nhiên, đặc điểm của họ là các viện nghiên cứu chủ yếu do các công ty tài trợ, phần lớn do các tập đoàn thành lập, nên có thực lực tài chính khá mạnh, lại nhạy bén với thời cuộc. Họ có văn phòng ở nhiều nơi, thậm chí cả ở nước ngoài. Có lúc, bản tin tình báo của họ còn được coi trọng. Có thể nói, họ luôn giữ thái độ cảnh giác cao độ, đặc biệt là với những gì xảy ra ở trong và ngoài nước, đặc biệt là những gì liên quan đến các nước láng giềng. Một số vùng đất xa xôi đối với họ thì dường như không mấy quan trọng, nhưng tuyệt đối không thể để cho mình bị động. Tôi khâm phục điểm này.

Buổi tối về nhà lúc 11 giờ, chỉ thấy vài người bán xăng dầu vẫn còn đang bận rộn trong cái lạnh thấu xương của đêm đông.

Ngày 19 tháng 2, Thứ Bảy

Buổi sáng đọc sách mà nghiên cứu sinh gửi, có bài viết của ông ấy bàn về văn hóa chính trị. Bài viết cho rằng sự phát triển chính trị dựa trên nền tảng của sự thay đổi trong văn hóa chính trị. Sự phát triển chính trị nhìn chung có thể chia thành vài phương diện, trong đó sự phát triển của chế độ chính trị là phương diện rất cơ bản; sự phát triển của xã hội, xét đến cùng, phụ thuộc vào mối quan hệ giữa văn hóa chính trị và tâm lý chính trị. Đây là phần dễ bị biến đổi nhất. Văn hóa chính trị và tâm lý chính trị không thể không trải qua một

quá trình biến đổi nhất định để thích ứng với sự phát triển, từ đó thúc đẩy sự thay đổi của chế độ chính trị. Chế độ chính trị có thể cố định, nhưng văn hóa chính trị và tâm lý chính trị lại là những yếu tố phức tạp và năng động hơn. Vấn đề này mấy năm gần đây đã bắt đầu có những luận điểm rõ ràng, chủ yếu ở giới học thuật. Tuy nhiên, trong quá trình phát triển xã hội, người ta thường bỏ qua điểm này, vì muốn duy trì sự ổn định mà quên mất rằng sự ổn định chỉ có thể đạt được khi thích ứng với hoàn cảnh lịch sử - xã hội - văn hóa nhất định, từ đó mới thúc đẩy được sự phát triển chính trị nhất định.

Tiếp tục viết bài về cải cách thể chế chính trị, nhằm vào tình hình hiện tại đưa ra một số giải pháp, tuy chưa thể bàn đến tính khả thi, nhưng ít nhất cũng phải đề xuất; nếu không đưa ra phương án thực tế thì không được. Xét tình hình kinh tế hiện tại, nhất là tình trạng thị trường và sản xuất, những vấn đề chủ yếu của cải cách thể chế chính trị vẫn là xây dựng các cơ cấu mới, bồi dưỡng thế hệ mới và lực lượng mới. Nếu cứ tiếp tục trì trệ như vậy thì sẽ không có bước tiến mới, và sẽ mất đi cơ hội đổi mới. Còn hiện tại, điều cấp bách là phải hoàn thiện những vấn đề còn tồn đọng.

Nhà xuất bản Phục Đán báo cho tôi biết, tôi đã có thể nhìn thấy sách của mình được bày bán ở các hiệu sách ở Vũ Hán.

Ngày 20 tháng 2, Chủ Nhật

Buổi sáng đọc Thổ Phố, viết về câu chuyện của một ngôi làng, dường như rất giống Độ Lương Địa Phủ. Trong một ngôi làng có nhiều biến cố, từ sinh hoạt thường nhật cho tới biến động chính trị. Ấn tượng mà tác giả để lại là: dưới bề mặt yên bình, con người bộc lộ ra hết thảy tất cả dường như đều bình thường, nhưng lại ẩn chứa nhiều điều đặc biệt, khiến cho những nhân vật và sự kiện vốn là một phần của lịch sử trở nên sống động hơn. Nếu lịch sử không xảy ra

những việc này thì cũng sẽ ổn, nhưng có những biến cố này thì câu chuyện lại phong phú hơn. Viết truyện mà không dựa vào chất liệu đời thực thì e rằng khó thành công, và cũng không thể hoàn toàn phản ánh sự thật, nhưng lại mang đến nhiều điều để suy ngẫm. Câu chuyện cũng giống như một làn gió thoảng qua, sau khi tan biến, sẽ để lại gì, thì phải chờ về sau mới biết.

Buổi chiều ra Ngũ Giác Trường mua sách, thấy giá có vẻ hơi đắt. Trên phố Thanh, nghe kể câu chuyện Chuyện cũ ở Thượng Hải, hình như trước đây từng được đăng trên tạp chí Bách Hoa. Câu đầu tiên của tác phẩm nghe cũng thú vị: “Đó là một buổi sáng mùa đông, không phải tuyết rơi mà là mưa trắng xóa.” Hôm nay, tôi mới cảm nhận được sự tinh tế của câu này.

Ngày 21 tháng 2, Thứ Hai

Buổi tối, bật tivi xem một bộ phim Pháp, tên là Mười ngày khốn khó. Ban đầu định tắt ngay, nhưng hoàn toàn vì đây là phim Pháp nên muốn hiểu thêm chút về văn hóa Pháp, nên mới nán lại xem. Sau đó phát hiện đây là một bộ phim khá hay. Trong phim, tiếng Pháp có câu: “L’APPÉTIT VIENT EN MANGEANT”, ý là “càng ăn càng thấy ngon miệng”. Câu chuyện kể về một chàng trai trẻ mắc chứng suy nhược thần kinh, được bác sĩ khuyên nên về quê nghỉ ngơi. Ở quê, nhà anh khá giả, cha mẹ đều còn trẻ, vợ cũng rất trẻ. Giữa anh và vợ không hề có tình cảm, thực tế hôn nhân chỉ còn trên danh nghĩa, hai người dùng nhiều cách khác nhau để trốn tránh và xa lánh nhau.

Cuối cùng thì vợ cũng bỏ đi, sinh viên kia cũng bỏ đi, dường như là vì cậu sinh viên đó đã giết cha vợ mình. Ông giáo sư phân tích, đó thực chất là một dạng hành vi phản kháng mang tính tiềm ẩn; cha vợ trên thực tế không hề bị giết chết, bởi vì việc nuôi dưỡng vẫn tiếp tục được duy trì. Trong câu chuyện này mang một “chiều sâu” văn hóa nhất định, chắc chắn không phải là một câu chuyện đơn giản.

Tôi đọc được phần giới thiệu về “chủ nghĩa xã hội dân chủ của Giddens” trong một cuốn sách, so sánh với nội dung cốt lõi của “tư tưởng chính trị hậu hiện đại” của Lyotard và “tư tưởng chính trị tương lai của chủ nghĩa Marx” của Habermas.

Tư tưởng chính trị của họ đại diện cho hướng phát triển của xã hội hậu công nghiệp; về phương diện xã hội do công nghiệp hóa dẫn dắt, xung đột văn hóa và tâm lý tương đối mạnh mẽ. Phân tích văn hóa chính trị hiện đại của các quốc gia đang phát triển cho thấy, với các xã hội chủ nghĩa, những đánh giá phê phán nhiều hơn, nhưng phần lớn đều nói rằng thể chế hiện tại không thích hợp cho sự phát triển tương lai. Tuy nhiên, về tổng thể, đó không phải chỉ là sự phê phán, mà là một sự siêu vượt về mặt lịch sử.

Trong cuốn Đọc tác phẩm kinh điển của các nhà khoa học chính trị phương Tây, tôi thấy có giới thiệu về Tiến bộ và xã hội của Lasswell và Kaplan, đề cập đến tư duy chính trị mới và tinh thần chủ nghĩa Marx, sự phê phán dân chủ đa nguyên của Dahl, phê phán chính phủ vô năng và quan liêu của Nozick. Những tác phẩm này đều rất mới, nhưng một số sách gốc khó tìm, chỉ có bản dịch tiếng Trung mới có thể tham khảo được.

Ngày 22 tháng 2, Thứ Ba

Buổi sáng đọc một tiểu thuyết của nhà văn Thụy Điển, kể về câu chuyện một người đàn ông lừa gạt một người phụ nữ, sau đó người vợ của nạn nhân sống khổ sở suốt hơn 30 năm. Dĩ nhiên đây là một câu chuyện hư cấu.

Đọc thêm một cuốn sách về cải cách chế độ thuế, tôi đã hiểu hơn một bước về cải cách này. Việc tăng thuế tiêu dùng là một loại thuế quan trọng, đối với việc phát triển kinh tế và năng lực tài chính trung ương của một quốc gia có ý nghĩa quan trọng. Thuế tiêu dùng có lịch sử lâu đời và hiện vẫn đang cải thiện.

Cuốn sách này không phải là không đề cập đến ý nghĩa quan trọng của cải cách chế độ thuế, nhưng cũng không nói rõ cải cách thuế tiêu dùng là gì. Lần cải cách thuế tiêu dùng này là một bước đi quan trọng, song tất cả các cải cách chế độ thuế khác liên quan cũng đều có ý nghĩa quan trọng đối với sự phát triển tương lai của Trung Quốc. Tôi cần tìm thêm vài cuốn sách nghiên cứu thật kỹ về điều kiện cải cách chế độ thuế, nghiên cứu mối quan hệ giữa trung ương và địa phương trong quá trình cải cách, tác động của chúng và những xung đột mới nảy sinh. Bất kỳ cải cách nào cũng sẽ giải quyết một số mâu thuẫn cũ đồng thời lại sản sinh mâu thuẫn mới. Sau đó, con người lại phải tìm cách giải quyết những mâu thuẫn mới này. Xã hội chính là tiến lên trong quá trình ấy.

Ngày 23 tháng 2, Thứ Tư

Mùa xuân bắt đầu, báo đưa tin tòa nhà Văn Khoa bị cháy, mọi người chen nhau chạy lên sân thượng.

Dịch một bài viết tiếng Anh về cải cách thể chế chính trị, mất cả buổi chiều mới xong. Cảm giác sử dụng phần mềm này khá tốt, ưu điểm là có thể giải thích rõ ràng hơn, giống như WPS của tiếng Trung, nhưng có một số lợi thế hơn. Đây cũng là vấn đề thường gặp khi dùng phần mềm tiếng Trung. Có lẽ cách viết bài của người Trung Quốc khác với người nước ngoài: trước đây, khi viết bài, người Trung Quốc thường không chú ý đến việc thu thập và sử dụng tư liệu, nên phần mềm xử lý văn bản không quan trọng lắm. Nhưng giờ thì khác, tình hình đã thay đổi, phần chú thích ngày càng nhiều, yêu cầu ngày càng cao, nếu không thay đổi thì không được. Tuy vậy, tôi tin rằng với sức mạnh của thị trường, vấn đề này chắc chắn sẽ được giải quyết, chỉ cần có thị trường.

Ngày 24 tháng 2, Thứ Năm

Buổi sáng đọc cuốn Đặng Tiểu Bình năm 1976, mô tả “Bè lũ bốn tên” năm 1976 cùng bối cảnh chính trị hỗn loạn lúc bấy giờ. Cuốn sách có nhiều tư liệu nội bộ quý, đặc biệt là những đoạn được cho là chính xác, có thể phản ánh lại thời kỳ đó. Tuy nhiên, về mặt lịch sử, những nội dung này chưa thể xác minh vì không có quyền xuất bản chính thức. Nhưng từ một số khía cạnh, nó vẫn có tính chân thực nhất định.

Buổi trưa, Phó Hiệu trưởng lên lớp, đây là quy định của trường: các nghiên cứu sinh tiến sĩ phải học môn cơ sở do Phó Hiệu trưởng hoặc Hiệu trưởng giảng dạy, giới thiệu về địa điểm khởi nguồn của trường. Tốt nhất nên yêu cầu những sinh viên bậc cao hơn giảng dạy, như vậy mới có thể khơi dậy sự hứng thú đối với tri thức và khát vọng lý luận của sinh viên. Đại học Phục Đán đã thực hiện điều này. Học kỳ này, nhìn chung phản hồi vẫn tốt. Tôi nói với sinh viên rằng: sinh viên chính là sản phẩm quan trọng nhất của chúng tôi, mục tiêu của khoa chúng ta là phải đào tạo ra những sinh viên tốt nhất. Nếu sinh viên của chúng ta không thể chiếm lĩnh được vị trí tốt trên thị trường xã hội thì coi như thất bại.

Tại hội nghị thảo luận về công tác xây dựng pháp chế do Ủy ban Pháp chế của Quốc vụ viện tổ chức ở Thượng Hải, mọi người đã phát biểu nhiều ý kiến. Phó Chủ nhiệm Ủy ban nói rằng phải tăng cường xây dựng pháp chế, củng cố chế độ kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, đẩy nhanh việc tăng cường quyền hạn pháp lý cho các cơ quan pháp luật và nâng cao địa vị pháp luật. Xây dựng pháp chế là một khâu quan trọng trong phát triển kinh tế, cần bỏ ra nhiều công sức để thực hiện. Đồng thời, cần phát huy tác dụng giám sát hàng năm của Quốc hội, tăng cường vai trò của các cơ quan lập pháp địa phương, mở rộng việc tham gia vào việc lập pháp. Chúng tôi đang xây dựng một hệ thống pháp luật tương tự như hệ thống pháp luật ở các quốc gia phát triển, phải bảo đảm chế độ pháp luật quốc gia hoàn thiện, nếu không sẽ giống như

đánh bóng bàn mà không có vợt, chỉ dùng tay thì chắc chắn sẽ thua. Muốn đánh bóng bàn giỏi, phải có vợt tốt, phải qua tập luyện, từng bước tiến bộ, dần dần mới thành thạo. Nhưng một số quy tắc cơ bản thì không thể bỏ qua, ví dụ như luật thi đấu bóng bàn, ngay từ đầu đã quy định không được chạm lưới, không được dùng chân, nếu không thì bị loại ngay. (Mọi người cười.)

Ảnh hưởng của việc thu phí giao dịch chứng khoán: sau khi áp dụng chế độ thu phí mới, doanh thu của Sở giao dịch Thượng Hải giảm mạnh, từ 2,5 tỷ nhân dân tệ xuống còn 600 triệu nhân dân tệ. Nhiều công ty chứng khoán chuyển đến Sở giao dịch bên ngoài, điều này là một vấn đề nghiêm trọng trong quá trình phát triển của kinh tế Trung Quốc, các địa phương phải tự tìm cách giải quyết. Trung ương cần tăng cường Tòa án Tối cao để bảo đảm sự thống nhất của pháp luật trên toàn quốc.

Ngày 25 tháng 2, Thứ Sáu

Tại cuộc họp toàn khoa, đã đề cập đến một số vấn đề mà mọi người quan tâm gần đây, bao gồm tình trạng của hệ thống giáo dục, nhấn mạnh việc phòng ngừa một số xu hướng tiêu cực, nâng một số vấn đề về hiệu quả lên mức vấn đề về chất lượng. Ví dụ, một số sinh viên đến từ các khu vực khó khăn hơn, nói rằng đây là vấn đề chênh lệch phát triển kinh tế giữa miền Tây và miền Đông mà cộng đồng quốc tế đang bàn luận. Đây là một vấn đề, hiện nay một số phân tích cho rằng nếu không có sự nâng cấp về tinh thần và chất lượng thì khó có thể đưa ra câu trả lời mang tính xã hội và chính trị, điều này cũng được coi là một loại “vấn đề học thuật”. Loại vấn đề này, trong một số điều kiện nhất định, sẽ không tránh khỏi kéo theo những vấn đề xã hội cần thiết.

Làm “vấn đề học thuật” thường có một thói quen, đó là đơn giản hóa các vấn đề phức tạp, biến các vấn đề rắc rối thành vấn đề đơn giản,

cho rằng như vậy chính là “học thuật”. Trong một số hoàn cảnh nhất định thì đúng nhưng trong một số hoàn cảnh khác thì chưa hẳn.

Ngày 26 tháng 2, Thứ Bảy

Tôi tiếp tục xem lại bộ phim tài liệu Đặng Tiểu Bình năm 1976. Ngày nay, những chủ đề như thế này dường như không còn gây nhiều hứng thú với công chúng. Thế nhưng, xét từ góc độ thiết kế thể chế chính trị, có thể thấy cách vận hành của đời sống chính trị quốc gia có ý nghĩa then chốt. Khi thiếu các nguồn tư liệu từ phương Tây, trong khi tình hình quốc tế thay đổi nhanh chóng, giới nghiên cứu học thuật trong nước vẫn chưa theo kịp.

Trong tiến trình chính trị của Trung Quốc, qua những biến động và thử thách, nhiều bài học quý giá đã được rút ra. Điều này cho thấy vai trò lãnh đạo và định hướng phát triển chính trị của Trung Quốc có tầm quan trọng đặc biệt.

Tại Trung tâm Nghiên cứu Nhật Bản, tôi gặp một giáo sư đến từ Nhật. Ông đề cập đến quan điểm hiện nay được gọi là “Thuyết mối đe dọa từ Trung Quốc”, song nhấn mạnh rằng nó không phải xu hướng chủ đạo. Theo ông, người Nhật không kỳ vọng Nhật Bản sẽ phát triển nhanh chóng. Tốc độ phát triển cả về tinh thần lẫn vật chất đều chậm, nên Nhật Bản sẽ không dễ bị Trung Quốc vượt qua.

Ông cho rằng, chỉ cần duy trì ba nguyên tắc cơ bản, cùng với các hiệp ước an ninh với Hoa Kỳ và những đồng minh khác, Nhật Bản sẽ không bị tụt hậu. Đây là vấn đề nhiều quốc gia châu Á quan tâm. Tuy nhiên, phía Nhật vẫn tự tin cho rằng nền tảng kỹ thuật của họ không có vấn đề. Câu hỏi đặt ra là: nếu trật tự quốc tế có sự thay đổi, liệu Nhật Bản sẽ phát triển theo hướng nào?

Ngày 27 tháng 2, Thứ Hai

Xem “Đặng Tiểu Bình năm 1976”, quyển sách này dường như chưa có một khái niệm học thuật chặt chẽ, nhưng nội dung và tư liệu lịch sử lại khá phong phú. Đối với việc đánh giá giá trị của một sự kiện hay nhân vật lịch sử, vẫn chưa thống nhất giống như một loại ký ức tập thể mơ hồ, chủ yếu là những ký ức tâm lý và văn hóa. Khi nào mới xuất hiện một bộ sách chính thức mang tính hệ thống, mọi người mới có thể nhìn nhận lịch sử một cách rõ ràng hơn.

Viết bài về kinh tế thị trường, phân tích từ góc độ chính trị, xem xét cách thức thích ứng với việc xây dựng thể chế kinh tế thị trường. Năm ngoái đã viết một bài, bàn về “Cơ cấu quyền lực mới”, tiếp theo sẽ viết về “Chức năng chính trị mới”.

Bàn về “nguồn lực chính trị mới” và “cơ chế chính trị mới”, kết hợp với sự chuyển đổi của thể chế kinh tế thị trường, câu hỏi quan trọng đặt ra là: chính trị nên thích ứng và điều chỉnh như thế nào? Đây là một vấn đề mang tính trung và dài hạn, và cùng với sự phát triển của xã hội, nó ngày càng trở nên quan trọng hơn.

Bài viết cho rằng “năng lực điều hành” chủ yếu là việc cung ứng chính trị, bao gồm từ việc phân phối quyền lực, cung ứng thông tin, cung ứng pháp luật, cung ứng chính sách, cung ứng giá trị, đến cung ứng dịch vụ, cung ứng bảo đảm, v.v.

Ngoài ra, còn đưa ra ba đặc điểm quản lý chính trị hiện nay:

1. Sự pha trộn giữa quản lý trực tiếp và quản lý gián tiếp.

Chính phủ quản lý kinh tế ngày càng chuyển sang quản lý gián tiếp, từ quản lý trực tiếp sang quản lý gián tiếp, từ lập kế hoạch tập trung sang điều tiết thị trường. Chức năng chính trị thay đổi trong khi quyền lực chính trị được củng cố, cần nâng cao hiệu quả hoạt động của hệ thống chính trị, khiến các chức năng chính trị mới được gắn kết vào trong hệ thống chính trị.

Về phương diện quản lý, từ quản lý yếu tố sản xuất trong nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung sang quản lý yếu tố sản xuất trong nền kinh tế thị trường và phát triển xã hội, chính trị cần quản lý hợp lý các yếu tố sản xuất vật chất, phân bổ chúng một cách khoa học và hợp lý, thay vì kiểm soát cứng nhắc. Trong bối cảnh nền kinh tế thị trường, nếu chính trị không thể quản lý tốt các yếu tố sản xuất, thì không thể thúc đẩy sự phát triển kinh tế xã hội, đồng thời sẽ mất đi ý nghĩa tồn tại của mình. Các yếu tố này thông qua sự phân phối của thị trường, theo một mô hình trật tự, sẽ đạt được mục tiêu tối ưu hóa, tránh tình trạng giao dịch ngầm hoặc giao dịch bị bóp méo. Cơ chế như vậy cần phải đảm bảo cho dòng chảy hợp lý của các yếu tố, còn chính trị thì ngoài việc duy trì quyền lực cần thiết để kiểm soát, không nên can thiệp quá sâu. Chức năng chủ yếu của hệ thống chính trị là quản lý trật tự, tức là quản lý xem các yếu tố này tồn tại trong xã hội ở trạng thái hợp lý như thế nào. Cần đạt được hiệu quả và công bằng trong các giao dịch; mọi giao dịch đều phải kiểm soát quá trình để đảm bảo công khai và công bằng.

2. Từ quản lý sản xuất sang quản lý xã hội:

Trong thể chế kế hoạch hóa truyền thống, quản lý của hệ thống chính trị đối với các hoạt động kinh tế về cơ bản là quản lý sản xuất; các cơ quan hành chính của chính phủ can thiệp vào từng khâu của quá trình sản xuất và lưu thông, quản lý toàn bộ quy trình. Kết quả là, chính phủ biến thành “tổng giám đốc” của các doanh nghiệp, cả nước như một tập đoàn khổng lồ, toàn bộ các đơn vị kinh tế trở thành những chi nhánh cố định của “tập đoàn” này và phụ thuộc vào sự điều hành của chính phủ. Dù không có chính phủ nào có thể quản lý chi tiết như vậy một cách hiệu quả, nhưng vì mô hình kinh tế - chính trị truyền thống gắn liền quyền lực nhà nước với quản lý kinh tế, nên đã tạo ra hiện tượng này. Quy mô lớn như vậy khiến các đơn vị không thể linh hoạt, khó điều chỉnh kế hoạch theo tình hình, duy trì hoạt động thường xuyên đã rất khó khăn. Mấu chốt là phương thức này đã biến hành vi quản lý sản xuất thành quản lý hành chính, khiến hệ thống chính trị trở thành “người quản lý sản

xuất” thay vì người quản lý trật tự kinh tế và thị trường, cản trở sự phát triển kinh tế thị trường.

3. Từ quản lý sản xuất sang quản lý bảo đảm:

Trong thể chế kinh tế kế hoạch hóa, quản lý của hệ thống chính trị thường mang tính bảo đảm, giống như quản lý bảo hiểm. Hệ thống chính trị giống như một “công ty bảo hiểm” toàn xã hội, chịu trách nhiệm bảo đảm đời sống và phúc lợi của mỗi cá nhân trong xã hội từ khi sinh ra đến khi chết, bao gồm phân phối thu nhập, chăm lo đời sống, y tế, giáo dục, việc làm và an sinh. Cơ chế này tuy có ưu điểm là đảm bảo phúc lợi xã hội, nhưng hiệu suất lại thấp, khó thúc đẩy động lực phát triển kinh tế, và khó thích ứng với sự phát triển nhanh của xã hội hiện đại. Hệ thống chính trị trở thành người chịu trách nhiệm trực tiếp và toàn diện đối với từng cá nhân và từng đơn vị, khiến việc quản lý trực tiếp và toàn diện này cản trở hệ thống chính trị thoát ra khỏi mô hình quản lý kinh tế trực tiếp và chuyển sang giám sát gián tiếp.

Ngày càng vượt ra ngoài khuôn khổ cũ, và trong thể chế kinh tế thị trường, hệ thống chính trị sẽ từng bước thoát khỏi vai trò “công ty bảo hiểm” toàn diện; phần chức năng này nên được chuyển giao cho cá nhân tự chịu trách nhiệm kinh tế hoặc các tổ chức xã hội có tính chất bảo hiểm để đảm nhận. Chức năng cơ bản của hệ thống chính trị lẽ ra phải mang tính bảo đảm.

Buổi tối, Lý Quân mang đến món sản vật địa phương “một bó lạc” từ Nam Ninh, gợi lại ký ức về cuộc sống nông thôn hai mươi năm trước.

Ngày 28 tháng 2, Thứ Hai

Đọc Nhiệt huyết cách mạng, dạo trước cuốn sách này khá nổi tiếng, đọc phần đầu khá cuốn hút, nhưng vẫn không rõ rốt cuộc muốn nói

điều gì. Nội dung phản ánh đời sống của một số nhân vật trong tiểu thuyết có sự khác biệt so với hiện thực, mang một số quan niệm hiện đại, cùng với phân tích tâm lý, đồng thời xen kẽ nhiều kiến thức xã hội và văn hóa hiện đại, khiến tác phẩm mang một phần hơi thở thời đại. Tuy nhiên, một số đoạn trong tiểu thuyết lại khá vụng về, khi nhân vật kể lại chuyện xưa hoặc tái hiện bối cảnh quá khứ, dường như không chạm tới cảm xúc ban đầu, nên phần nào đánh mất vẻ đẹp văn học vốn có.

Buổi chiều tham gia cuộc họp do Văn phòng Lập pháp của Chính phủ Thượng Hải triệu tập để thảo luận về việc soạn thảo kế hoạch luật pháp. Nội dung chủ yếu xoay quanh các vấn đề pháp luật trong bối cảnh bước vào thế kỷ 21, đặc biệt liên quan đến giai đoạn đầu của phát triển kinh tế thị trường ở Trung Quốc. Chính phủ nhận định xây dựng pháp luật trong thời kỳ này mang đặc điểm Trung Quốc, khác với các quốc gia khác, và ở giai đoạn đầu phát triển kinh tế thị trường thì việc này là cần thiết.

Tiếp đón một người Mỹ tại nơi ở, anh ta trao đổi về một số vấn đề, chủ yếu quan tâm đến mối quan hệ giữa chính quyền trung ương và địa phương ở Trung Quốc. Người Mỹ này phân tích rằng khi kinh tế phát triển thì quyền lực của địa phương sẽ ngày càng lớn, và trong kinh tế cũng sẽ xuất hiện một số xu hướng tự trị, vì vậy ông ta băn khoăn liệu xu hướng này có ảnh hưởng gì đến vấn đề “nhất thể hóa chính trị” hay không.

Hiện tại, có lẽ chưa. Quá trình “nhất thể hóa” chính trị ở Trung Quốc tuy phải đối mặt với thách thức từ lĩnh vực kinh tế, nhưng về tổng thể vẫn nằm trong tầm kiểm soát. Vấn đề là, khi nền kinh tế trở nên hùng mạnh thì xu hướng phát triển sẽ ra sao? Cục diện tương lai sẽ phụ thuộc vào các yếu tố chính trị, văn hóa và cả tinh thần dân tộc của Trung Quốc. Ông ta nói người Mỹ quan tâm đến nhân quyền, còn tôi nói văn hóa Trung Quốc có thể khác với phương Tây, nên người Mỹ khó hiểu được. Vì vậy, điều quan trọng là cần tăng cường sức mạnh tổng hợp của quốc gia, để sự phát triển xã hội Trung

Quốc được đánh giá dựa trên tiêu chuẩn của chính Trung Quốc. Trong khi đó, dân chủ và quyền lực nhân dân chưa hẳn là một khái niệm rõ ràng đối với họ, họ chỉ hiểu về “chiến lược dân chủ” nhưng chưa chắc điều đó đã phù hợp với lợi ích của Mỹ, và cũng chưa có suy nghĩ sâu sắc hơn.

Ngày 1 tháng 3, Thứ Ba

Hoàn thành bài viết về chính trị so sánh. Trong hệ thống chính trị của chính phủ, khi từng bước rút khỏi quản lý kinh tế, thì chức năng của chính phủ ngày càng tập trung hơn vào các loại hình quản lý gián tiếp và giám sát pháp chế. Làm như vậy, xã hội sẽ giống như một hệ thống lớn. Trong hệ thống này, không có quyền lực tập trung tuyệt đối, nhưng vẫn có thể duy trì một loạt các cơ chế bảo đảm và cân bằng lẫn nhau để hệ thống vận hành ổn định. Nguyên tắc của kinh tế thị trường có thể chính là như vậy. Khi quyền lực và quyền lợi vốn tập trung trong hệ thống chính trị được phân tán bớt, thì cần phải có những cơ chế mới để bảo đảm phát triển kinh tế xã hội, và nhất định phải tìm ra những phương thức mới. Một phương thức mới là: sử dụng các yếu tố hệ thống vốn tồn tại từ trước, tức là thông qua hệ thống cũ tăng cường cung cấp dịch vụ chính trị, nghĩa là thông qua việc bổ sung và điều chỉnh yếu tố chính trị để hoàn thiện mô hình quản lý. Vì vậy, đảm bảo chính trị trong điều kiện kinh tế thị trường chính là một phương thức quan trọng để chính quyền kết hợp quản lý xã hội với phát triển kinh tế - chính trị.

Buổi lên lớp của tôi hôm nay có hai đề tài. Một là nghiên cứu quản lý hành chính, thảo luận về việc phân biệt các khái niệm. Hai là hiện đại hóa lý luận chính trị, thảo luận về việc bổ sung tinh thần Max Weber vào tư tưởng chính trị, như một khung phân tích. Tôi còn đưa cho học viên một bài văn tiếng Nga chưa được dịch, không biết họ có cảm nhận được sự khác biệt này không.

Về tư tưởng Khổng Tử, người trẻ tuổi thường khó hiểu. Họ không biết rằng trong hoàn cảnh xã hội Trung Quốc bị “giải cấu trúc” như hiện nay, tư tưởng Khổng Tử mang tính kết dính đặc biệt. Nó không chỉ là một hệ thống lý luận, mà còn là một kiểu biểu đạt lối sống. Trong xã hội Trung Quốc, con người nhấn mạnh đến mối quan hệ giữa con người với nhau trong thế giới hiện thực, chứ không phải là một thế giới bên ngoài. Tất cả những gì tốt đẹp, dù là đạo đức chính trị hay đạo đức kinh tế đều là sự gắn bó tinh thần, là một sự phụ thuộc tinh thần. Trước khi có trật tự xã hội ổn định, bất kỳ hình thức trật tự nào cũng không vững bền. Đây chính là phần có giá trị nhất trong tư tưởng Khổng Tử. Một thế giới không có trật tự, cũng không thể không có trật tự đạo đức; tư tưởng của Khổng Tử nhấn mạnh điểm này. Vấn đề không nằm ở chỗ dùng nội dung gì để lấp vào khuôn khổ trật tự này, mà là ở chỗ cần phải có trật tự. Nội dung chủ yếu là nhấn mạnh sự phát triển của lịch sử và truyền thống.

Có một học viên khi thảo luận về Nietzsche thì nói, Nietzsche trước hết chú ý đến thế giới nội tâm của con người, chú ý đến ý nghĩa của đời sống, chú ý đến hiện đại hóa học thuật đối với con người. Về sau, ông chịu ảnh hưởng của Schopenhauer và Marx, phát triển thành sự nhấn mạnh đến khoái cảm giải phóng, bản chất là Nietzsche càng chú trọng đến việc giải phóng bản năng ham muốn vốn có của con người. Ông cho rằng giá trị đời sống của con người hiện đại nằm ở chỗ phải trở thành “siêu nhân”. Nietzsche tự cho mình là “siêu nhân”, nhưng thực tế sau này lại suy nghĩ quá nhiều, dẫn đến tinh thần rối loạn, phân liệt.

Ngày 2 tháng 3, Thứ Tư

Buổi chiều, truyền hình chiếu bộ phim Pháp Lên Sân Khấu Mới, do hai ngôi sao điện ảnh nổi tiếng thủ vai: Alain Delon - từng được ca ngợi là “người đàn ông quyến rũ nhất thế giới”, và Jean Gabin - đại diện cho phong cách cổ điển của điện ảnh Pháp. Bộ phim kể về một

người vốn là giám đốc nhà tù, sau khi ra tù thì muốn bắt đầu lại với tư cách một tác giả mới. Nhưng trong xã hội bị trói buộc bởi cơ chế cứng nhắc, ông không thể thực hiện được khát vọng tinh thần của mình, cuối cùng sa ngã trở thành kẻ cướp ngân hàng và bị cảnh sát bắn hạ.

Đây là bi kịch đặc thù của điện ảnh Pháp: không nhằm vào sự kịch tính bề mặt, mà khắc họa chất thơ trong số phận con người. Một người tưởng chừng có thể tái sinh, nhưng lại bị hệ thống chính trị - xã hội buộc đến bước đường cùng. Tư tưởng chủ nghĩa hiện sinh của Sartre xuất hiện rất rõ: “con người” là một tồn tại có ý nghĩa, nhưng ý nghĩa đó lại luôn bị bóp nghẹt trong những khuôn khổ cứng nhắc. Trong bối cảnh ấy, sự tự do không còn là quyền được lựa chọn mà trở thành gánh nặng. Nhân vật trong phim chọn cái chết như một cách khẳng định ý nghĩa cuối cùng của sự tồn tại, nhưng cũng đồng thời phơi bày bi kịch của cả một xã hội.

Câu chuyện này gợi nhớ tới “mã số công dân” trong xã hội hiện đại: một phạm nhân được thả, nhưng vẫn phải chịu giám sát nghiêm ngặt, bị giới hạn nơi ở, phải báo cáo thường xuyên, nộp bảng lương… Thực chất, đây chính là cơ chế quản lý khiến cá nhân không thể thực sự hòa nhập. Một hệ thống tưởng chừng để duy trì trật tự, nhưng lại đẩy con người vào bi kịch tinh thần, và cuối cùng, sự phản kháng bằng cái chết là lựa chọn duy nhất để giải thoát.

Đọc tiếp một bài viết trên Khoa học Xã hội Thiên Tân, trong đó nhấn mạnh thách thức lớn nhất của thế giới đương đại chính là chủ nghĩa bá quyền. Vấn đề này trên lý thuyết chưa được hệ thống hóa nhiều, nhưng trong thực tế quan hệ quốc tế, nó đã trở thành tâm điểm. Thế giới sau Chiến tranh Lạnh không đi theo con đường cân bằng, mà lại bộc lộ những áp lực mới: bá quyền kinh tế, bá quyền chính trị, thậm chí bá quyền văn hóa. Điều này không chỉ là một hiện tượng quốc tế, mà còn đặt ra câu hỏi cho từng quốc gia: làm thế nào để duy trì độc lập, đồng thời tránh bị cuốn vào vòng xoáy quyền lực.

Ngày 3 tháng 3, Thứ Năm

Hôm nay lên lớp, giảng về vấn đề phân kỳ của tư tưởng chính trị phương Tây. Phương pháp của tôi là dùng các học thuyết hoặc cách nói của các học giả phương Tây để phân kỳ, từ cổ đại đến hiện đại, chia thành các giai đoạn “quan điểm triết học”, “quan điểm tôn giáo học”, “quan điểm pháp luật học” và “quan điểm xã hội học”. Đây là bốn giai đoạn chính, từ đó phân loại tư tưởng chính trị phương Tây gồm bốn giai đoạn chính. Ở mỗi giai đoạn đều có một phương pháp luận chủ đạo. Phương pháp luận này trong một thời kỳ nhất định đã dẫn dắt tư tưởng chính trị, định hình nên phương thức tư duy của thời đại đó. Phương pháp luận này vừa là tiêu cực, vừa là tích cực. Nói tích cực là vì nó đã hình thành một hệ thống logic pháp lý hoàn chỉnh; nói tiêu cực là vì cá nhân không dễ vượt thoát khỏi lối tư duy pháp lý này. Dù ở cùng một thời kỳ, nhưng do góc nhìn chính trị khác nhau nên có thể đưa ra những cách lý giải khác nhau về các vấn đề chính trị. Nhưng phương pháp luận lại thường là điểm chung có tính chi phối nhất đối với nhận thức thế giới. Chính vì nó là sản phẩm của thời đại, nên tác động của nó rất lớn. Phương pháp phân kỳ như vậy thực chất chỉ là một cách nghiên cứu, ngoài ra vẫn còn nhiều phương pháp nghiên cứu khác.

Buổi chiều tôi đến Trung tâm Nhật Bản để sắp xếp cho một công ty Nhật Bản tổ chức buổi giảng cho các sinh viên. Hiện nay, thời gian của sinh viên Nhật Bản bị hạn chế, muốn tổ chức một buổi tọa đàm với một số người nghe cũng không dễ dàng. Có thể nguyên nhân là do có ít người quan tâm hoặc quá nhiều người không hiểu biết về Trung Quốc, cho nên khi người nước ngoài nói về Trung Quốc, họ khó có thể hiểu được một cách sâu sắc. Tuy nhiên, tôi nhận thấy rằng tất cả các bài giảng của người nước ngoài, ngoài một số ít có nội dung, phần lớn đều hời hợt, thiếu tài liệu và số liệu hỗ trợ, nên hiệu quả không cao. Có thể họ nghĩ rằng chỉ cần nói là người nghe sẽ hiểu, nhưng thực tế không phải vậy. Nếu không, thì trình độ nghe hiểu câu chuyện và tác phẩm văn học Trung Quốc của họ sẽ không thể nâng cao được.

Ngày 4 tháng 3, Thứ Sáu

Tối nay, một sinh viên đến tìm tôi nói muốn “nói chuyện”. Thực tế, hiện nay nhiều sinh viên đang đối diện với những khó khăn không chỉ trong học tập, mà còn trong cả đời sống tinh thần và định hướng tương lai. Trong xã hội gia đình hiện đại, cấu trúc hỗ trợ truyền thống đã dần tan rã, khiến thế hệ trẻ ít chỗ dựa hơn trước. Đồng thời, cơ cấu xã hội cũng ngày càng phân tán và phức tạp, khiến sinh viên buộc phải tự mình đối diện và lựa chọn.

Ngày nay, số lượng nghề nghiệp mới xuất hiện không ngừng, đem lại cho sinh viên một không gian lựa chọn rộng lớn chưa từng có. Nhưng “đa dạng hóa” chưa hẳn đồng nghĩa với “tự do thực sự”: càng nhiều lựa chọn thì càng dễ nảy sinh sự bối rối. Nhiều sinh viên, ngay từ khi mới bước vào giảng đường đại học, đã phải đối mặt với hàng loạt vấn đề lớn của cuộc đời: chọn ngành, chọn nghề, chọn hướng phát triển. Thế nhưng họ thường thiếu sự chuẩn bị về tâm lý và thiếu năng lực phân tích thực tế, nên rơi vào tình trạng do dự, lưỡng lự, hoặc lựa chọn theo cảm tính.

Trong nhiều trường hợp, thất bại không phải vì điều kiện khách quan, mà bắt nguồn từ quá trình lựa chọn: hoặc là chọn sai hướng, hoặc là bỏ lỡ cơ hội do chần chừ, hoặc là lựa chọn không đúng thời điểm. Có người vì quyết định vội vàng mà phải trả giá đắt; có người lại vì thiếu quyết đoán mà để trôi qua những cơ hội quý giá. Đối với người trẻ tuổi, năng lực lựa chọn đúng đắn chính là một dạng “năng lực sống còn”. Nó ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển cá nhân, và trong một xã hội đang biến đổi nhanh chóng như Trung Quốc hiện nay, ảnh hưởng ấy lại càng sâu sắc.

Ngày 5 tháng 3, Thứ Bảy

Hôm nay tôi chuyển đồ vào phòng mới của khoa: một là phòng họp, hai là phòng làm việc hành chính, còn lại là phòng nghiên cứu cho nghiên cứu sinh. Tôi bận rộn suốt một ngày. Trong hội nghị 613, có ý kiến nên trang bị máy chiếu tinh thể lỏng thay cho máy chiếu cũ. Ngày mai sẽ chuẩn bị một phòng thử nghiệm để thử loại máy chiếu “tinh thể lỏng” này, trước đây chưa từng có, giống như một sự đổi mới hoàn toàn. Ở các địa phương xa xôi, việc trang bị những thiết bị như vậy là rất khó khăn, cần thử nghiệm trước, nếu tốt thì có thể xem xét áp dụng ở các nơi khác.

Một khoa muốn được gọi là tiên tiến, phải tự trang bị được hệ thống đạt tiêu chuẩn hàng đầu, bao gồm cả phần cứng lẫn phần mềm. Về phần mềm, phải có những giảng viên xuất sắc và tầm nhìn hiện đại. Xây dựng một trường học cần phải chú trọng cả hai phương diện: phần cứng và phần mềm, tức là kiến thức và ý tưởng sáng tạo. Thứ hai là xương sống, tức là hiện đại hóa về trang thiết bị và cơ sở vật chất. Hiện nay, chúng ta đang đối mặt với thách thức ở cả hai phương diện này. Làm thế nào để xây dựng tốt hệ thống quản trị quốc gia? Hiện đại hóa của một quốc gia được cấu thành từ hiện đại hóa của từng đơn vị thành phần.

Một số người có thói quen như thế này: bất cứ khi nào có việc gì cũng chờ chính phủ đến lo liệu, bản thân thì thiếu tính chủ động. Tình trạng này không biết là do nguyên nhân cá nhân về văn hóa hay do thói quen hình thành từ môi trường xã hội.

Ngày 6 tháng 3, Thứ Hai

Sáng nay tôi viết một bài về quyền lực văn hóa và quyền lực chính trị, phân tích sự phát triển của quyền lực chủ quyền từ một hướng mới với ý tưởng chính là:

Quyền lực văn hóa là một phần quan trọng của các yếu tố quốc tế, nhưng ở các thời kỳ khác nhau, tầm quan trọng của nó khác nhau. Theo logic thông thường, trong môi trường chính trị, kinh tế, quân sự chiếm vị trí thống trị trong các mối quan hệ quốc tế, quyền lực văn hóa có tác dụng hạn chế; ngược lại, trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh, quyền lực văn hóa lại được tăng cường. Kết quả là, khi quan hệ chính trị, quân sự giữa các nước rơi vào trạng thái căng thẳng, quyền lực văn hóa đóng vai trò giảm thiểu tác động tiêu cực của căng thẳng chính trị, quân sự; khi quan hệ chính trị, quân sự dịu đi, quyền lực văn hóa lại tăng cường sự gắn kết và ảnh hưởng. Nói cách khác, quyền lực văn hóa tồn tại không phải để thay thế quyền lực chính trị và quân sự, mà là để bổ sung và củng cố. Văn hóa có thể trở thành một lực lượng tiềm ẩn mạnh mẽ trong quan hệ quốc tế, có thể nâng cao khả năng “quyền lực mềm” của quốc gia. Văn hóa là “công cụ” của quyền lực, và sự va chạm giữa các nền văn hóa cũng là sự phản ánh của quyền lực chính trị và quân sự trong lĩnh vực văn hóa của xã hội loài người.

Sự cạnh tranh không biến mất, mà là lùi từng bước một. Sự tiềm ẩn và hiển hiện của đời sống văn hóa không phải là bị triệt tiêu, mà là được thể hiện theo một cách khác. Một khi chính trị và quân sự leo thang đến cực điểm, mâu thuẫn văn hóa và xung đột văn hóa sẽ lộ rõ, thậm chí sẽ xuất hiện dưới hình thức đối lập gay gắt hơn. Đây cũng là một kiểu “phản ứng dây chuyền” của sự thay đổi trong quan hệ quốc tế đối với chính trị quyền lực quốc tế. Vì vậy, trong thời đại hậu chiến tranh lạnh, sức mạnh của văn hóa càng trở nên quan trọng hơn.

Xu hướng mới trong quan hệ quốc tế của quyền lực văn hóa thể hiện ở hai phương diện:

1. Thực hành quan điểm “quyền lực văn hóa”. Văn hóa giữ

vai trò ngày càng quan trọng trong quan hệ quốc tế, sức ảnh hưởng quốc tế của văn hóa ngày càng tăng.

2. “Ngoại giao văn hóa” trở thành một phương tiện mới để

mở rộng không gian quyền lực quốc tế.

Từ góc độ sinh thái phát triển quốc gia, nhiệm vụ trọng tâm là duy trì “quyền lực văn hóa”. Từ góc độ phát triển quốc gia, nhiệm vụ chính là giành “địa vị cường quốc văn hóa”. Do đó, trong tình hình hiện nay, vấn đề sâu xa hơn là quốc gia phải đối mặt với thách thức của khái niệm quyền lực văn hóa, hay nói cách khác, là thách thức đối với bản chất của quốc gia.

Ngày 7 tháng 3, Thứ Tư

Tại buổi tọa đàm về “Lý luận và Thực tiễn của Đặng Tiểu Bình” do Nhà xuất bản Nghiên cứu Lý luận Đặng Tiểu Bình tổ chức, tôi đã tham gia thảo luận. Chủ đề chính là về đóng góp của khoa học và công nghệ hiện đại đối với tiến trình phát triển lịch sử. Quan điểm của tôi là: Đặng Tiểu Bình nhấn mạnh đóng góp duy nhất của khoa học và công nghệ hiện đại đối với lịch sử.

Đây chính là một mâu thuẫn như vậy: Marx thời đó cho rằng phương thức sản xuất của chủ nghĩa tư bản sẽ đạt tới giới hạn, sự phát triển của lực lượng sản xuất sẽ mâu thuẫn với quan hệ sản xuất cũ, từ đó tất yếu dẫn đến việc thay đổi phương thức sản xuất và phá vỡ cục diện quốc gia cũ. Sau này, Lenin và Stalin đặc biệt nhấn mạnh phương thức sản xuất xã hội chủ nghĩa thay thế phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa, điều này phù hợp với ý nghĩa căn bản của Marx, bởi vì về bản chất, chủ nghĩa Marx là một cuộc cách mạng xã hội dựa trên sự thay đổi phương thức sản xuất.

Đặng Tiểu Bình đã kế thừa kinh nghiệm lịch sử, nhấn mạnh phải chú trọng vào phương thức sản xuất, đồng thời điều chỉnh phương thức sản xuất cho phù hợp, bao gồm cả việc sửa chữa những sai lầm trước đây. Những nguyên nhân sai lầm trước đây cũng bắt

nguồn từ đây. Đặng Tiểu Bình đã tổng kết bài học kinh nghiệm trong và ngoài nước, cũng tổng kết các quy tắc phát triển xã hội quốc tế, đưa sản xuất làm trung tâm, từ đó thúc đẩy sự phát triển toàn diện của xã hội, hướng tới mục tiêu hiện đại hóa xã hội chủ nghĩa, và từ đó mở đường cho các cải cách và mở cửa ở những phương diện khác.

Buổi học, thảo luận về đạo đức mới và tinh thần chủ nghĩa xã hội, lấy việc tìm hiểu những vấn đề đạo đức và văn hóa trong quá trình phát triển của xã hội hiện đại làm chủ đề. Nếu ai đó viết một cuốn sách về tinh thần và khái niệm đạo đức của xã hội công nghiệp, nêu ra những vấn đề công cụ và giá trị, sẽ có tác dụng khơi gợi và giúp nhiều người khai sáng.

Trong quản lý hành chính và khoa học quản lý, hiểu được sức mạnh và logic phát triển của các trường phái tư tưởng quản lý, cũng như quá trình hình thành lý luận quản lý hiện đại, là rất quan trọng. Một điểm có thể khẳng định là, từ góc độ khoa học quản lý, mọi hình thức quản lý đều có sự tương thông; dù là quản lý hành chính hay quản lý kinh tế, mục tiêu của chúng ta là tìm ra những yếu tố có giá trị trong các quy phạm quản lý khác nhau để áp dụng vào quản lý hành chính.

Ngày 9 tháng 3, Thứ Tư

Hôm nay tôi gửi cho R một bức thư, giới thiệu anh ấy sang Cambridge. Bên hợp tác đã cung cấp một khoản kinh phí hỗ trợ nghiên cứu tiến sĩ, một sự đầu tư không chỉ cho cá nhân, mà còn cho tương lai. Nghe nói ở đó sắp tổ chức một cuộc thi, nơi những sinh viên trẻ xuất sắc sẽ được mời tham dự một buổi tiệc tối trang trọng. Tôi nghĩ, điều quan trọng nhất lúc này không chỉ là tri thức, mà còn là sự hiện diện. Thế giới cần phải biết đến những gương

mặt ưu tú của chúng ta. Chỉ khi họ đứng vững ở trường quốc tế, Trung Quốc mới có thể được nhìn nhận và nể trọng nhiều hơn.

Buổi trưa, tôi cùng cả nhóm ăn cơm với Ban Giải phóng. Sau đó, chúng tôi lên Tam Sơn. Nơi này, giờ đây, dường như đã mất đi tiếng nói. Khi bước chân vào, tôi như chạm vào lớp ký ức của thời hợp tác hóa nông nghiệp: ruộng đồng một thời thuộc về tập thể, còn nay, cảnh tượng vẫn gợi cảm giác như đang sống lại quá khứ. Thế nhưng, thực tại lại phát triển nhanh đến mức khó tin, một sự đối sánh khiến lòng tôi đầy xao động.

Rồi tôi đi qua những nhà máy xe hơi hiện đại. Nhìn chúng, tôi có một cảm giác kỳ lạ: đây là những cơ cấu, những hệ thống kỹ thuật tinh vi, hiện đại đến mức khiến con người nhỏ bé. Tất cả vận hành trong trật tự, trong sự kiểm soát tuyệt đối của máy móc, hiệu quả và chính xác đến từng chi tiết. Và tôi tự hỏi, nếu thể chế chính trị và cơ chế quản lý quốc gia có thể phối hợp nhịp nhàng như thế, liệu xã hội có đạt được hiệu quả tối ưu tương tự không?

Nhưng rồi, một ý nghĩ khác nảy lên: xây dựng một hệ thống xã hội tinh vi như vậy chắc hẳn còn gian nan hơn nhiều. Bởi ở đó không chỉ có máy móc, mà còn có con người với những điều kiện xã hội khác nhau, những tính cách và năng lực văn hóa phức tạp. Tuy nhiên, tôi vẫn tin rằng điều này không phải bất khả. Vấn đề chỉ là: liệu xã hội có đủ trưởng thành để chấp nhận một cơ cấu chặt chẽ và hiệu quả như thế? Và quan trọng hơn, lý luận của chúng ta có đủ sâu sắc để dẫn dắt công cuộc kiến tạo ấy hay không?

Ngày 10 tháng 3, Thứ Năm

Cả ngày hôm qua tôi ở lì trong văn phòng, không bước chân ra ngoài. Tối đến, tôi tự thưởng cho mình một vòng dạo bộ. Gió thổi ngược chiều, mát lạnh. Tôi đi trong làn gió ấy, nhìn những dòng xe ô

tô, xe đạp nối nhau chạy trên con đường lớn, bỗng thấy trong lòng dâng lên một niềm vui lặng lẽ và đẹp đẽ.

Về nhà, tôi lật lại một cuốn sách viết về “tính cách văn hóa Trung Quốc”. Những năm gần đây, sách dạng này xuất hiện nhiều, nhưng phần lớn chỉ phục vụ mục đích thương mại. Nghiêm túc mà nói, số công trình thật sự tiếp cận vấn đề từ góc độ học thuật không nhiều. Tôi nhớ có người từng dịch một cuốn của một học giả Hà Lan, bàn về nội tâm người Trung Quốc, rồi đặt nhan đề nghe thật kêu: “Một sự mâu thuẫn minh bạch”. Cái tên ấy gây tò mò, hấp dẫn thị trường, nhưng nội dung thì không hẳn phản ánh đúng như vậy. Thị hiếu đôi khi lấn át sự trung thực học thuật.

Trên lớp, tôi giảng về vấn đề thay đổi khái niệm. Thực ra, khái niệm chỉ có thể thay đổi khi tư tưởng đã phát triển đến một mức chín muồi nào đó; nếu chưa, thì nó mơ hồ và lẫn lộn, giống như châu Âu thời trung cổ khi lý thuyết chính trị chưa thành hình. Trong nghiên cứu hiện đại, muốn xây dựng hệ thống khoa học, từ khoa học thông tin đến khoa học xã hội đều cần một nền tảng khái niệm thật rõ ràng. Nếu thiếu đi, sẽ không thể nào hình thành một hệ thống tư tưởng hoàn chỉnh. Đây không chỉ là vấn đề của phương pháp luận chính trị học, mà còn là một trong những thử thách lớn của học thuật đương đại.

Ở Thượng Hải, tôi dự lễ trao giải mười nhà giáo ưu tú do Hội đồng Giáo dục thành phố tổ chức. Được bước lên sân khấu, bắt tay đồng nghiệp, gặp gỡ nhiều sinh viên xuất sắc tôi cảm nhận sâu sắc một niềm vui giản dị nhưng thiêng liêng. Tôi vẫn tin rằng, nghề giáo là nghề cao đẹp nhất. Lớn lao nhất trong đời tôi không phải là địa vị hay danh tiếng, mà là được viết nên vài cuốn sách, đào tạo nên bao lớp sinh viên ưu tú. Nhiều người trong số họ đã có thành tựu. Thành tựu của họ chính là sự an ủi lớn nhất, là bằng chứng rằng nỗ lực của tôi không vô ích.

Tôi nghĩ, lối sống của mình cũng đơn giản thôi: đã hiện diện trên thế giới này thì phải có một cách sống như vậy, không thể khác. Khi ở trong nước, tôi hạnh phúc nhất là ngồi làm việc trong văn phòng và gặp gỡ sinh viên.

Mạnh Tử từng nói: “Kẻ sĩ có ba niềm vui: một là cha mẹ còn sống và anh em hòa thuận; hai là ngẩng đầu không hổ thẹn với trời, cúi đầu không hổ thẹn với người; ba là gặp được hiền tài và dạy dỗ họ.” Tôi cảm thấy câu ấy chính là niềm vui lớn nhất của đời mình. Thế nhưng, trong thời đại này, người ta vẫn hay buông lời rằng “người Trung Quốc bất tài”. Nghe vậy, tôi thấy xót xa. Tôi chỉ hy vọng rằng, trong tương lai, người Trung Quốc sẽ không còn phải nói như thế nữa, không còn tự coi mình là bất tài. Đó là mong ước sâu xa nhất, cũng là nguyện vọng tha thiết nhất của tôi.

Ngày 11 tháng 3, Thứ Sáu

Hai sinh viên đến hỏi tôi về việc thi tiến sĩ, hỏi về các hạng mục. Tôi nói, thi tiến sĩ không chỉ là vượt qua kỳ thi khoa học, mà còn yêu cầu sinh viên phải đọc nhiều, chuẩn bị kỹ lưỡng. Vấn đề hiện nay là sinh viên trong quá trình học tập hàng ngày tiếp thu quá nhiều kiến thức, kiến thức quá rộng; nghiên cứu sinh, đặc biệt là nghiên cứu sinh tiến sĩ cần phải chú trọng đến tính sáng tạo, chứ không phải chỉ ghi nhớ kiến thức của người khác. Nếu không sẽ không thể đào tạo được những sinh viên xuất sắc.

Đây là một phương diện. Thứ hai là phải có khả năng phân tích tổng hợp, có tư duy logic, có sự nhạy bén trong quan sát và khả năng nhận thức tổng quát, có thể tìm ra kiến thức mới từ tri thức thông thường. Thứ ba là cần phải có một nhân cách lành mạnh; không có nhân cách lành mạnh thì không thể đào tạo ra những sinh viên xuất sắc, mà sinh viên giỏi không chỉ có ích cho cá nhân họ mà còn có ích cho xã hội, cho cả học thuật lẫn tinh thần. Đây là phương hướng

chiến lược mà chúng ta cần chú ý trong việc đào tạo sinh viên sau này.

Ngày 12 tháng 3, Thứ Bảy

Sáng dậy sớm, bên ngoài trời mưa và gió khá lớn. Đến dự hội nghị tại Sở Tư pháp thành phố, hội nghị do các chuyên gia về phương diện luật pháp và hành chính đô thị thảo luận về “Xây dựng chính quyền đô thị quốc tế hóa trong thế kỷ XXI” của Thượng Hải.

Quá trình hiện đại hóa xã hội thực chất là quá trình pháp chế hóa, không thể nói hiện đại hóa mà không có pháp chế hóa. Có người nói rằng ở một số thành phố của Mỹ, luật pháp được áp dụng rất nghiêm ngặt. Ví dụ, nếu bạn ăn xong ở nhà hàng thì phải giữ lại hóa đơn, bởi vì quy định yêu cầu các cửa hàng lưu trữ hóa đơn bán hàng trong một thời gian nhất định; nếu không có hóa đơn, quy định cũng yêu cầu nhân viên chính quyền phải giải thích rõ nguyên nhân. Luật pháp ở nước ngoài giống như một quy tắc lớn hiện hữu khắp nơi, không ai được phép vi phạm. Ở Trung Quốc, luật pháp chưa có vị trí như vậy; luật pháp vẫn là một khái niệm trừu tượng, ít người hiểu rõ, đây chính là sự khác biệt.

Ngày 13 tháng 3, Chủ Nhật

Viết bài, đề tài là “Mở rộng giao lưu văn hóa và quyền văn hóa; đối với quyền chủ quyền…”. Khái niệm là như sau:

Yếu tố văn hóa trong xu thế mới của quan hệ quốc tế trước hết thể hiện ở “chủ nghĩa bảo vệ quyền văn hóa” xuất hiện khi xảy ra xung đột văn hóa quốc tế. Chủ nghĩa bảo vệ quyền văn hóa chủ yếu có hai hình thức:

● Một là hình thức của “chiến lược văn hóa mới”. Sau chiến

tranh, các nước phương Tây tăng cường sử dụng quyền lực mềm văn hóa cùng với quyền lực cứng quân sự và chính trị để thúc đẩy ảnh hưởng văn hóa của mình, nhằm phục vụ cho sự phát triển và tiến bộ trong nước. Do quyền lực cứng ngày càng bị hạn chế, các tiêu chuẩn quân sự và chính trị không còn phù hợp như trước. Ví dụ, khái niệm “chiến tranh văn hóa” trở thành phương thức chủ yếu trong quá trình chính trị hóa các vấn đề văn hóa, thậm chí có thể nâng lên thành tranh chấp chính trị, mang tính chính trị hóa rõ rệt. Thực tế, phương Tây trong quá trình can thiệp vào chính trị và kinh tế của các quốc gia khác, thường sử dụng các biện pháp văn hóa và tuyên truyền để đạt mục tiêu của mình. Vì vậy, so với trước đây, chủ nghĩa bành trướng văn hóa ngày nay có tác động lớn hơn nhiều.

● Hình thức thứ hai của chủ nghĩa bảo vệ quyền văn hóa

tương đối kín đáo hơn, có thể gọi là “chủ nghĩa đế quốc văn hóa”, tức là không chỉ tăng cường kiểm soát văn hóa trong nước, mà còn “xuất khẩu văn hóa” ra bên ngoài, mở rộng phạm vi ảnh hưởng, thậm chí mở rộng đến lãnh thổ các nước khác hoặc các khu vực đã thuộc về các nước khác nhưng có nền văn hóa dân tộc tương đồng. Dưới một mức độ nhất định, “chủ nghĩa đế quốc văn hóa” đã trở thành một hình thái ý thức chính trị, giống như “chủ nghĩa đế quốc” và “chủ nghĩa bá quyền” thời kỳ Chiến tranh Lạnh. Mặc dù “chủ nghĩa đế quốc văn hóa” có vẻ là một hình thức văn hóa, nhưng thực chất lại là chính trị hóa, và đối với chủ quyền quốc gia, nó có tính chất đe dọa rõ rệt.

Chủ nghĩa bành trướng văn hóa, kết hợp với chủ nghĩa bảo vệ quyền văn hóa, chủ nghĩa bảo vệ văn hóa và chủ nghĩa cực đoan bảo vệ văn hóa hình thành nên cái gọi là “chủ nghĩa dân tộc văn hóa”. Văn hóa dân tộc trong các quan hệ quốc tế đương đại chủ yếu thể hiện dưới hai hình thức. Một là có tính chất chính trị, tức là dùng

chủ nghĩa dân tộc chính trị và chủ quyền chính trị để duy trì và tăng cường quyền lực của mình trong lĩnh vực văn hóa. Loại hình này chủ yếu xuất hiện ở các quốc gia đang phát triển. Sau Chiến tranh Lạnh, họ phải đối mặt với áp lực từ các nước lớn nhằm truyền bá ý thức hệ chính trị và lối sống của họ, cũng như áp lực bảo vệ quyền văn hóa quốc gia. Sự tiếp xúc này dễ dẫn đến việc liên kết trực tiếp giữa quyền văn hóa và chủ quyền quốc gia, thúc đẩy sự hình thành của “chủ nghĩa bảo vệ quyền văn hóa” mang màu sắc dân tộc chủ nghĩa. Đồng thời, một số quốc gia hoặc dân tộc trước đây chưa từng có nhận thức này thì nay cũng bắt đầu hình thành mầm mống.

Hình thức thứ hai của “chủ nghĩa dân tộc văn hóa” là, trong cục diện chính trị quốc tế mới, khi các chế độ chính trị ban đầu bị tan rã, yêu cầu về quyền văn hóa trở nên rõ rệt hơn. Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, khi một số liên bang hoặc liên minh chính trị bị tan rã, các thực thể chính trị mới ra đời. Điều này dẫn đến sự phân chia lại quyền lực chính trị, cũng làm gia tăng yêu cầu về bảo vệ quyền văn hóa của các dân tộc mới tách ra. Ví dụ, sau khi Liên Xô tan rã, nhiều quốc gia mới thành lập đã nhanh chóng xây dựng hệ thống chính trị độc lập của mình, đồng thời cũng khẳng định “quê hương văn hóa” riêng. Có thể nói, “quyền văn hóa” trong trường hợp này được nâng tầm thành yêu cầu về chủ quyền chính trị, trở thành một xu thế mới trong sự phát triển của các mối quan hệ quốc tế đương đại.

Phân tích trên cho thấy, trong cục diện quan hệ quốc tế sau Chiến tranh Lạnh, mức độ nhạy cảm của yếu tố văn hóa trong quan hệ quốc tế đã gia tăng đáng kể. Các yếu tố văn hóa không chỉ thu hút sự chú ý sâu sắc của mọi người, mà còn có thể dẫn đến những biến đổi lớn trong quan hệ quốc tế.

Ngày 14 tháng 3, Thứ Hai

Đến phòng tư liệu để tìm tài liệu phục vụ cho bài viết về chủ nghĩa dân tộc văn hóa, tìm thấy tác phẩm của Jongsuk Chay bàn về mối quan hệ giữa văn hóa và quan hệ quốc tế. Có lẽ đây là một trong số ít những tác phẩm trực tiếp bàn về vấn đề này. Ngoài ra còn tìm thấy cuốn Sự hỗn loạn của thế giới hiện đại của Robertson, từ đó rút ra một số lý luận liên quan đến chủ nghĩa dân tộc và xã hội quốc tế. Một số quan điểm khá đáng chú ý, chẳng hạn như khái niệm “tính xác thực văn hóa” (CULTURAL AUTHENTICITY) đối với chủ nghĩa dân tộc, cũng như khái niệm “chủ nghĩa đế quốc văn hóa”.

Một số học giả cho rằng, chúng ta đang tiến tới một dạng “thực dân hóa” (COLONIZATION) văn hóa toàn cầu, tức là sự đồng nhất văn hóa trên phạm vi toàn thế giới, và hình thức của nó là “cocacolization” một cách ẩn dụ rằng văn hóa đang bị đồng nhất hóa theo kiểu Coca-Cola. Tuy nhiên, quá trình này lại vừa thúc đẩy sự thống nhất vừa thúc đẩy tính đa dạng. Ở châu Á, châu Phi, châu Mỹ Latinh, sự gìn giữ truyền thống dân tộc trong bối cảnh toàn cầu hóa lại làm gia tăng ý thức bảo vệ đa dạng văn hóa. Một số học giả cho rằng chiến lược văn hóa toàn cầu của Nhật Bản cũng phản ánh quan điểm này, nền văn hóa thế giới cần vừa thống nhất vừa đa dạng không thể chỉ là một sự điều chỉnh đơn phương. Trong xu thế toàn cầu hóa hiện nay, việc duy trì tính đa dạng của văn hóa đã trở thành một vấn đề được nhiều cá nhân quan tâm. Vấn đề này không chỉ tồn tại giữa các quốc gia phát triển và các quốc gia đang phát triển, mà còn diễn ra giữa các quốc gia phát triển với nhau. Ví dụ, gần đây Pháp đã quyết định “bảo vệ tiếng Pháp”, chủ yếu nhằm ngăn chặn sự xâm nhập của tiếng Anh trong văn hóa và pháp luật; ở châu Âu thường xuyên tổ chức hội nghị chuyên đề, thảo luận về việc chống lại sự xâm lược của các sản phẩm văn hóa Mỹ, v.v.

Ngày 15 tháng 3, Thứ Ba

Viết bài, bàn về hình ảnh chính phủ. Về phương diện giá trị, tôi đưa ra một định nghĩa và năm khía cạnh chính để đánh giá với định nghĩa: Hình ảnh chính phủ là tổng thể sự thể hiện chức năng của hệ thống chính phủ trong một giai đoạn nhất định. Việc đánh giá hình ảnh chính phủ đến từ hai phương diện: