Tên sách: CHẤP NHẬN CUỘC ĐỜI

Tác giả: Luise Rinser

Di ̣ch giả: Nguyễn Hiến Lê

Năm xuất bản: 1989

Lời tư ̣a

Ai là người biết suy tư thì bước qua mô ̣t tuổi nào đó, ít gì trong đời cũng có mô ̣t vài lần thắc mắc về đời sống, lối sống của mình, xét la ̣i xem những điều mà từ trước mình vẫn tin là đúng, là thiê ̣n - tin mô ̣t cách dễ dàng vì tưởng ảnh hưởng của giáo du ̣c, và tâ ̣p du ̣c - có thư ̣c là đúng, là thiê ̣n không, cư xử với mo ̣i người như vâ ̣y có phải không, vơ ̣ con như vâ ̣y có hơ ̣p lý không, đối với chính quyền đô ̣c tài thì thái đô ̣ phải ra sao, thế nào là yêu nước, khi nào thì nên giúp người, kiếm tiền để làm gì đây và sống để làm gì đây?... vân vân...

Nếu là mô ̣t vĩ nhân thì sau những lần trầm tư đó, như Đức Thích Ca dưới gốc cây bồ đề, Đức Ki Tô ở trong núi - chẳng những nhân sinh quan thay đổi hẳn mà còn gây đươ ̣c mô ̣t cuô ̣c cách ma ̣ng trong xã hô ̣i, ảnh hưởng tới hâ ̣u thế nữa, không phải là mô ̣t vĩ nhân thì sau vài đêm trằn tro ̣c hoă ̣c vài ngày thơ thẩn bên bờ suối, trên bãi biển, ta cũng tìm la ̣i đươ ̣c sư ̣ bình tĩnh trong lòng, ta thỏa thuâ ̣n với ta hơn, do đó, thỏa thuâ ̣n với đời hơn, vì sư ̣ bất mãn về đời, nguyên do chỉ ta ̣i sư ̣ bất mãn về bản thân ta, ta ̣i ta sống mâu thuẫn với những quy tắc của ta, chứ không có gì khác. Thường thường, phải gă ̣p mô ̣t ta ho ̣a, chúng ta mới ôn la ̣i tất cả dĩ vãng, xét la ̣i tất cả những tin tưởng của mình mô ̣t cách triê ̣t để, và khi cuô ̣c khủng hoảng qua rồi, mười người thì có tới chín người tìm la ̣i đươ ̣c lẽ sống, hân hoan thốt lên câu: "Đời vẫn là đáng sống".

Tác giả, Luise Rinser, mà tôi đoán là mô ̣t người Đức gốc Do Thái, ngay từ nhỏ đã có tinh thần đô ̣c lâ ̣p, không tin hết những lời gia huấn nghiêp khắc, lớn lên sống mô ̣t cuô ̣c đời rất chìm nổi, mô ̣t lần bi ̣ Đức Quốc xã bắt giam, suýt bi ̣ xử tử, hai đời chồng - chồng trước chết, chồng sau li di ̣ - chín lần phải rời những căn nhà gian lao mới xây đươ ̣c, rốt cuô ̣c bỏ nước Đức, cũng không qua Israel mà xin cư trú ở Ý, tóm la ̣i đã chi ̣u nhiều cuô ̣c khủng hoảng về tinh thần, nên đã có nhiều suy tư về cuô ̣c sống mà tìm ra đươ ̣c mô ̣t nhân sinh quan không bi mà cũng không la ̣c mô ̣t cách dễ dãi, nhưng can đảm, nhân từ và thông minh.

Trong tâ ̣p này, bà ghi những suy tư đó la ̣i. Từ những vấn đề lớn lao như ý nghĩa đời sống, sư ̣ tư ̣ do, sư ̣ an toàn của con người, thân phâ ̣n con người,..., tới những vấn đề lă ̣t vă ̣t, nhưng không phải là không quan tro ̣ng, như thế nào là lễ đô ̣, can đảm, nói dối, phải cư xử với thanh niên ra sao, báo ân, báo oán ra sao, viết thư từ ra sao nữa... vấn đề nào bà cũng đem ra đă ̣t la ̣i, dùng những kinh nghiê ̣m bản thân cùng kinh nghiê ̣m tha nhân, "người xưa và người nay", để xét la ̣i, và có những ý mới ta không sao bác bỏ đươ ̣c, dù muốn hay không thì cũng phải "làm quen" với nó. Bà bảo:

"Bất kì cái gì mới mẻ - kể cả thế hê ̣ mới và lối sống đă ̣c biê ̣t của ho ̣ - cũng làm cho ta thấy chướng vì nó đảo lô ̣n các thói quen của ta, buô ̣c phải so sánh, xét la ̣i lối sống của ta, và dám bảo thẳng vào mă ̣t ta rằng ta la ̣c hâ ̣u.

(...) Nhưng chúng ta phải can đảm nhìn thẳng vào nó, thẳng thắn đối thoa ̣i với nó. Vấn đề không phải là ta thích nó hay không. Điều quan tro ̣ng là ta phải khách quan tìm trong nó cái yếu tố của sư ̣ tiến bô ̣".

Nhưng như vâ ̣y không có nghĩa là ta phải chấp nhâ ̣n tất cả những cái mới, từ bỏ tất cả những cái cũ, để khỏi la ̣c hâ ̣u. Không ta chỉ nên theo cái mới khi nó không trái với những quy tắc căn bản của luân lí. Đô ̣c giả sẽ bảo: "Từ khi có thuyết tương đối của Einstein thì ta thấy cái gì cũng tương đối hết, go ̣i là tốt thì chỉ tốt trong mô ̣t vài hoàn cảnh nào đó, với những điều kiê ̣n nào đó thôi". Phải, luâ ̣t tương đối đã chuyển từ môn vâ ̣t lí qua môn triết lí, nhưng "đem áp du ̣ng vào luân lí thì chỉ là mô ̣t sư ̣ thoái thác tầm thường", vì nó có những quy luâ ̣t bất biến về luân lí, mà những quy luâ ̣t này theo Luise Rinser, là sư ̣ liên đới giữa nhân loa ̣i và lòng tha nhân; không mô ̣t hành đô ̣ng nào của mô ̣t người mà không ảnh hưởng xa hay gần tới những người đồng thời và những người tới sau; mo ̣i người bất kì là ở đâu đều đồng cam cô ̣ng khổ với nhau, nên phải yêu nhau.

Bà nhấn ma ̣nh nhiều lần về điểm đó, và đo ̣c xong tôi có cảm tưởng rằng bà đáng go ̣i là mô ̣t người văn minh mà tác phẩm của bà có thể so sánh đươ ̣c với cuốn Mô ̣t nghê ̣ thuâ ̣t sống của André Maurois, Sống đe ̣p của Lâm Ngữ Đường, chứ không thuô ̣c vào loa ̣i sách ho ̣c làm người bầy nhan nhản trong cách hiê ̣u sách.

Văn của bà cũng hấp dẫn, không có cái gio ̣ng nă ̣ng nề da ̣y đời của mô ̣t nhà luân lí, mà hóm hỉnh, nhe ̣ nhàng, thông minh, tế nhi ̣, không lý thuyết dài dòng mà dẫn nhiều kinh nghiê ̣m cu ̣ thể, nhiều giai thoa ̣i lí thú, không đô ̣c đoán đưa ý kiến riêng, mà đàm đa ̣o với ta, phân tích mỗi vấn đề cùng với ta tìm mô ̣t kết luâ ̣n.

Cho nên hôm nay tôi vui vẻ giới thiê ̣u các tác phẩm của bà với đô ̣c giả. Tác phẩm hơi dày, tôi đã bỏ bớt đô ̣ mười bài, và cũng như nhiều cuốn khác trong loa ̣i này, tôi tìm cách chuyển qua tiếng Viê ̣t chứ không di ̣ch sát. Tôi tin rằng ở thời này làm người mà đươ ̣c như bà là quý lắm rồi: chúng ta sẽ vừa tìm đươ ̣c mô ̣t ý nghĩa cho cuô ̣c đời, vừa ta ̣o đươ ̣c ha ̣nh phúc cho bản thân, mà cho bản thân cũng tức thi ̣ là cho tha nhân.

Sài Gòn ngày 8-3-1971

Nguyễn Hiến Lê

Tôi tư ̣ do không?

Mấy tiếng bề ngoài có vẻ tầm thường đó chứa nhiều thuốc nổ đấy.

Vô số tác phẩm viết về vấn đề đó mà vẫn còn gây những cuô ̣c tranh luâ ̣n gay go, chứ chưa đưa ra đươ ̣c mô ̣t câu giải đáp nào hoàn toàn đúng, làm cho ta thỏa mãn. Ba ̣n chẳng ha ̣n, ba ̣n trả lời ra sao?

Riêng phần tôi thì tôi tư ̣ hỏi câu này trước đã: Thế nào là tư ̣ do? Và trước khi trả lời, tôi xét hoàn cảnh, tình tra ̣ng cu ̣ thể của tôi xem có mô ̣t khu vư ̣c nào tôi đươ ̣c tư ̣ do không.

Trong khu vư ̣c xã hô ̣i, muốn làm mô ̣t nghề nào đó phải ho ̣c ta ̣i trường nào đó, dư ̣ những kỳ thi nào đó, rồi phải tuân theo tổ chức của nghề; muốn lái xe hơi phải có bằng lái xe hơi; muốn xin cất nhà phải xin đầy đủ các thứ giấy phép; muốn làm hôn thú phải trình đầy đủ các giấy tờ; mà những giấy phép đó người ta có thể không cho hoă ̣c cho rồi rút la ̣i, sau cùng phải tôn tro ̣ng nhiều điều lê ̣ cảnh sát nếu không muốn bi ̣ hình pha ̣t, bi ̣ nhốt khám, vâ ̣y cũng không tư ̣ do nữa.

Còn trong đời tư, thế nào là tư ̣ do? Là mốn yêu ai thì yêu, cưới ai thì cưới, tùy ý sanh con, đổi nghề, đi du li ̣ch, chơi bời... Phải, trong khu vư ̣c đó, chúng ta đươ ̣c mô ̣t chút tư ̣ do nào đó, nghĩa là muốn làm gì thì làm, không muốn thì thôi. Nhưng như vâ ̣y có nghĩa là muốn cái gì thì thư ̣c hiê ̣n cái đó đươ ̣c không? Trong đa số trường hơ ̣p khi ta quyết đi ̣nh điều gì, không thể quyết đi ̣nh đơn phương, phải có sư ̣ thỏa thuâ ̣n với người khác, đă ̣c biê ̣t là sư ̣ thỏa thuâ ̣n của người thân. Có gia đình rồi thì không còn tư ̣ do kết duyên với người khác nữa. Mô ̣t người chủ trong gia đình tư ̣ cho mình là làm chúa trong nhà, nhưng sư ̣ thư ̣c là quyết đi ̣nh nào phải phu ̣ thuô ̣c vào mô ̣t số điều kiê ̣n. Nói ngay như viê ̣c rất tầm thường là muốn đi du li ̣ch thì phải xét xem có đủ tiền hay không, có công viê ̣c nào khẩn thiết không, la ̣i phải đơ ̣i lúc trẻ đươ ̣c nghỉ ho ̣c mà cùng đi; ấy là chưa kể lúc sắp đi, trong nhà phải đừng có người đau mới đươ ̣c, vân vân...

Khi người ta tưởng rằng đươ ̣c hoàn toàn tư ̣ do quyết đi ̣nh là người ta lầm đấy, không biết rằng sư ̣ tư ̣ do đó đã bi ̣ ha ̣n chế. Chẳng ha ̣n ta tưởng đã tư ̣ do quyết đi ̣nh mua mô ̣t chiếc xe hơi, nhưng sư ̣ thư ̣c là ta đã theo mô ̣t cái "mốt", đã bi ̣ ảnh hưởng của các lời quảng cáo khéo léo đâ ̣p riết vào tai, vào mắt ta, đa số các "quyết đi ̣nh tư ̣ do" của ta như tư ̣ do bâ ̣n thứ y phu ̣c này, dùng câu văn kia hoă ̣c mua vâ ̣t này vâ ̣t no ̣, chỉ là nhắm mắt theo lời xúi giu ̣c trên các báo chí, yết thi ̣, quảng cáo. Vâ ̣y: không có tư ̣ do. Hay nhiều lắm chỉ có mô ̣t thứ tư ̣ do với điều kiê ̣n.

Còn trong khu vư ̣c luân lí? Luâ ̣t luân lí và dân luâ ̣t liên hê ̣ mâ ̣t thiết với nhau. Tôi không có quyền đươ ̣c ăn cắp, giết người, vu oan cho người, du ̣ dỗ vi ̣ thành niên, có ngoa ̣i tình, phỉ báng mô ̣t người nào do lẽ người đó có khác tôn giáo, giống nòi, quốc ti ̣ch của tôi. Nếu tôi mắc các tô ̣i đó thì tôi là kẻ vừa làm trái luân lí, vừa là kẻ pha ̣m pháp. Vâ ̣y: cũng không tư ̣ do nữa, hoă ̣c nếu tôi tư ̣ do thì phải mang tô ̣i.

Về khu vư ̣c tinh thần? Người ta bảo "sư ̣ tư ̣ do tư tưởng" là tuyê ̣t đối. Nhưng tôi có thể thư ̣c sư ̣ suy nghĩ ra sao tùy ý không? Nếu tôi là mô ̣t người có ý thức luân lí và tôn giáo thì luâ ̣t pháp và lương tâm tôi cấm tôi nuôi dưỡng những ý nghĩ bâ ̣y đối với người khác, mà cũng không đươ ̣c có những ý nghĩ tiêu cư ̣c đối với bản thân, chẳng ha ̣n không đươ ̣c thất vo ̣ng, buông xuôi.

Chúng ta cứ tưởng rằng, chúng ta đươ ̣c tư ̣ do về tinh thần mà thư ̣c sư ̣ chúng ta bi ̣ tùy thuô ̣c sư ̣ di truyền, nền giáo du ̣c, tùy thuô ̣c tâ ̣p tu ̣c, truyền thống, "mốt" của thời đa ̣i và tùy thuô ̣c vào tính khí của chúng ta. Ấy là chưa kể có những cái xâm pha ̣m vào đời tư của chúng ta mà ta không hay. Biết đâu chừng đường điê ̣n thoa ̣i của ta chẳng có người nghe trô ̣m? Biết đâu chừng mô ̣t cái máy ghi âm đươ ̣c giấu đâu đó trong nhà ta? Và khi chúng ta ra đường chẳng có mâ ̣t vu ̣ theo dõi? Biết đâu có mô ̣t vài phương pháp tri ̣ bê ̣nh nào - đă ̣c biê ̣t bằng cách kích thích tố (hormones) - chẳng ảnh hưởng tới tâm linh của ta? Sư ̣ la ̣m du ̣ng máy thâu thanh và máy vô tuyến truyền hình, cũng như thói coi quá nhiều phim, đo ̣c quá nhiều nhâ ̣t báo, ta ̣p chí có hình, chẳng lần lần làm cho ta mất óc phán đoán? Nhiều nhà bác ho ̣c đã lo nga ̣i rằng con người bi ̣ cái na ̣n "nhồi nă ̣n", biến đổi mô ̣t cách đô ̣c đoán, hoă ̣c bằng cách ảnh hưởng tới các tế bào truyền chủng của cha me ̣, hoă ̣c bằng cách "tẩy não" của sở mâ ̣t vu ̣, công an nhiều nước thường dùng.

Vâ ̣y chúng ta khó biết đươ ̣c chân giá tri ̣ của sư ̣ tư ̣ do tinh thần ra sao, nhưng có điều này ta chắc chắn: sư ̣ tư ̣ do bề ngoài của ta rất nhỏ, và sư ̣ tư ̣ do trong tâm thâm của ta la ̣i bi ̣ ha ̣n chế.

Nhiều người nhâ ̣n thấy vâ ̣y và hô cứ thản nhiên. Ho ̣ không coi tro ̣ng sư ̣ tư ̣ do, miễn sống sao cho đươ ̣c ta ̣m yên ổn là đươ ̣c; ho ̣ như những gia súc, không ham đươ ̣c đô ̣c lâ ̣p, vì đô ̣c lâ ̣p có ích gì cho ho ̣ đâu.

Nhưng những kẻ đó không đáng go ̣i là người. Muốn xứng đáng làm con người phải nhâ ̣n đi ̣nh đươ ̣c sư ̣ tư ̣ do của mình, nó bi ̣ ha ̣n chế ra sao và có thể dùng nó để làm gì; phải thấy đau khổ khi mất tư ̣ do.

Vì vâ ̣y mà thế hê ̣ trẻ luôn luôn tìm cách bẻ xiềng, đấu tranh cho tư ̣ do.

Bây giờ chúng ta phải tư ̣ hỏi câu này: con người có thư ̣c sư ̣ mất tư ̣ do, trái với ý muốn của mình không?

Trong mô ̣t quốc gia đô ̣c tà, dùng chính sách khủng bố thì dân chúng dĩ nhiên phải cúi đầu phu ̣c tòng sức ma ̣nh để khỏi bi ̣ nhốt khám và xử tử. Nhưng có nên vì vâ ̣y mà để cho tinh thần của mình thành nô lê ̣ nữa không? Không.

Hồi nhỏ, tôi đã chi ̣u mô ̣t nền giáo du ̣c rất nghiêm khắc. Nhưng mỗi khi tôi phải tuân theo mô ̣t lê ̣nh khắc nghiê ̣t của ba má tôi, thì thì tôi tư ̣ nhủ thầm: "Tuân thì tuân, tôi vẫn gữa ý kiến tôi".

Và bây giờ tôi còn nhớ rằng mỗi lần như vâ ̣y tôi thấy vui vẻ như đã đắc thắng. Tôi sung sướng lắm khi tin chắc rằng: dù ba má tôi có bắt khoan băt nhă ̣t gì tôi cũng không thể xâm nhâ ̣p cái thâm tâm của tôi.

Vì trong con người có mô ̣t sư ̣ tư ̣ do không gì diê ̣t đươ ̣c, tức là sư ̣ tư ̣ do trong đáy lòng.

Và chính sư ̣ tư ̣ do không gì xâm pha ̣m đươ ̣c đó làm cho ta có đươ ̣c cái thái đô ̣ tinh thần cao cả nhất: tư ̣ ý nhâ ̣n thức, có khi ước mong nữa, sư ̣ thiếu tư ̣ do. Thái đô ̣ phu ̣c tòng luâ ̣t pháp vì sơ ̣ hình pha ̣t không có chút gì giống với thái đô ̣ giữ luâ ̣t pháp vì nhâ ̣n đi ̣nh đươ ̣c giá tri ̣ nô ̣i ta ̣i của mô ̣t cô ̣ng đồng.

Cũng như thái đô ̣ vơ ̣ chồng giữ lòng chung thủy với nhau để khỏi mang tai tiếng, khác hẳn thái đô ̣ giữ lòng chung thủy vì thấy nó đe ̣p. Cũng như thái đô ̣ nhắm mắt theo những ý nghĩ mới khác hẳn thái đô ̣ chấp nhâ ̣n những ý nghĩ đó vì tin rằng nó có giá tri ̣, mà xã hô ̣i phải mỗi ngày mô ̣t tiến.

Ba ̣n bảo tôi: "Thứ tư ̣ do gì mà kì cu ̣c vâ ̣y? Tư ̣ do mà la ̣i an phâ ̣n nhâ ̣n sư ̣ mất tư ̣ do?" tôi xin đáp: Ba ̣n đã yêu ai chưa? Khi ba ̣n nói yêu ai là đã từ bỏ mô ̣t phần tư ̣ do của ba ̣n rồi, vì từ lúc đó, không phải chỉ mô ̣t mình ba ̣n, mà có thêm người đó nữa, làm viê ̣c gì cũng phải nghĩ tới nhau. Vâ ̣y mà trong khi yêu nhau, người ta thấy sư ̣ mất tư ̣ do, do mình tư ̣ ý chấp nhâ ̣n đó là mô ̣t nguồn ha ̣nh phúc đấy chứ.

Lấy mô ̣t thí du ̣ khác: mô ̣t người mác-xít chân chính sung sướng đươ ̣c từ bỏ đời tư của mình mà ta hòa vào tâ ̣p thể; cũng như mô ̣t tín đồ tư ̣ ý thu ̣ giới cho sư ̣ từ bỏ tư ̣ do của mình mà tuân luâ ̣t của tăng hô ̣i là mô ̣t hành vi cao thươ ̣ng chứ không phải mô ̣t hành vi nô lê ̣.

Vâ ̣y con người đươ ̣c tư ̣ do lư ̣a cho ̣n mất sư ̣ tư ̣ do; mà khi bi ̣ bắt buô ̣c mất tư ̣ do thì cũng có thể tư ̣ ý mình đổi sư ̣ mất tư ̣ do về thể xác thành sư ̣ mất tư ̣ do về tinh thần.

Nhiều ba ̣n trẻ hung hăng, da ̣i dô ̣t tin rằng luôn luôn phải tư ̣ giải thoát khỏi mo ̣i sư ̣ bó buô ̣c, mà làm phí phần lớn sinh lư ̣c của ho ̣. Những người sáng suốt biết rằng tư ̣ ý chấp nhâ ̣n sư ̣ mất tư ̣ do có thể hóa ra sung sướng. Đó là bí quyết của sư ̣ gia nhâ ̣p mô ̣t tôn giáo (...)

Ở thời đa ̣i mà báo chí, phát thanh, truyền hình quá nhiều này, chúng ta phải có ý thức rằng mình tư ̣ do, và có thể giữ đươ ̣c tư ̣ do thì mới khỏi hóa ra những con người máy. Nhưng mô ̣t sư ̣ tư ̣ do như vâ ̣y, phải đem thư ̣c hành nó mỗi ngày và muốn vâ ̣y phải biết từ bỏ nhiều cái nếu không sớm thì muô ̣n gì cũng bi ̣ người ta bắt buô ̣c phải từ bỏ.

Cư xử với thanh niên

Năm 1788, mô ̣t người tên Knigge xuất bản mô ̣t cuốn sách mà những kẻ không đo ̣c đươ ̣c, chỉ nghe nói thôi, tưởng lầm là mô ̣t cuốn sách viết về phép xã giao, như kiểu: cách giới thiê ̣u khách khứa ra sao. Mà cuốn đó không chỉ viết về xã giao, còn viết về luân lý nữa, phần này mới quan tro ̣ng, nghĩa là tác giả không chú tro ̣ng tới cử chỉ ngôn ngữ ở ngoài bằng thái đô ̣ trong thâm tâm ta đối với người khác. Vì vâ ̣y, tác giả không da ̣y cho người lớn nên có thái đô ̣ ra sao đối với thanh niên mà ráng chỉ cho ho ̣ cách tìm hiểu thanh niên.

"Rất ít khi thấy người lớn tuổi tư ̣ đă ̣t mình vào đi ̣a vi ̣ em út, nếu ho ̣ biết tỏ "thiê ̣n cảm" với bo ̣n trẻ thì không làm cho bo ̣n trẻ mất vui đâu mà trái la ̣i, làm cho chúng vui hơn nhiều nữa.

Ho ̣ quên không gơ ̣i la ̣i hồi ký tuổi trẻ của chính ho ̣. Các người già thường bắt trẻ con phải bình tĩnh suy nghĩ mô ̣t cách khách quan, phải phân biê ̣t đươ ̣c cái gì cần thiết với cái gì chỉ ích lơ ̣i thôi chứ không cần thiết, phải có tinh thần thâ ̣n tro ̣ng, quân bình như ho ̣ mà tinh thần này là tinh thần của người già nua, có kinh nghiê ̣m, sức lư ̣c đã suy như ho ̣".

Ông Knigge viết như vâ ̣y năm 1788. Giá ông viết vào thời này hay bất kỳ thời nào khác cũng vẫn đúng. Tình thế vẫn không thay đổi: lớp già và lớp trẻ vẫn không hiểu nhau. Ta ̣i sao vâ ̣y? Ta ̣i mỗi lớp mới luôn luôn khác với lớp trước và muốn khác lớp trước.

Tôi còn muốn nói rằng lớp mới nhâ ̣n đươ ̣c của li ̣ch sử tiến hóa của loài người cái sứ ma ̣ng phải khác với lớp cũ.

Bo ̣n trẻ ham thích cái mới, tất nhiên là phản kháng cái cũ, và do đó, khó hiểu nổi lớp người cũ, điều đó rất tư ̣ nhiên, có gì đáng la ̣? Trái la ̣i, chính người già phải ráng tìm hiểu ho ̣.

Mới cách đây vài năm, phong trào "beatnik" (cũng như phong trào hip-pi ngày nay) chưa đươ ̣c nhiều người biết, mô ̣t hôm tôi thấy mô ̣t nhóm người du li ̣ch xuống công trường Y Pha Nho ở Rome. Lúc đó có mô ̣t đám thanh niên đương ngồi trên những bâ ̣n thềm của công trường. Ho ̣ yên ổn hút ống điếu, nói chuyê ̣n với nhau, chẳng làm gì bâ ̣y cả. Phải cái tô ̣i là ho ̣ bâ ̣n những quần blue-jean mép như xơ mướp, những chiếc áo pull-over dơ bẩn và sờn, tóc để dài quá, mà đi chân không, tất cả hành lý nhét vào trong cái xắc bằng vải.

Rõ ràng là ho ̣ im lă ̣ng tỏ bằng cách đó lòng khinh thi ̣ nền văn minh hiê ̣n đa ̣i, khinh tất cả những người ta ̣o nên, quý tro ̣ng hưởng thu ̣ nền văn minh đó.

Tức thì nhóm du khách no ̣ ma ̣t sát bo ̣n thanh niên: "Lê la như vâ ̣y mà không biết mắc cỡ! Rõ ràng là mô ̣t bo ̣n ăn ha ̣i, sống ở ngoài lề của xã hô ̣i, tru ̣y la ̣c và chưa biết chừng pha ̣m pháp nữa!" Có người la ̣i cất gio ̣ng bư ̣c tức: "Mười tuổi nữa thì chúng sẽ bắt buô ̣c phải giam mình trong phòng giấy như bo ̣n chúng ta, không còn lê la ở ngoài đường như vâ ̣y nữa. Tuổi xuân chỉ có mô ̣t thời mà thôi".

Mô ̣t người khác không quên lă ̣p la ̣i câu sáo này: "Thời chúng ta con trẻ đâu có cái cảnh xấu xa đó!". Không mô ̣t người nào lên tiếng bênh vư ̣c bo ̣n thanh niên đó cả. Không mô ̣t người nào nghĩ rằng thái đô ̣ của bo ̣n ấy tất phải có mô ̣t lý do nào đây, chẳng ha ̣n lý do này: bo ̣n trẻ bất mãn về thế giới người lớn chúng ta.

Nhưng ta ̣i sao người lớn không chi ̣u tìm hiểu bo ̣n đàn em của mình? Lý do có nhiều lắm, chằng chi ̣t với nhau, khó mà gỡ rối đươ ̣c.

Trước hết là lòng đố ki ̣ mà có khi bo ̣n người lớn không chi ̣u thú nhâ ̣n. Ho ̣ đó ki ̣ tuổi trẻ của bo ̣n đàn em, bo ̣n này ma ̣nh hơn, đe ̣p hơn, sống vui hơn, yêu đời hơn ho ̣ và còn mô ̣t cả mô ̣t quãng đường dài vô tâ ̣n ở trước mă ̣t, còn lâu mới chêt.

Thanh xuân là tuổi tò mò và hi vo ̣ng, còn giữ đươ ̣c đủ những cái mà tuổi già đã đánh mất. Và để tư ̣ an ủi, người già chê bai bo ̣n trẻ nào là ngu ngốc, phù phiếm, xấc láo, vô kỉ luâ ̣t.

Mô ̣t lý do nữa: già có xu hướng bảo thủ không muốn tiến hóa, ghét thanh niên có lối suy tư, nói năng, hành đô ̣ng trái với thói quen của ho ̣. Thấy cái gì mới, người già cũng nghi ngờ, không muốn để cho người trẻ thử làm xem sao. Vì nếu để cho bo ̣n trẻ thử rồi mà thành công, tiến bô ̣ thì phải nhâ ̣n rằng mình già nua, la ̣c hâ ̣u, đã tới lúc phải rút lui, nhường chỗ cho ho ̣.

Lý do nữa: người già không chấp nhâ ̣n sư ̣ mới mẻ vì ho ̣ làm biếng. Muốn hiểu cái gì thì phải gắng sức, soát la ̣i các thành kiến của mình, quên những thành kiến đó đi nữa. Người già có cái tâ ̣t chung này là ít khi chi ̣u ho ̣c hỏi lắm, mà muốn giữ cho tinh thần đươ ̣c trẻ trung thì không có cách nào tốt hơn là ngày nào cũng ho ̣c thêm, tìm hiểu thêm. Lý do nữa: sư ̣ sơ ̣ sê ̣t. "Nhâ ̣n rằng bo ̣n trẻ có lý, tức là nhâ ̣n rằng mình lầm lẫn". Thấy bo ̣n trẻ phản kháng, nổi loa ̣n, người già lo cho sư ̣ yên ổn của mình.

Thêm mô ̣t lý do nữa: thấy bo ̣n trẻ phí sức vào những cái vu ̣n vă ̣t, tầm phào, không chi ̣u lơ ̣i du ̣ng những kinh nghiê ̣m của đàn anh đã khó nho ̣c biết bao mới thu thâ ̣p đươ ̣c, mà già bư ̣c mình lắm cho bo ̣n trẻ là chưa tìm đươ ̣c cái gì tốt hơn cái cũ mà đã vô ̣i hủy bỏ hết những công trình đáng kể của tổ tiên.

Người già khó hiểu đươ ̣c người trẻ vì tất cả những lý do đó và nhiều lý do khác nữa; nhưng khó hiểu thì cũng phải ráng hiểu vì dù muốn hay không thì cái thế hê ̣ già và trẻ cũng phải giúp đỡ lẫn nhau. Những lời khuyên của ông Knigge ở trên đem áp du ̣ng vào xã hô ̣i hiê ̣n đa ̣i, có thể giúp chúng ta đi ̣nh đươ ̣c vài qui tắc căn bản dưới đây trong cách cư xử của người già đối với người trẻ.

Người già nên nhớ rằng tuổi trẻ có nhiê ̣m vu ̣ canh tân, kích thích sư ̣ tấn bô ̣. Người già nên nhớ rằng tuổi trẻ thiếu kinh nghiê ̣m nhưng bù la ̣i la ̣i dồi dào sinh lư ̣c, tuổi trẻ quá tư ̣ tin, thiếu thâ ̣n tro ̣ng, nhưng chính nhờ vâ ̣y mà ho ̣ mới có thể nhảy vo ̣t tới trước đươ ̣c.

Người già đừng nên coi trẻ là kẻ thù của mình, mà nên coi là những người hơ ̣p tác với mình trong sư ̣ tiến hóa của nhân loa ̣i. Người già nên tư ̣ đă ̣t mình vào đi ̣a vi ̣ tuổi trẻ, tìm hiểu những nỗi khó khăn của ho ̣ để có thể giúp ho ̣ giải quyết những khó khăn đó. Dù thấy những ý nghĩ của ho ̣ chỉ là không tưởng thì cũng đừng dùng cái gio ̣ng da ̣y đời, ta đây mà nói với ho ̣. Đừng nên quên rằng tuổi trẻ có nhiều sáng kiến gây đươ ̣c nhiều cải cách có lơ ̣i.

Nên thường đàm đa ̣o với thanh niên, chăm chú nghe ho ̣ để quen với những quan niê ̣m mới mẻ và nhìn thế giới bằng mô ̣t nhãn quan mới mẻ. Đừng làm bô ̣ rằng mình còn trẻ buô ̣c ho ̣ phải chấp nhâ ̣n mình, vì dù mình chưa lu ̣ khu ̣ đi nữa thì ho ̣ vẫn cho rằng mình già nua rồi.

Đừng đố ki ̣ cái thanh xuân của ho ̣, mà nên nhớ rằng mình đã có thời ở cái tuổi khó khăn đó; đừng quên rằng tuổi trẻ ở vào mô ̣t cái thế bất lơ ̣i hơn mình vì mình đã có mô ̣t đi ̣a vi ̣ trong xã hô ̣i mà ho ̣ chưa có.

Tuổi trẻ có khẩn khoản xin ta chỉ bảo thì hãy chỉ bảo, bằng không thì thôi; và nếu ho ̣ không chấp nhâ ̣n hoă ̣c có vẻ không chấp nhâ ̣n lời khuyên của ta thì cũng đừng nên phâ ̣t ý. Dù ho ̣ có cư ̣ tuyê ̣t ta thì có lúc ho ̣ cần đến ta, để có mô ̣t thế dư ̣a hoă ̣c để thử sức ma ̣nh của ho ̣.

Nếu ho ̣ chỉ trích ta thì ta nên lấy làm mừng rằng như vâ ̣y là ta đã giúp ho ̣ nảy ra những ý kiến riêng, như vâ ̣y là ho ̣ không khinh thường ta mà trái la ̣i muốn đo ̣ sức với ta.

So sánh mấy quy tắc đó với những lời khuyên của ông Knigge, ta thấy giống nhau như đúc. Về vấn đề cư xử vói thanh niên khó mà có ý gì mới đươ ̣c, xưa nên ra sao thì nay cũng vâ ̣y. Thế là thêm mô ̣t lý lẽ nữa để ta nên nghe lời khuyên của cổ nhân nhá.

Có thể mua sư ̣ an toàn đươ ̣c không?

Người nào muốn sống mô ̣t cách an toàn, tránh mo ̣i sư ̣ thiê ̣t ha ̣i thì có thể đi "bảo hiểm". Có thể bảo hiểm gần đủ mo ̣i thứ: bảo hiểm nhà cửa, đồ đa ̣c, đồ tư trang. Tranh ảnh, đồ cổ, thư viê ̣n phòng khi bi ̣ cháy, bi ̣ nước cuốn, bi ̣ ăn cắp; bảo hiểm rừng, ruô ̣ng lúa, đồng cỏ phòng mưa đá, nắng ha ̣n, bi ̣ cháy hay bi ̣ lu ̣t; bảo hiểm trâu bò phòng bi ̣ bê ̣nh, bảo hiểm nhân viên, xe cô ̣, khách đi xe phòng tai na ̣n, bảo hiểm gia đình phòng khi mình chết sớm mà vơ ̣ con khỏi bi ̣ khốn khổ; bảo hiểm chính thân ta nữa phòng lúc về già khỏi bi ̣ nghèo túng. Các vũ nữ có thể bảo hiểm că ̣p giò, cách danh ca có thể bảo hiểm gio ̣ng hát, v...v...

Nhưng nếu công ty bảo hiểm của tôi vỡ nơ ̣ thì sao? Có sao đâu, vì chính công ty của ba ̣n đã bảo hiểm la ̣i ở mô ̣t hoă ̣c nhiều công ty khác rồi. Vâ ̣y thì người ta có thể nghĩ rằng người nào đã bảo hiểm là đươ ̣c sống an toàn, khỏi lo sơ ̣ gì hết.

Nhưng thế nào là "bảo hiểm" đã? Mô ̣t ngôi nhà đã bảo hiểm hỏa hoa ̣n sẽ không bao giờ cháy ư? Mô ̣t người bảo hiểm nhân ma ̣ng sẽ không chết ư? Dĩ nhiên là chết chứ. Cũng chết như người không bảo hiểm, không hơn mà cũng không kém. Nhưng nếu bảo hiểm thì thiê ̣t ha ̣i đươ ̣c bù tiền. Vâ ̣y sinh ma ̣ng có thể bù bằng tiền đươ ̣c ư? Và nếu bo ̣n đa ̣o chích ăn cắp mô ̣t bức tranh tôi quý lắm thì số tiền hãng bảo hiểm trả cho tôi có làm cho tôi mua la ̣i đươ ̣c bức tranh đó không? Trong mô ̣t tai na ̣n xe hơi tôi làm cho mô ̣t người bi ̣ thương nă ̣ng, sư ̣ bồi thường của hãng bảo hiểm có bù la ̣i đươ ̣c sư ̣ tàn tâ ̣t của người đó không? Mấy thí du ̣ đó đủ cho ta thấy rằng trông mong vào sư ̣ bảo hiểm để đươ ̣c an toàn thì không khác gì chỉ nhâ ̣n có mỗi mô ̣t thứ giá tri ̣, tức giá tri ̣ của tiền ba ̣c, nhâ ̣n rằng tiền ba ̣c tránh cho ta mo ̣i sư ̣ rủi ro, bất công trong đời sống...

Thí du ̣ mô ̣t người cách đây mười năm đươ ̣c hưởng mô ̣t di sản là hai chu ̣c triê ̣u quan thời đó. Số vốn đó dùng làm gì? Không lẽ để nó nằm yên trong tủ ba ̣c, người đó đem mua cổ phần. Nhưng bây giờ giá cổ phần cứ xuống hoài, người đó đâm ra lo lắng. Hoă ̣c bỏ tiền ra mua mô ̣t miếng đất, hi vo ̣ng đầu cơ thì bây giờ bán không ai mua hoă ̣c chỉ bán đươ ̣c nửa giá. Hoă ̣c nghe ai xúi da ̣i, mua những mĩ phẩm, bây giờ thấy mất giá, mà có bán lỗ cũng chẳng ai mua vì không ai có tiền hoă ̣c thi ̣ hiếu của người ta đã thay đổi, không ai thích những vâ ̣t đó nữa. Hoă ̣c đem tiền mua vàng và bây giờ thấy giá vàng không lên, chẳng có lơ ̣i gì cả.

Dù sao thì không ai bảo hiểm cho người đó khỏi bi ̣ na ̣n la ̣m phát tiền tê ̣ ma ̣nh mẽ hoă ̣c âm thầm. Rồi làm sao bảo hiểm đề phòng mô ̣t cuô ̣c kinh tế khủng hoảng khắp thế giới? Bảo hiểm đề phòng đất đai bi ̣ trưng thu vì công ích? Phòng đứa con trai mình thiếu nơ ̣ mà xin mình giúp đỡ tiền ba ̣c? Phòng số vốn của mình tiêu tan lần đầu vì đau ốm, thất nghiê ̣p?

Tài sản là cái gì bấp bênh nhất, tới nỗi có rất nhiều tiền của, chúng ta cũng không thấy đươ ̣c an toàn. Còn nhiều cái khác cũng không thấy đươ ̣c đảm bảo mô ̣t cách vĩnh viễn, như sức khỏe, sư ̣ bình quân về tinh thần, tình yêu thương. Có thể bảo hiểm để phòng vơ ̣ hay chồng có ngoa ̣i tình không? Phòng tài năng mình suy giảm không? Phòng thi ̣ hiếu công chúng thay đổi không? Phòng mô ̣t ba ̣n đồng sư ̣ trẻ hơn mình, hoa ̣t đô ̣ng hơn mình hất mình không? Phòng cảnh âu sầu của tuổi già không? Phòng mă ̣c cảm tô ̣i lỗi không?... Có thể ba ̣n bảo tôi: "Thôi xin bà ngừng la ̣i, đừng bôi nho ̣ thêm bức tranh vân cẩu nữa, chỉ tổ làm cho người ta sơ ̣ sống!".

Xin ba ̣n kiêm tâm. Tôi sắp chỉ cách bảo hiểm cho ba ̣n và tôi phòng nỗi sơ ̣ đó. Xin ba ̣n nghe kỹ câu chuyê ̣n có thâ ̣t này: năm 1941, mô ̣t că ̣p vơ ̣ chồng no ̣ đã đứng tuổi, ở Dortmund, muốn tránh bom, mướng mô ̣t căn nhà nhỏ ở giữa rừng, ta ̣i Souabe. Nhưng năm 1943, sau khi tấn công đi ̣ch, mô ̣t phi cơ đồng minh bay trở về căn cứ, thả nốt trái bom cuối cùng và trái bom rớt đúng xuống căn nhà, cả hai vơ ̣ chồng đều bi ̣ vùi thây dưới đám ga ̣ch vu ̣n, còn nhà ho ̣ ở Dortmund đươ ̣c nguyên ve ̣n mă ̣c dầu phi cơ đi ̣ch mấy lần thả bom xuống thi ̣ trấn đó. Nghe câu chuyê ̣n thê thảm ấy, ai cũng nói: "Không ai tránh đươ ̣c số ma ̣ng". Nhưng người ta cũng có thể nói rằng chỉ nghĩ trước hết tới sư ̣ an toàn của mình thôi thì không khác gì khiêu khích số ma ̣ng. Nhiều khi mô ̣t thiếu nữ đươ ̣c cha me ̣ lo lắng da ̣y dỗ, trông chừng từng phút thì la ̣i đâm hư. Có những đứa nhỏ, cha me ̣ giữ vê ̣ sinh rất kĩ, thì la ̣i dễ đau ốm. Những bà vơ ̣ ghen tuông, dò xét chồng hoài thì la ̣i dễ bi ̣ chồng phu ̣ tình. Vâ ̣y, ta lo lắng, mãnh liê ̣t bám vào cái gì thì cái đó tuô ̣t ra khỏi.

Như vâ ̣y có nghĩa gì không? Không có nghĩa gì cả đối với mô ̣t người chỉ coi của cải, đất cát, uy quyền, sư ̣ thành công là ha ̣nh phu ̣c, vì mất những cái đó là mất luôn cả lẽ sống. Khi chứng khoán mất giá, nhiều người bi ̣ phá sản, tư ̣ tử vì không còn đủ sức sống trong cảnh nghèo khổ bấp bênh.

Rốt cuô ̣c sơ ̣ mất của cải hay mô ̣t vâ ̣t quen thuô ̣c nào, chỉ là do cái tâ ̣t thiếu tinh thần thích ứng. Sau khi chi ̣u nhiều sư ̣ mất mát nă ̣ng nề, người ta dễ thích ứng hơn với vâ ̣n rủi; người ta ít lo lắng hơn, tinh thần khoáng đa ̣t hơn, "triết nhân" hơn. "Nếu như vâ ̣y không êm thì cách khác sẽ êm", châm ngôn đó rất sâu sắc chứ không nông nỗi như người ta tưởng đâu. Nó khuyên ta cứ hoàn toàn tin tưởng và đừng bao giờ tuyê ̣t vo ̣ng. Tôi nói vâ ̣y vì tôi đã kinh nghiê ̣m, đã tâ ̣p sống trong cảnh bất an. Trong hai mươi lăm năm, vì chiến tranh, hâ ̣u quả của chiến tranh và nhiều lí do khác, tôi đã chín lần rời bỏ những ngôi nhà khó nho ̣c mới gây dư ̣ng đươ ̣c. Ba lần, đời tôi suýt bi ̣ tan nát: lần thứ nhất khi Đê ̣ tam Đế Quốc Đức (tức chính quyền Đức khi Hitler lên cầm quyền) cấm tôi xuất bản sách rồi nhốt tôi vô khám; lần thứ nhì khi nhà tôi bi ̣ giết, và lần thứ ba khi tôi li di ̣ với người chồng sau. Tôi đã ho ̣c đươ ̣c của Rilke thái đô ̣ này: "Li biê ̣t trước đi, bất kì là đối với cái gì". Mình không bám vào mô ̣t cái gì cả thì ai có thể cướp của mình đươ ̣c. Sư ̣ an toàn của tôi là sư ̣ an toàn của loài chim. Như vâ ̣y nghĩa là sao? Tôi xin giảng: loài chim hót làm tổ trên cây. Nó có bảo hiểm phòng giông tố, rét mướt, thiếu ăn đâu; cũng chẳng bảo hiểm phòng loài mãnh cầm, loài mèo, bo ̣n đánh chim, bo ̣n con nít phá tổ chim. Nó không bảo hiểm đươ ̣c sinh ma ̣ng để chim con đươ ̣c an toàn khi nó chết sớm. Số phâ ̣n nó hoàn toàn bất an toàn. Nó sống ra sao? Thấy tai na ̣n lớn xảy ra thì nó trốn hoă ̣c đôi khi chiến đấu vì đàn chim con. Nhưng khi cơn nguy hiểm qua rồi thì nó la ̣i hót ríu ra ríu rít.

Trong tác phẩm của Dante, tôi thấy hình ảnh này: "Mô ̣t ổ chim làm bằng ánh sáng". Có thể sống trong mô ̣t ổ chim như vâ ̣y không? Không, nếu luôn luôn người ta nă ̣ng lòng sơ ̣ mất mô ̣t cái gì mà người ta lo lắng cố níu lấy. Đươ ̣c, nếu người ta thanh thản, nhe ̣ nhàng trút hết mo ̣i ưu tư.

Phải có tâm tra ̣ng đó mới khỏi sơ ̣ mô ̣t cuô ̣c khủng hoảng kinh tế trên khắp thế giới, khỏi sơ ̣ tiền ba ̣c, đất đai mất giá, đầu cơ trên thi ̣ trường chứng khoán mà thất ba ̣i, khỏi sơ ̣ thuế má tăng vu ̣t lên và mo ̣i sư ̣ ha ̣n chế mà ba ̣n cũng phải chi ̣u. Không cần mô ̣t sư ̣ an toàn giả ta ̣o và không sơ ̣ sê ̣t gì cả, như vâ ̣y dễ sống hơn. Cái thâ ̣t sư ̣ quan tro ̣ng là lòng tin, lòng hi vo ̣ng, lòng kiên nhẫn và tình thương... muốn ra sao thì ra.

Ba ̣n có can đảm không ?

Năm nào thảm ki ̣ch đó cũng tái diễn: mô ̣t vài thanh niên muốn leo lên ngo ̣n núi nguy hiểm nào đó rồi vì không đủ kinh nghiê ̣m mà bỏ ma ̣ng: lăng xuống vư ̣c hoă ̣c kiê ̣t sức, la ̣nh quá, chết cóng. Ho ̣ can đảm, dám ma ̣o hiển đấy, nhưng chẳng ai khen ho ̣ cả.

Mô ̣t em bé té xuống mô ̣t dòng sông cuồn cuô ̣n đương mùa mưa lũ. Mô ̣t người liều ma ̣ng nhảy xuống ráng vớt em, dù chẳng vớt đươ ̣c mà có bi ̣ chết đuối chăng nữa, thì cũng vẫn đươ ̣c mo ̣i người khen.

Năm 1942, hai sinh viên trường đa ̣i ho ̣c Munich, tên là Sophie và Hans Scholl, rải truyền đơn đả đảo Hitler. Ho ̣ chẳng biết rằng sớm muô ̣n gì cũng bi ̣ phát giác, mà hành đô ̣ng của ho ̣ chẳng có chút hi vo ̣ng gì lâ ̣t đổ đươ ̣c chế đô ̣. Quả nhiên, sau đó cả hai đều bi ̣ xử tử. Vâ ̣y ho ̣ điên chăng? Ho ̣ hi sinh đời ho ̣ mô ̣t cách vô ích chăng? Bây giờ người ta ngưỡng mô ̣ ho ̣ là hai anh hùng, nêu gương can đảm cho đồng bào.

Ở mô ̣t trường trung ho ̣c no ̣, không hiểu lẽ gì, cả mô ̣t lớp trẻ mười hai tuổi hùa vào ngươ ̣c đãi mô ̣t ba ̣n ho ̣c. Tình cảnh em này càng đánh thương vì cha me ̣ mới bi ̣ sa ̣t nghiê ̣p. Đứa con trai thứ ba của tôi bèn đứng ra bênh vư ̣c em, can đảm chống la ̣i cả bầy kia, bất chấp sư ̣ thù oán của chúng.

Vài ví du ̣ đó chứng tỏ rằng khi mo ̣i viê ̣c đáng liều mới liều thì hành đô ̣ng của ta mới đươ ̣c khen là can đảm. Bo ̣n thanh niên leo núi thiếu kinh nghiê ̣m trên kia không phải là can đảm mà chỉ là vô ý thức.

Ba ̣n hỏi tôi: vâ ̣y đứng về phương diê ̣n thư ̣c tế mà xét thì hai sinh viên Đức cũng đáng chê là da ̣i dô ̣t, nếu không thì cũng ít nhất là táo ba ̣o, vì tay không mà đòi bắt co ̣p?

Không, tôi không nghĩ vâ ̣y, vì ho ̣ hành đô ̣ng, hi sinh như vâ ̣y để kích đô ̣ng các người khác dùng những phương pháp thích hơ ̣p hơn tiếp tu ̣c cuô ̣c tranh đấu mà ho ̣ đã cổ vũ. Ở thời đó, người ta cho ho ̣ là "khinh suất" đấy, nhưng sau này người ta thấy sư ̣ khinh suất ấy cao cả, rất sáng suốt, vì chính nhờ ho ̣ mà dân tô ̣c Đức không bi ̣ dư luâ ̣n thế giới miê ̣t thi ̣ quá. Các vi ̣ anh hùng, các vi ̣ thánh thường bi ̣ mô ̣t số người không hiểu nổi tầm quan tro ̣ng hành đô ̣ng liều lĩnh của ho ̣, nên cho ho ̣ là điên khùng. Nhưng có mô ̣t thứ điên khùng mà la ̣i rất thông minh. Chúng ta biết rằng can đảm thì cần phải thông minh (hễ ngu ngốc thì rất ít khi can đảm), nhất là cần đừng tính toán lơ ̣i ha ̣i, hơn thiê ̣t cho riêng mình, nghĩa là cần phải hi sinh. Người nào hành đô ̣ng theo lương tâm mình là người đó can đảm.

Bẩm sinh có người can đảm, có kẻ nhút nhút nhát. Mô ̣t số người có thể thành can đảm đươ ̣c, nhưng vì mô ̣t sư ̣ giáo du ̣c sai lầm hay vì mô ̣t hoàn cảnh, kinh nghiê ̣m tai ha ̣i nào đó mà hóa ra nhút nhát, không dám ma ̣o hiểm mô ̣t chút gì cả, luôn luôn lư ̣a cho ̣n con đường an toàn nhất, không phải đu ̣ng đầu với mô ̣t cái gì "đau đớn" cả. Những kẻ đó sơ ̣ phải liều thân. Sơ ̣ tới cái mức tránh mo ̣i sư ̣ giao thiê ̣p có thể làm cho ho ̣ hơi đau khổ hơn mô ̣t chút: chẳng ha ̣n sơ ̣ phải thất vo ̣ng, li biê ̣t mà không dám cưới vơ ̣, thành thử không có con; ai ra lê ̣nh gì, hoă ̣c đưa ý kiến gì ho ̣ cũng vâng vâng da ̣ da ̣ tỏ vẻ cư ̣c kì nhu thuâ ̣n, hòa hảo chứ không muốn đưa ý kiến của mình ra sơ ̣ phải tranh biê ̣n để bênh vư ̣c nó; ho ̣ có bất đồng ý kiến với ai, thù oán ai thì giữ kín trong lòng chứ không dám biểu lô ̣ ra. Hồng y giáo chủ Mercier đã nói câu thâm thúy la ̣ thường này:

"Có những kẻ không bao giờ lầm lỡ môt điều gì cả, vâ ̣y mà suốt đời lầm lỡ chứ".

Ông muốn bảo rằng thà cứ liều đi, dù có lầm lỡ cũng còn hơn là luôn luôn tìm sư ̣ yên ổn.

Sống mô ̣t cuô ̣c đời chân chính thì phải biết liều, sẵn sàng chi ̣u sư ̣ trầy da tróc vảy, cứ đừng dè dă ̣t, sơ ̣ sê ̣t.

Nhưng như vâ ̣y, sư ̣ can đảm chỉ là mô ̣t đức cần thiết trong vài trường hơ ̣p đă ̣c biê ̣t nào thôi ư? Có phải ai cũng có thể lâ ̣t đổ mô ̣t ba ̣o chúa hoă ̣c cứu vớt mô ̣t em nhỏ té xuống sông đươ ̣c đâu. Với la ̣i hình thức đó của sư ̣ can đảm chưa chắc là hình thức cao nhất. Trong mô ̣t số hoàn cảnh đă ̣c biê ̣t nào đó, chúng ta như đươ ̣c mô ̣t làn sóng nhiê ̣t tâm nâng đỡ, lòng ta bừng bừng lên mà dễ có những hành đô ̣ng gan da ̣.

Chẳng ha ̣n, thái hai năm 1945, tôi bi ̣ công an Đức Quốc Xã lấy khẩu cung liên tiếp trong tám giờ, và lúc đó tôi nổi đóa, muốn chửi vào mă ̣t ho ̣. Hành đô ̣ng như vâ ̣y là can đảm đấy vì coi thường cái chết. Nhưng tôi nén đươ ̣c lòng. Có phải vì hèn nhát không? Không, vì trong trường hơ ̣p đó mà hi sinh tính ma ̣ng là điều vô lí. Tôi đã vì các con tôi mà lư ̣a cho ̣n con đường tiếp tu ̣c sống: vì chúng mà tôi chi ̣u ở trong khám, lo lắng và tủi nhu ̣c nuốt hết nỗi đắng cay của bo ̣n Đức Quốc Xã đối xử với tôi mà chúng go ̣i là "kẻ thù dân tô ̣c", kẻ bi ̣ dân tô ̣c ruồng bỏ.

Như vâ ̣y thì không nhất đi ̣nh phải làm mô ̣t hành đô ̣ng nguy hiểm mới là can đảm; nhiều khi cứ tiếp tu ̣c sống cũng là can đảm. Vâng, kiên nhẫn đương đầu với sư ̣ bất ý, những khó khăn, thử thách hàng ngày, chống cư ̣ la ̣i với những nỗi rầu rĩ, chán nản, thất vo ̣ng, đừng để cho nó xâm chiếm ta, thái đô ̣ đó cần nhiều can đảm lắm mới đươ ̣c. Nhiều người ngày nào cũng vâ ̣y, hễ bừng mắt dâ ̣y là phải can đảm chiến đấu với cuô ̣c đời. A! Giá có thể nằm dài ở giường mà đừng biết gì tới.

Can đảm không phải là mô ̣t đức lâu lâu mới dùng tới khi phải làm mô ̣t điều nguy hiểm. Can đảm là mô ̣t thái đô ̣ căn bản đối với đời sống: thái đô ̣ của người tin ở đời mà tư ̣ nhủ: "Khó khăn gì cũng sẽ vươ ̣t đươ ̣c".

Thái đô ̣ đàng hoàng

Mô ̣t phần do kinh nghiê ̣m bản thân, mô ̣t phần do đo ̣c mô ̣t bài báo mà tôi mới nảy ra những ý nghĩ dưới đây.

Mô ̣t ngày thứ bảy, gần tới giờ các tiê ̣m đóng cửa rồi, mô ̣t chi ̣ ba ̣n tôi mua mô ̣t vài món vă ̣t. Về tới nhà, chi ̣ mới thấy đã vô ý lấy hai cây sà-lách đã gói sẵn. Ngày thứ hai, chi ̣ la ̣i tiê ̣m trả tiền món lấy dư đó. Các cô bán hàng đều nga ̣c nhiên, mà thấy ho ̣ nga ̣c nhiên chi ̣ cũng nga ̣c nhiên nữa. Các cô ấy bảo chi ̣ rằng các khách hàng cũng thường vô ý lấy lẫn như chi ̣, nhưng chẳng có người nào trở la ̣i trả tiền như chi ̣. La ̣ lùng nhất là tiê ̣m đó ở trong mô ̣t khu toàn những người đàng hoàng, ai cũng quen mă ̣t nhau cả, thế là nghĩa làm sao nhỉ?

Đó là kinh nghiê ̣m bản thân tôi, còn bài báo thì nô ̣i dung như sau. Trong thế chiến vừa rồi, mô ̣t că ̣p vơ ̣ chồng Áo no ̣ do mô ̣t kẻ làm trung gian, mua đươ ̣c nhiều bức ho ̣a hiê ̣n đa ̣i rất có giá tri ̣ của mô ̣t tư nhân đã sưu tâ ̣p bây giờ muốn bán la ̣i. Để có đủ tiền mua, hai ông bà đó phải bán những bức ho ̣a, cũng rất có giá tri ̣, di sản tổ tiên để la ̣i, những bức này của các ho ̣a sĩ trong phái lãng ma ̣ng Áo. Sau chiến tranh, hai ông bà hay rằng viê ̣n bảo tàng ho ̣a phẩm no ̣ phàn nàn đã mất những bức tranh hiê ̣n đa ̣i đó. Vâ ̣y thì không còn nghi ngờ gì nữa, có kẻ đã ăn cắp những bức tranh đó rồi nhờ người trung gian bán la ̣i cho ông bà. Thời chiến tranh ăn cắp những bức tranh đó không phải là viê ̣c khó, vì có nhiều bức ho ̣a hiê ̣n đa ̣i, bo ̣n Đức Quốc Xã cho là "nghê ̣ thuâ ̣t đồi ba ̣i" rút ra khỏi viê ̣n bảo tàng, chất bâ ̣y mô ̣t nơi, rồi hễ có di ̣p là lấy ra bán lén. Hay tin đó, că ̣p vơ ̣ chồng Áo đó phải làm gì đây? Ho ̣ có thể tư ̣ nhủ: "Mình bỏ tiền ra mua những bức đó mà mình la ̣i không thể ngờ đươ ̣c rằng nó là của chính phủ, vâ ̣y thì nó thuô ̣c về mình"; đành rằng mô ̣t ngày kia, viê ̣c đó có thể tiết lô ̣ ra đươ ̣c, nhưng muốn khỏi bi ̣ hâ ̣u quả thì cũng không khó, chỉ tìm cách bán ra ngoa ̣i quốc là êm. Có cả bo ̣n thương ma ̣i quốc tế thiếu tư cách; tổ chức rất chă ̣t chẽ, cứ giao cho bo ̣n ho ̣ têu thu ̣ dùm, sẽ chẳng có ai biết cả. Hết chiến tranh, có biết bao tác phẩm mĩ thuâ ̣t "mất" như vâ ̣y, làm sao tìm cho ra các thủ pha ̣m đươ ̣c, vâ ̣y thì có gì đâu mà lo. Và că ̣p đó đã hành đô ̣ng ra sao? Thưa, ho ̣ đem các bức ho ̣a trả cho chính phủ. Và theo chỗ tôi biết, ho ̣ cũng không đòi bồi thường nữa, với la ̣i có đòi cũng khó đươ ̣c. Thế là ho ̣ mất toi những bức ho ̣a cổ của ông cha để la ̣i. Nhưng điều quan tro ̣ng là hễ đã làm thiê ̣t ha ̣i, dù là vô tình, thì cũng phải đền bù la ̣i.

Thái đô ̣ của că ̣p vơ ̣ chồng đó, phải go ̣i là gì bây giờ? Go ̣i là chính trư ̣c ư? Tôi thì muốn dùng mô ̣t danh từ nghĩa rô ̣ng hơn: danh từ "đàng hoàng".

Tiếng "đàng hoàng" gồm có nhiều đức như chính trư ̣c, thành thâ ̣t, trung tín, lễ đô ̣, tâ ̣n tâm.

(...) Thái đô ̣ đàng hoàng rất khó thư ̣c hiê ̣n đấy, chứ chẳng dễ đâu. Chúng ta cứ tư ̣ vấn tâm mà xem:

Chúng ta đã chẳng có lần bắt đươ ̣c mô ̣t của rơi, thấy nó chẳng đáng giá bao nhiêu, bèn giữ lấy, chứ không đem giao cho ty cảnh sát đó ư? Mă ̣c dù ta hơi áy náy trong lòng rằng người đánh mất vâ ̣t đó có thể tiếc ngơ tiếc ngẩn. Chúng ta đã chẳng có lần "quên", mươ ̣n sách rồi không trả đấy ư?

Đã chẳng có lần ba ̣n bè viết thư nhờ làm giúp mô ̣t viê ̣c, thấy phiền nhiễu, không làm rồi sau bảo rằng không nhâ ̣n đươ ̣c thư đấy ư? Có lần nào thiếu nơ ̣ ai mô ̣t món tiền, dù rất nhỏ, rồi quên không trả chỉ vì chủ nơ ̣ tính tình rô ̣ng rãi, không đòi không?

Rồi cô thu ngân vô ý thối dư tiền cho ta, chúng ta biết mà cứ lă ̣ng lẽ đút túi không?

Khi lái xe vô chỗ đâ ̣u, chúng ta làm sây sát mô ̣t chiếc xe khác, có thể để la ̣i miếng giấy nhỏ ghi tên ho ̣ và đi ̣a chỉ của mình, xin lãnh hết những phí tổn sửa mà xe, dù là rất nhỏ nhă ̣t không?

Có khi nào khéo léo không thưởng tiền cho mô ̣t người đã tâ ̣n tâm giúp ta không?

Có bao giờ quá nhiê ̣t tâm, chúng ta hứa giúp ai mô ̣t viê ̣c gì, sau này ân hâ ̣n, cố quên lời hứa đi không? Có lần nào ta nói xấu mô ̣t người khác, sau thấy rằng mình lầm mà không chi ̣u đính chính la ̣i không?

Biết rằng mô ̣t người khác bi ̣ nghi ngờ mô ̣t cách bất công, có bao giờ chúng ta làm biếng hoă ̣c vì hèn nhát, tìm cách lẩn mà không đứng ra làm chứng để bênh vư ̣c người đó không?

Có bao giờ chúng ta... Nhưng thôi, tôi xin để ba ̣n tiếp tu ̣c tư ̣ vấn tâm.

Về cái viê ̣c vấn tâm này, tôi nhớ la ̣i mô ̣t viê ̣c có thâ ̣t mà chắc vài ba ̣n đã đươ ̣c nghe rồi. Nhà soa ̣n nha ̣c Richard Strauss, khi gần mất, ngỏ ý rằng những người hâm mô ̣ nha ̣c của ông, khi ông mất, chắc sẽ mua những vòng cườm đắt tiền để biếu, ông xin ho ̣ dùng số tiền đó vào quỹ cứu tế các nha ̣c sĩ thì hơn. Rồi thì ra sao? Ba ̣n đã đoán đúng đấy: quỹ cứu tế chẳng nhâ ̣n đươ ̣c mô ̣t đồng nào cả mà trên nấm mồ cũng chẳng có mô ̣t vòng cườm nào cả. Bao nhiêu kẻ giàu có ngưỡng mô ̣ ông đã "rút lui" mô ̣t cách bần tiê ̣n.

Nếu ta xét tỉ mỉ cái đức mà tôi go ̣i là "đàng hoàng" thì sẽ thấy nó chính là lòng "yêu tha nhân". Nhưng tiếng "yêu" có nghĩa bao quát quá, không rõ rê ̣t, trái la ̣i tiếng "đàng hoàng" chỉ rõ hơn thái đô ̣ thư ̣c tế mà ta phải có, đối với người khác. Người ta bảo ta "Phải yêu người khác như yêu chính bản thân mình". Như vâ ̣y nghĩa là phải yêu người đó tha thiết chăng? Hay là phải đừng làm cái gì có ha ̣i cho người đó mà còn giúp người đó sống nữa?

Thí du ̣ xe tôi đu ̣ng, làm móp bên hông mô ̣t chiếc xe đương đâ ̣u, mà không ai thấy cả. Tôi có thể có hai thái đô ̣. Hoă ̣c tôi chỉ nghĩ đến tôi rồi lẩn, như vâ ̣y tôi không có mô ̣t chút ý thức gì về tình yêu tha nhân, mà cũng chẳng tư ̣ đă ̣t mình vào đi ̣a vi ̣ người chủ xe, chẳng nghĩ đến sư ̣ thiê ̣t ha ̣i bư ̣c mình tôi gây cho người đó nữa.

Hoă ̣c tôi cài dưới cái que chùi kiếng mô ̣t miếng giấy nhỏ ghi tên và đi ̣a chỉ của tôi, như vâ ̣y chứng tỏ rằng chẳng những tôi biết những điều phải quấy mà nghĩ đến người chủ xe, ân hâ ̣n đã gây ra mô ̣t sư ̣ thiê ̣t ha ̣i cho ông ta và sẵn sàng xin đền. Hành vi đó là mô ̣t hành vi "đàng hoàng" mà cũng là mô ̣t hành vi thân ái.

La ̣i thí du ̣ rằng tôi lươ ̣m đươ ̣c mô ̣t chiếc ví. Nó cũ kĩ mà chỉ chứa có mấy tấm hình. Tôi có thể tư ̣ thuyết phu ̣c tôi rằng nó chẳng có giá tri ̣ gì cả, khỏi phải đem la ̣i ty cảnh sát hoă ̣c rao trên báo; có thể liê ̣ng phắt nó ngay vào thùng rác, và làm vâ ̣y tôi có thể thấy yên tâm. Nhưng tôi cũng có thể nghĩ bu ̣ng rằng cái người đánh mất ví quí tấm hình hơn tiền ba ̣c nhiều. Tôi tưởng tươ ̣ng nỗi khổ tâm của ho ̣, và tôi bèn đem chiếc ví la ̣i ty cảnh sát, hoă ̣c rao trên báo. Hành đô ̣ng đó chứng tỏ tôi có thái đô ̣ đàng hoàng và yêu tha nhân.

Mô ̣t thí du ̣ nữa: có mô ̣t cô thu ngân thối dư tiền cho tôi. Tôi có thể tư ̣ nhủ: "Cô ấy vô ý thì phải chi ̣u". Nhưng tôi cũng có thể nghĩ la ̣i: "Cô ấy khi tính tiền, thấy thiếu, phải lấy tiền túi ra bù. Hâu quả: cô ấy phải nhi ̣n cái vui đi coi hát tối nay, hoă ̣c bỏ ý đi ̣nh mua đồ chơi cho đứa con cưng". Tư ̣ đă ̣t mình vào đi ̣a vi ̣ người khác, đó là tình thương.

Ba ̣n thấy như vâ ̣y tiếng "đàng hoàng" bề ngoài có vẻ tầm thường, lần lần mang mô ̣t ý nghĩa rô ̣ng rãi không ngờ và buô ̣c ta có thái đô ̣ tinh thần nghiêm chỉnh. Và ba ̣n cũng thấy rằng lòng yêu tha nhân không phải là mô ̣t ý nghĩa trừu tươ ̣ng hoă ̣c chỉ có nghĩa là bố thí mà trái la ̣i, quy đi ̣nh mô ̣t cách rất cu ̣ thể các giao tế hằng ngày của chúng ta với người chung quanh.

Đừng nói dối

Giới luâ ̣t có vẻ hoàn toàn minh ba ̣ch. Ai cũng hiểu thế nào là nói dối: biết là sai mà bảo là đúng, như vâ ̣y là nói dối.

Khi da ̣y trẻ, chúng ta chú ý giới luâ ̣t đó lắm. Cho nên chúng ta hỏi chúng: "Ai đánh bể cái đĩa này?", hi vo ̣ng chúng sẽ thú tô ̣i mă ̣c dầu chúng biết rằng thú tô ̣i thì thế nào cũng bi ̣ ta rầy đấy. Ngay cả những khi chúng ta không có cách gì chứng thư ̣c tô ̣i của trẻ thì chúng ta cũng hi vo ̣ng rằng nó sẽ tư ̣ thú. Chúng ta tin nó đủ hùng tâm để yêu sư ̣ thư ̣c, thà chi ̣u trừng pha ̣t chứ không khi nào nói dối. Đối với trẻ chúng ta nghiêm khắc như vâ ̣y đấy!

"Ừ, má sẽ may cho con cái áo đó, nhưng con phải hứa hễ ba có hỏi gì nói chỉ tốn 500 đồng thôi nhé!". Chắc ba ̣n đã nghe thấy mô ̣t bà me ̣ nói với con như vâ ̣y. Và nếu ba ̣n tin rằng có thể da ̣y cho trẻ phân biê ̣t đươ ̣c nói dối khi nào là có tô ̣i, khi nào đã chẳng có tô ̣i mà còn đáng khen, thì ba ̣n lầm đấy. Đối với mô ̣t đứa trẻ chưa bi ̣ xã hô ̣i làm cho hư hỏng thì, nhờ Trời, nói dối trong trường hơ ̣p nào cũng là nói dối. Nhưng cha me ̣ có nhiều người là cho trẻ hư vì khiến cho chúng nói dối hoă ̣c bằng cách trừng tri ̣ chúng nghiêm khắc quá, chúng sơ ̣ mà phải nói dối hoă ̣c bằng cách trừng tri ̣ chúng nghiêm khắc quá, chúng sơ ̣ mà phải nói dối hoă ̣c bằng cách làm gương cho chúng nói dối. "Thằng tư la ̣i trả lời điê ̣n thoa ̣i đi, chắc la ̣i là di Xuân đấy, lắm chuyê ̣n lắm, con bảo rằng má đi khỏi rồi nhé!". Da ̣y cho chúng nói dối như vâ ̣y rồi tới khi chúng nói dối với mình thì la ̣i nghiêm khắc trừng tri ̣ chúng. Vì chúng ta nói dối với người khác thì đươ ̣c, còn người khác mà nói dối chúng ta thì chúng ta dễ nổi qua ̣u lên. Chỉ mỗi sư ̣ kiê ̣n này: chúng ta không thành thâ ̣t với người khác mà la ̣i buô ̣c người khác phải thành thư ̣c với ta, cũng đủ tỏ rằng chúng ta biết rõ giá tri ̣ của sư ̣ thành thư ̣c. Chúng ta đòi người khác - đă ̣c biê ̣t là con chúng ta - phải tốt hơn chúng ta. Thâ ̣t la ̣ lùng: chúng ta luôn luôn tìm đươ ̣c cả ngàn lí lẽ để chữa tô ̣i nói dối của mình!... Nhưng thôi, tôi xin dừng la ̣i, để mỗi người tư ̣ xét lương tâm của mình.

Chúng ta nên tư ̣ hỏi câu này: cấm nói dối có nghĩa là bất kì lúc nào, trong trường hơ ̣p nào cũng phải nói thư ̣c không, có sao nói vâ ̣y không; hay là sư ̣ cấm đoán đó có mô ̣t giới ha ̣n nào đó cho hơ ̣p với thư ̣c tế?

Tôi thí du ̣ rằng khi gă ̣p chồng của bà X - bà này chơi thân với ba ̣n - cùng đi với mô ̣t người đàn bà khác, trong những hoàn cảnh làm cho ba ̣n tin chắc rằng hai người đang că ̣p kè với nhau, không còn nghi ngờ gì nữa. Nếu bà X ngờ chồng mình có ngoa ̣i tình, hỏi ba ̣n mà ba ̣n la ̣i biết bà ấy nóng tính lắm, có thể xin li di ̣ đươ ̣c thì ba ̣n có nói tất cả sư ̣ thâ ̣t ra hay không? Hay là ba ̣n biết tính ông X chỉ la ̣c lòng vâ ̣y thôi, sau sẽ ân hâ ̣n mà ba ̣n sẽ nói khéo cách nào cho bà X khỏi nghi ngờ - nói khéo không có nghĩa là nói dối mô ̣t cách trắng trơ ̣n - chẳng ha ̣n bảo: "Ta ̣i sao chi ̣ la ̣i nghi anh ấy như vâ ̣y, anh ấy quý chi ̣ lắm mà." và gia đình ho ̣ khỏi tan rã?

Còn như ông chồng kia nếu như vơ ̣ hỏi thì có bổn phâ ̣n thâ ̣t nói hết ra không? Cái đó còn tùy. Nếu tin rằng vơ ̣ ông sẽ không chấp nhất, sẽ tha thứ đươ ̣c thì phải thú thâ ̣t với vơ ̣. Trái la ̣i nếu vơ ̣ nóng tính có thể xin li di ̣ liền thì đừng nên thú làm chi.

Mô ̣t ông ba ̣n của tôi, gia đình rất hòa thuâ ̣n, bà vơ ̣ không hề nghi ngờ chồng gì cả, nhưng cũng không khi nào cho chồng đi du li ̣ch mô ̣t mình. Sau mười năm sống chung, ông thấy tình tra ̣ng ấy vô lí quá, quyết tâm nói dối vơ ̣, bảo từ nay thường phải đi xa vì công viê ̣c làm ăn. Và ông ta kiếm đươ ̣c cớ để đi mô ̣t mình mà hưởng cái thú cô liêu. Ông đã dùng thuâ ̣t nói dối để có cái quyền chính đáng đươ ̣c hưởng mô ̣t chút tư ̣ do vừa phải. Vâ ̣y chúng ta cư xử với nhau phải đa ̣i lươ ̣ng, nhân từ, sáng suốt mô ̣t chút để có thể tin câ ̣y lẫn nhau mà nói thư ̣c với nhau đươ ̣c, nếu không thì chúng ta sẽ làm cho người khác phải nói dối với ta cũng như chính chúng ta phải nói dối với ho ̣.

Như vâ ̣y, tôi cho rằng nên đổi câu: "Đừng nói dối" ra làm "Nên thành thư ̣c" thì hơn. Người nào bất đắc dĩ phải nói dối - dù mô ̣t lần hay mười lần, điểm đó không quan tro ̣ng - mà trong thâm tâm, bứt rứt vì không thể nói thư ̣c ra đươ ̣c, thì người đó không phải là kẻ nói dối.

Trái la ̣i, nhà cầm quyền nào theo đa ̣o Ki tô, ở nhà chăm chỉ đo ̣c kinh, cầu nguyê ̣n mà vì hèn nhát hoă ̣c tư lơ ̣i, tri ̣ dân theo mô ̣t chính sách trái với đa ̣o Ki tô, thì không phải là người thành thư ̣c. Nhà văn nào chiều theo thi ̣ hiếu đô ̣c giả mà viết những điều trái với quan niê ̣m đa ̣o đức của mình, cũng là thiếu thành thư ̣c. Nhân viên nào chê cách làm ăn của ông chủ là bất lương mà vẫn hèn nhát hơ ̣p tác với ông ta, cũng là mắc tô ̣i thiếu thành thư ̣c. Những thí du ̣ đó chứng tỏ rằng:

1. Thành thư ̣c và dối trá là tùy ở thái đô ̣ chứ không phải ở hành đô ̣ng của ta.

2. Thành thư ̣c thì luôn luôn là can đảm; dối trá thì luôn luôn là hèn nhát.

3. Dối trá là phản bô ̣i, mà thành thư ̣c là trung thành, chẳng những trung thành với chân lý đã đươ ̣c chấp nhâ ̣n mà còn trung thành với bản thân nữa.

Cái nguy ha ̣i của sư ̣ nói dối là cứ mỗi lần nói dối là đức thành thư ̣c của ta la ̣i giảm đi mô ̣t chút, mà thói dối trá của ta la ̣i tăng lên.

Sư ̣ thành thư ̣c không phải là mô ̣t đức không liên quan gì đến các đức khác, nó là điều kiê ̣n tất yếu của tư cách con người.

Tôi biết mô ̣t bà no ̣ không làm sao nói dối đươ ̣c. Dù người ta có hỏi bà hay không thì bà cũng va ̣ch thẳng những lỗi của người ta ra, mà chính những lỗi của bà, bà cũng nhâ ̣n liền, không hề giấu giếm. Tôi cho rằng thói trư ̣c tính đó của bà không phải là mô ̣t đức tốt, vì kho va ̣ch thẳng những lỗi của người khác, bà la ̣nh lùng thản nhiên, có vẻ như thách đố: "Tôi cần quái gì phải giấu ý nghĩ của tôi. Tôi nói thư ̣c ra đấy, chi ̣u đươ ̣c thì chi ̣u, không chi ̣u đươ ̣c mà có nổi điên lên thì tôi cũng cóc cần!". Trư ̣c tính như vâ ̣y là tư ̣ cao tư ̣ đa ̣i; vì đức thành thư ̣c chân chính thì luôn luôn có pha chút tình thương. Nói thẳng với ai là để giúp người đó giác ngô ̣ mà sửa đổi tính nết chứ không phải để làm phâ ̣t lòng người, gây thù gây oán với người. Người nào bẩm sinh hay do giáo du ̣c mà trư ̣c tính thì cũng dễ bi ̣ cái tâ ̣t nghiêm khắc, đòi người khác phải có những đức như mình. Ba ̣n nên nhớ rằng người khác có thể nhu nhươ ̣c hơn mình, không can đảm bằng mình, không may máy tìm đươ ̣c những lời thích hơ ̣p để bày tỏ sư ̣ thâ ̣t như mình, có khi không thể nói thư ̣c ra đươ ̣c nữa, sơ ̣ có ha ̣i cho cha chính người đó hoă ̣c cho mô ̣t người nào khác. Vì vâ ̣y, trừ phi là cần thiết lắm, còn không thì nên tránh, đừng hỏi thẳng người ta những điều người ta khó đáp. Ai cũng có quyền tư ̣ vê ̣, giữ cái bí mâ ̣t của mình. Vâ ̣y các đô ̣c giả nam cũng như nữ của tôi, nếu người ba ̣n trăm năm của ba ̣n tối nay có về trễ hơn thường lê ̣ thì xin đừng tra hỏi gì hết nhé, và các bâ ̣c cha me ̣ nữa, khi con cái đã lớn rồi thì đừng bắt chúng thuâ ̣t la ̣i că ̣n kẽ những hành đô ̣ng của chúng nhé. Đừng nên do thám lẫn nhau, vì hễ tin nhau thì tránh đươ ̣c cho nhau khỏi phải nói dối đấy.

Cách đây mấy năm, tôi đươ ̣c nghe mô ̣t người Ấn diễn thuyết. Tinh thần ông ấy tỏa ra mô ̣t sức ma ̣nh phi thường. Ông bảo rằng luôn luôn có thể tránh đươ ̣c nói dối, cả những khi nói dối mà không phải là tô ̣i nữa. Vì khi người ta đã quyết tâm không nói dối, nghĩa là quyết tâm vừa kín đáo thâ ̣n tro ̣ng, vừa can đảm, thì lần lần có thể thay đổi bản tính của mình đươ ̣c; lời nói và hành đô ̣ng đi đôi với nhau rồi, sức ma ̣nh tinh thần của người ta tăng lên rất nhiều. Diễn giả Ấn Đô ̣ đó đã tư ̣ bản thân chứng thư ̣c lời nói của mình.

Có nên quan tâm tới lời di ̣ nghi ̣ của thiên ha ̣ không?

Suốt thời thanh niên tôi luôn luôn nhâ ̣n đươ ̣c hai lời cảnh báo này: "Người khác sẽ phê bình mình ra sao?" và "Đừng để cho ý kiến của người khác ngăn cản hành đô ̣ng của mình". Hai lời cảnh báo đó hoàn toàn trái ngươ ̣c, ít nhất là bề ngoài, thành thử hồi đó tôi hoang mang đau khổ lắm. Nhưng bây giờ tôi hiểu song thân tôi muốn khuyên tôi ra sao rồi, vì hai lời đó thuô ̣c về hai quy tắc luân lý khác nhau:

- Mô ̣t mă ̣t, ta có bổn phâ ̣n làm điều phải, bất chấp ý kiến của "thiên ha ̣" (nghĩa là của những kẻ ngu ngốc, tàn ác hoă ̣c những kẻ chỉ nghĩ tới phương diê ̣n vâ ̣t chất của các vấn đề). -Mă ̣t khác, trước khi có mô ̣t hành đô ̣ng nào di ̣ thường có thể làm cho người khác phâ ̣t ý, bư ̣c mình hoă ̣c buồn rầu thì ta phải chú ý tới ý kiến của người.

Lời khuyên thứ nhất (phải chú ý tới ý kiến của người khác) ai cũng cho là đúng; cho nên dưới đây tôi chỉ xét lời khuyên thứ nhì thôi:

"Thiên ha ̣ muốn nghĩ sao thì nghĩ, mă ̣c!" câu đó có thể thốt ra nhiều cách: hoă ̣c là tư ̣ cao tư ̣ đa ̣i, muốn thách thiên ha ̣, hoă ̣c là bình tĩnh, cương nghi ̣ hoă ̣c là chán nản. Nhưng dù thốt ra cách nào thì cũng có vẻ là mình tư ̣ tin rằng mình hơn người, mà sư ̣ thư ̣c mình thiếu đức tư ̣ tin, nên mới làm bô ̣ bất chấp dư luâ ̣n như vâ ̣y. Câu đó còn tỏ rằng mình nhâ ̣n đươ ̣c hành đô ̣ng của mình có cái gì khác thường, trái với tâ ̣p quán, và không đươ ̣c người đời chấp nhâ ̣n. Mình sẽ tách ra khỏi mô ̣t đoàn thể: gia đình, cô ̣ng đồng, giai cấp xã hô ̣i. Thái đô ̣ tư ̣ tách ra khỏi đoàn thể có thể có nhiều nguyên nhân:

- Tin chắc rằng người khác là bâ ̣y nên chẳng những không liên kết với ho ̣ mà còn chống đối ho ̣ bằng mô ̣t cách tích cư ̣c hay tiêu cư ̣c;

- Hoă ̣c muốn tỏ ra "ta đây nào phải như ai", thái đô ̣ này nguyên do là ta ̣i mô ̣t mă ̣c cảm tư ̣ ti, người nào nhâ ̣n đi ̣nh đươ ̣c giá tri ̣ của mình thì không khi nào tỏ vẻ khoe khoang muốn cho thiên ha ̣ chú ý tới mình;

- Hoă ̣c do bẩm sinh, do giáo du ̣c mà trở thành mô ̣t kẻ "nan du", không có tinh thần đoàn kết, tinh thần trách nhiê ̣m;

- Hoă ̣c có thể hồi nhỏ bi ̣ da ̣y dỗ nghiêm khắc mà oán đời, thấy cần phải nói thẳng vào mă ̣t thiên ha ̣ rằng mình chẳng coi dư luâ ̣n thiên ha ̣ ra cái quái gì cả (thái đô ̣ đó là thái đô ̣ gây gổ của biết bao thanh niên đối với thế hê ̣ cha anh ho ̣);

- Cũng có thể là mình tư ̣ tin quá, tư ̣ cao tư ̣ đa ̣i quá, coi người khác là đồ bỏ nên không cần để ý tới dư luâ ̣n;

- Sau cùng có thể là thấy thế của mình yếu, nên phải lấy sư ̣ bất chấp dư luâ ̣n làm mô ̣t thứ áo giáp để tư ̣ che chở cho mình. Bất kì là do nguyên nhân nào, thái đô ̣ khinh thường người khác và ý kiến của ho ̣ cũng là mô ̣t thái đô ̣ xấu vì nó tỏ rằng ta có mô ̣t quan niê ̣m lê ̣ch la ̣c, phi nhân bản về xã hô ̣i. Chỉ có mỗi thái đô ̣ này là đúng đắn: nhâ ̣n trong đáy lòng rằng không ai có thể sống mô ̣t mình trên đời đươ ̣c, cũng chưa có ai sống như vâ ̣y bao giờ, mỗi người chỉ là mô ̣t cái khoen trong cái dây xích ba tỉ cá nhân, đồng thời cũng là mô ̣t thành phần của mô ̣t dân tô ̣c, mô ̣t giai cấp, mô ̣t gia đình nữa. Thư ̣c tra ̣ng như vâ ̣y. Kẻ nào điên thì mới cho mình là mô ̣t biê ̣t lê ̣, vì ai cũng liên kết với tất cả các người đồng loa ̣i bằng từng đường gân, thớ thi ̣t của mình. Không ai có thể đô ̣c lâ ̣p tới cái mức người khác không liên quan chút gì tới mình mà mình cũng chẳng liên quan gì tới ho ̣.

Người ta nói khoa ho ̣c ngày nay có thể chế ta ̣o mô ̣t thứ máy vô tuyến truyền hình cho bất kì lúc nào và bất kì ở đâu, bất kì ai cũng có thể nhìn thấy mô ̣t người khác đươ ̣c. Viễn tưởng đó ghê gớm quá! Bi ̣ Chúa lúc nào cũng dò xét, còn đỡ sơ ̣ hơn vì chắc chắn là Người từ bi hơn con người! Nhưng dù không có cái máy quỉ đó thì sư ̣ thư ̣c mỗi người trong chúng ta cũng luôn luôn bi ̣ người khác kiểm soát. Người khác tuy không thấy hành đô ̣ng của chúng ta, nhưng cũng biết chúng ta là gì; mỗi hành vi, cử chỉ của ta đều ảnh hưởng tới ho ̣.

Tôi còn nhớ rõ mô ̣t khí cu ̣ vâ ̣t lý hồi tôi còn là sinh viên: có nhiều quả tròn treo trên mô ̣t cái cô ̣t hễ đu ̣ng vào quả thứ nhất thì quả này la ̣i đu ̣ng vào quả thứ hai, quả thứ hai đu ̣ng vào quả thứ ba, cứ như vâ ̣y mà truyền đi cho tới quả cuối cùng. Và ngay từ hồi đó tôi đã nghĩ bu ̣ng: "Bây giờ mình phát ra mô ̣t tiếng thì những làn sóng âm thanh sẽ lan đi khắp thế giới, và nếu ngón tay mình cha ̣m vào cái bàn này thì tất cả những phần tử trong vũ tru ̣ sẽ bi ̣ kích đô ̣ng".

Các hành vi, cử chỉ của ta cũng ảnh hưởng tới người khác như vâ ̣y, lan dần từ gần tới xa, gây ra những sư ̣ biến đổi ta không sao kiểm soát nổi. Vâ ̣y chúng ta không thể làm mô ̣t cái gì chỉ can hê ̣ tới riêng ta mà thôi, không liên can gì tới người khác. Ta làm cái gì là làm cho người khác, cho cả thế giới. Ai có chút tinh thần trách nhiê ̣m, nghĩ tới điều đó, tất phải hoảng sơ; và ta chỉ có quyền bất chấp dư luâ ̣n khi lương tâm ta buô ̣c ta hành đô ̣ng vì mô ̣t chân lí tối cao nào đó. Trong các trường hơ ̣p trái la ̣i, ta không đươ ̣c phép hành đô ̣ng chỉ vì chuyên đoán của ta mà bất chấp ý kiến của người khác (...)

Nhưng như vâ ̣y là phải luôn luôn chú ý tới lời di ̣ nghi ̣ của thiên ha ̣ ư? Không phải là luôn luôn nhưng ít nhất mỗi khi ta có quyết đi ̣nh gì quan tro ̣ng chẳng ha ̣n khi ta tư ̣ cho mình cái quyền làm mô ̣t viê ̣c bâ ̣y gì đó, từ chối không tỏ rõ thái đô ̣ khiến cho người khác hóa nhút nhát, không dám lãnh trách nhiê ̣m; hoă ̣c trái la ̣i, khi ta muốn giúp đỡ ai mà bênh vư ̣c mô ̣t ý kiến nào đó chống la ̣i dư luâ ̣n chung.

Nhưng như vâ ̣y là lê ̣ thuô ̣c vào dư luâ ̣n rồi, còn đâu tư ̣ do nữa? Phải, nhưng ba ̣n đã có ý niê ̣m sai lầm về tư ̣ do rồi đấy, cho nó là đồng nghĩa với đô ̣c lâ ̣p, không có trách nhiê ̣m. Người nào hiểu rõ thư ̣c tế, luôn luôn nhâ ̣n đi ̣nh đươ ̣c thân phâ ̣n thư ̣c sư ̣ của mình, tức thân phâ ̣n của mô ̣t cá nhân cô ̣t chă ̣t với toàn thể nhân loa ̣i bằng mô ̣t sơ ̣i dây xích - sơ ̣i dây đó không làm ta đau khổ đâu nếu ta biết kiên nhẫn chi ̣u và biết yêu đồng loa ̣i - thì người đó mới thư ̣c xứng đáng đươ ̣c go ̣i là tư ̣ do.

Cứ bình tĩnh

Ba ̣n đã tâ ̣p lái xe hơi chưa? Còn nhớ buổi đầu ra sao chứ? Mình cứng đơ ngồi trên chiếc nê ̣m, nắm chă ̣t lấy tay bánh; ba ̣n chăm chú nghĩ tới cử đô ̣ng sắp làm, loay hoay tới nỗi máy ke ̣t, không cha ̣y đươ ̣c nữa. Ta ̣i sao thần kinh ba ̣n căng thẳng như vâ ̣y? Ta ̣i ba ̣n không vững bu ̣ng, sơ ̣ có mô ̣t cử đô ̣ng nào vu ̣ng về trước mă ̣t người da ̣y lái xe. Nếu người này thông minh thì tức đã bảo ba ̣n: "Cứ ngồi cho thoải mái, đừng nắm chă ̣t cái tay bánh, cứ bình tĩnh thở, với la ̣i tôi ngồi bên ca ̣nh mà nga ̣i cái gì?"

Nhiều người cũng mắm môi mắm lơ ̣i lái cuô ̣c đời ho ̣ như ba ̣n lái xe hơi hồi đó. Ta ̣i sao? Ta ̣i sao ho ̣ sơ ̣. Sơ ̣ những nỗi khó khăn nó xảy ra hoài (phần nhiều là bất thần), sơ ̣ lầm lẫn, sơ ̣ thất ba ̣i. Ho ̣ có tham vo ̣ng muốn làm cái gì cũng hoàn hảo, mà chỉ tin ở sức mình thôi. Ho ̣ không chi ̣u tư ̣ nhâ ̣n là kẻ tâ ̣p sư ̣, ho ̣c nghề, nên không tư ̣ phó thác cho mô ̣t "hướng dẫn viên". Tinh thần ho ̣ căng thẳng, môi ho ̣ mím la ̣i, mắt ho ̣ ngó trừng trừng, tư thế ho ̣ cứng đơ, cử chỉ ho ̣ vu ̣ng về. Những kẻ khốn khổ đó hầu hết là na ̣n nhân mô ̣t nền giáo du ̣c gia đình lầm lẫn: ngay từ hồi nhỏ, cha me ̣ ho ̣ đã nhồi vào óc ho ̣ rằng hễ có nghi ̣ lư ̣c là làm đươ ̣c những viê ̣c oanh liê ̣t, mà quên không da ̣y cho ho ̣ điều cốt yếu này: biết tin câ ̣y vào "hướng dẫn viên".

Nhưng hướng dẫn viên đó là ai?

Ở gần Bắc Cư ̣c và Nam Cư ̣c, có những tảng băng lớn vô cùng, nổi lềnh bềnh trên biển, người ta go ̣i là băng đảo (iceberg). Những tảng băng đó chỉ có mô ̣t phần nhỏ nổi trên mă ̣t nước, còn phần lớn chìm ở dưới. Con người cũng vâ ̣y, có mô ̣t phần ý thức hiê ̣n ra ngoài và mô ̣t phần vô thức không hiê ̣n ra: tôi go ̣i phần trên là hiê ̣n thức, phần dưới là tiềm thức. Cái "ngã" tư ̣ ti, cái "ngã" hiê ̣n thức chỉ là mô ̣t phần nhỏ của toàn thể cái "ngã". So sánh cái "ngã" của ta với mô ̣t cây thì phần hiê ̣n thức của cây, cành và lá còn phần tiềm thức là rễ ăn sâu ở dưới đất. Chính phần tiềm thức này chứa và phân phối các sinh lư ̣c của ta. Chính nó phát ra cái mà ta go ̣i là bản năng, trư ̣c giác, năng lư ̣c sáng ta ̣o; ta nằm mô ̣ng, linh cảm, tiên tri đươ ̣c cũng là nhờ nó.

Nó sáng suốt hơn phần hiê ̣n thức của chúng ta. Trên đường đời ta tiến dễ dàng hơn, nếu ta tin câ ̣y nó mà đừng day tay mắm miê ̣ng bắt ý chí của ta gắng sức quá mức (...) Các y sĩ, các nhà tri ̣ bê ̣nh bằng tâm lí và các mu ̣c sư thường thấy các bê ̣nh nhân hoă ̣c tín đồ phàn nàn và hỏi như vầy: "Tôi đã gắng sức làm mà không có kết quả, tôi tuyê ̣t vo ̣ng rồi. Biêt làm sao bây giờ?". Và luôn luôn các vi ̣ đó đáp la ̣i đa ̣i ý như sau: "Đừng làm gì nữa". Như vâ ̣y không có nghĩa là phải an phâ ̣n, buông xuôi, mà có nghĩa là cứ tiếp tu ̣c chiến đấu bằng cách ngươ ̣c hẳn la ̣i, đừng lo lắng, co rút la ̣i nữa, mà cứ bình thản cho gân cốt dãn ra. Nói cách khác là đừng bắt trí óc, nghi ̣ lư ̣c phải căng thẳng mà cứ hoàn toàn tin câ ̣y ở "hướng dẫn viên" của mình và tin ở tiềm thức của mình.

Mới rồi tôi nằm mơ thấy mình sắp chết, đương hoảng hốt, thì bỗng nghe thấy có ai bảo: "Cứ thản nhiên, đừng lo sơ ̣". Tôi nghe lời và thấy mình như ở trên mô ̣t con tàu lênh đênh trên làn nước phẳng lă ̣ng của mô ̣t con sông rô ̣ng, trôi tới những miền tối tăm, bí mâ ̣t, mà không sơ ̣ sê ̣t, không đau đớn, êm như ru. Hễ nằm mơ thấy chết thì luôn luôn là mô ̣t dấu hiê ̣u sắp có sư ̣ thay đổi. Cái tiềm thức của tôi lần đó đã khuyên tôi cứ tin ở mô ̣t sức ma ̣nh lớn hơn, để mă ̣c nó chỉ huy đời tôi.

Làm mô ̣t công viê ̣c gì, tới khi thấy bí, gắng sức hoài mà không có lối thoát, thì tôi bỏ ngay công viê ̣c đó mà làm công viê ̣c khác cho tới hết ngày. Sáng hôm sau, sư ̣ khó khăn hôm trước tư ̣ nó giải quyết xong vì trong khi cái hiê ̣n thức của tôi ngủ thì cái tiềm thức của tôi vẫn tiếp tu ̣c làm viê ̣c. Trong đời tôi, mỗi lần gă ̣p mô ̣t vấn đề đă ̣c biê ̣t gai góc nào, tôi cũng dùng phương pháp đó (tôi phải thú thư ̣c rằng tôi phải khó nho ̣c mới tâ ̣p áp du ̣ng nó đươ ̣c): sau mô ̣t thời gian suy nghĩ, tôi quyết tâm bỏ mă ̣c nó, không thắc mắc về nó nữa. Như vâ ̣y không có nghĩa rằng tôi "xô lùi" vấn đề la ̣i, để có ảo tưởng rằng mo ̣i sư ̣ đã đươ ̣c giải quyết thỏa đáng; trái la ̣i tôi nhâ ̣n ra rằng tôi không thể giải quyết đươ ̣c nó bằng những phương tiê ̣n của tôi, và tôi giao vấn đề cho "hướng dẫn viên" của tôi. Thế là tôi đươ ̣c bình tĩnh và đó là bước đầu tiên tiến tới giải pháp đươ ̣c rồi, vì có bình tĩnh thì mới sẵn sàng nhâ ̣n đươ ̣c sư ̣ giúp đỡ của người khác hay của hoàn cảnh.

Khi tôi bảo rằng "tiềm thức" có thể giúp đỡ ta đươ ̣c là tôi nói theo tâm lí ho ̣c. Xét theo mô ̣t khía ca ̣nh khác thì có thể go ̣i sức ma ̣nh đó là thần phù hô ̣ cho mình, là Thươ ̣ng Đế; nhưng thươ ̣ng đế và tiềm thức không hoàn toàn như nhau, (...)

Trong đa ̣o Phâ ̣t, có mô ̣t phái go ̣i là Thiền. Không thể giảng cho ba ̣n hiểu trong vài hàng thế nào là thiền đươ ̣c, nhưng tôi xin kể chuyê ̣n dưới đây để ba ̣n có mô ̣t khái nê ̣m về thiền. Trong mô ̣t cuô ̣c thi bắn cung, mô ̣t người u thấy mô ̣t bâ ̣c thầy trong thiền môn giương mô ̣t cây cung rất lớn và nă ̣ng. Vì quen dùng sức ma ̣nh của bắp thi ̣t, người u đó nga ̣c nhiên rằng nhà tu hành giương cung sao mà dễ dàng thế. Nhà tu hành bảo: "Ông thử nắn bắp thi ̣t ở cánh tay tôi mà xem". Bắp thi ̣t hoàn toàn mềm như thường, cơ hồ không vâ ̣n du ̣ng tới. Mũi tên nhe ̣ nhàng phóng ra, bay rất xa mà nhà tu hành không mê ̣t sức chút nào cả. Theo đa ̣o thiền, nghê ̣ thuâ ̣t bắn cung là nhâ ̣n đi ̣nh cho đúng cái đích phải nhắm, tưởng tươ ̣ng trước trong óc rằng mũi tên bay trúng đích, rồi thản nhiên để cho cái sức ở nô ̣i tâm giúp cánh tay của mình.

Yêu Đời

Mô ̣t vi ̣ đô ̣c giả mới bảo tôi rằng trong những bài của tôi, ông ta thương ha ̣i cho tôi vì tôi coi đời sống là quá nghiêm trang, như vâ ̣y thì không thể hưởng đời đươ ̣c. Tôi xin phép ghi la ̣i dưới đây mô ̣t cuô ̣c đối thoa ̣i giữa tôi và ông ấy.

Tôi: Vâ ̣y ông cho rằng tôi là mô ̣t kẻ không thể hưởng đời ư? Hay là ông muốn bảo rằng tôi không hưởng đươ ̣c đời của tôi?

Ông ấy: Hưởng đời với hưởng đời của bà thì khác nhau chỗ nào?

Tôi: Xin ông giảng cho tôi nghe thế nào là hưởng đời đã.

Ông ấy: Dễ hiểu mà. Tôi đoán rằng bà kiếm đươ ̣c đủ tiền để có thể đi du li ̣ch đươ ̣c...

Tôi: Xin ông cứ nói tiếp!

Ông ấy: Vâ ̣y, nếu bà biết hưởng đời thì bà sẽ đi du li ̣ch và trong khi du li ̣ch, bà sẽ vui vẻ sống mà chẳng thắc mắc về những vấn đề nghiêm tro ̣ng đó.

Tôi: Vâ ̣y thì tôi sẽ làm gì những khi không đi du li ̣ch?

Ông ấy: Bà sẽ lâ ̣p mô ̣t thời khắc biểu tùy theo sở thích: làm viê ̣c vừa phải, tiếp ba ̣n bè, đi da ̣o phố, thăm ba ̣n, coi hát, mă ̣c đe ̣p, ăn ngon, v...v...

Tôi: Nhưng nếu tôi cho như vầy mới là hưởng đời: là cô tình nhân của mô ̣t ông chủ mỏ dầu lửa giàu su ̣, hoă ̣c của mô ̣t ông hoàng Ba Tư, có mô ̣t chiếc du thuyền lô ̣ng lẫy, chẳng phải mó tay vào mô ̣t viê ̣c gì? Ông nghĩ sao? Ông cho rằng cái đó không hơ ̣p với thi ̣ hiếu của tôi chăng? Ta ̣i sao la ̣i không?

Ông ấy: Tôi muốn nói rằng có những thi ̣ hiếu có thể thỏa mãn đươ ̣c mà không tốn tiền như vâ ̣y. Tôi: Thế nhưng nếu những thứ vui mà ông đã kể cho tôi đó không hơ ̣p với tôi thì sao? Và nếu cái thú vui nhất của tôi là cứ ngồi ở nhà và suy tư, giải quyết mô ̣t số vấn đề để giúp người, giúp đời thì sao?

Ông ấy: Thì như tôi đã nói, cảnh của bà thâ ̣t đáng thương vì quả thư ̣c là bà không biết hưởng đời.

Tôi: Thâ ̣t là tô ̣i nghiê ̣p cho tôi!... Nhưng ông không nghĩ rằng mỗi người hiểu tiếng "hưởng đời" theo mô ̣t nghĩa ư? Mô ̣t chàng trai thích tán gái thì cho hưởng đời là chinh phu ̣c đươ ̣c nhiều đàn bà; mô ̣t con người sành ăn hưởng đời là đươ ̣c ăn ở những nhà hàng danh tiếng nhất; mô ̣t chú tiểu tư sản trí óc he ̣p hòi cho hưởng đời là sống yên ổn, dễ chi ̣u, êm ấm, v.v... Tôi thì tôi cho hưởng đời là suy nghĩ, tìm ý, đo ̣c những tác phẩm khó và cao, làm viê ̣c và thỉnh thoảng nằm dài dưới ánh nắng.

Ông ấy: Bà mói nói: "Nằm dài dưới ánh nắng!"! Nhờ trời, ít nhất cũng đã đồng ý với nhau về mô ̣t điểm rồi.

Tôi: Ông, tôi, và tất cả những người khác, có nhiều điểm chung với nhau lắm chứ. Hết thảy chúng ta đều ước ao đươ ̣c khỏe ma ̣nh, không đau ốm, khỏi phải lo thiếu thốn tiền ba ̣c, khỏi bi ̣ cái na ̣n chiến tranh, không có những người hàng xóm đô ̣c ác, những đứa con hư hỏng, những đam mê xót xa. Chúng ta ước ao không bi ̣ cái nỗi thống khổ về xã hô ̣i và tinh thần của thời đa ̣i, nghĩa là những người ở chung quanh ta. Tránh đươ ̣c những bất mãn đó thì chúng ta có thể hưởng đời của mình rồi.

Ông ấy: Tôi không hiểu tiếng "hưởng đời" theo cái nghĩa như vâ ̣y. Có thể vẫn lo lắng mà vẫn hưởng đời đươ ̣c.

Tôi: Nhưng nếu, trừ đươ ̣c những nỗi lo của mình - nghĩa là khỏi bâ ̣n lòng về nó - mà vẫn không thoát khỏi nỗi thống khổ của những người ở chung quanh ta? Nếu chúng ta không thể bế mòn, không tiếp xúc với người khác? Nếu, đúng cái sắp sửa đi du li ̣ch ngoa ̣n cảnh thì ta hay tin có mô ̣t người đang bi ̣ bê ̣nh nă ̣ng, không có tiền để nhờ y sĩ giải phẫu? Nếu đúng lúc mình muốn ăn mô ̣t bữa ngon thì sư ̣c nhớ rằng có người đói khát, vẻ mă ̣t tiều tu ̣y, những người đã nhìn thấy mă ̣t mà không biết tên? Và nếu những ý nghĩ đó biến thành tình cảm mãnh liê ̣t tới nỗi lương tâm ta bứt rứt, buô ̣c ta phải làm cái gì để cứu giúp những người đó, thì sao?

Ông ấy: Nhưng ai mà có thể suốt đời chỉ nghĩ tới người khác đươ ̣c!

Tôi: Phải. Nhưng cái bi thảm của xã hô ̣i là mỗi người không muốn giúp đỡ người khác mà chỉ muốn quơ về phần mình hết những thú vui mình có thể hưởng đươ ̣c.

Ông ấy: Đúng. Nhưng chúng ta có thể hưởng phần vui của mình mà không làm thiê ̣t người khác

Tôi: Đồng ý.

Ông ấy: Đó, bà thấy không?

Tôi: Nhưng nếu tôi không thể hưởng vui mô ̣t mình đươ ̣c thì sao?

Ông ấy: Thì như tôi đã nói, tôi thương ha ̣i cho bà.

Tôi: Cảm ơn ông. Nhưng này, tôi xin hỏi ông: Ông có cho rằng "hưởng đời" đồng nghĩa với "yêu đời" không?

Ông ấy: Dĩ nhiên rồi: thái đô ̣ này là hâ ̣u quả của thái đô ̣ kia. Tôi: Tôi ma ̣n phép ông, xin đươ ̣c nghi ngờ điều đó. Có thể yêu đời mà không hưởng đời, và có thể hưởng đời mà không thâ ̣t sư ̣ yêu đời. Chắc ông cho là vô lý?

Ông ấy: Xin bà giảng cho rõ.

Tôi: Chắc ông cũng đã thấy những người sống mà lúc nào cũng thắc mắc về người khác và về cái chết chứ.

Ông ấy: Trời đất! Bây giờ thì tôi thấy rõ rằng bà không thể hưởng đời mô ̣t chút xíu nào hết. Phải bà muốn nói...

Tôi: Xin ông kiên nhẫn mô ̣t chút, nghĩ tới cái chết, tức là sống mà luôn luôn muốn hỏi mu ̣c đích của cuô ̣c sống là gì.

Ông ấy: Nhưng nhất đi ̣nh không phải là để cho đời sống trôi qua mà không yêu nó, không hưởng nó.

Tôi: Điều cần biết là muốn hưởng đời có thư ̣c là yêu đời hay không. Tôi không bảo rằng phải chối bỏ mô ̣t cuô ̣c vui khi nó xảy tới. Thái đô ̣ chế du ̣c, khổ ha ̣nh mô ̣t cách ương nga ̣nh đó chỉ là mô ̣t thái đô ̣ ba ̣c bẽo, ưu uất. Nhưng tôi cho rằng người nào cũng theo quy tắc sống thì phải hưởng đời là người đó chỉ ở bên ca ̣nh đời sống thôi.

Ông ấy: Phải, cái gì cũng có giới ha ̣n. Không ai có thể hưởng la ̣c đươ ̣c, ai cũng có những lúc phải lo lắng.

Tôi: Vấn đề không phải ở đó. Tôi muốn xét cái thái đô ̣ căn bản của chúng ta đối với đời sống. Hoă ̣c chúng ta ao ước đời sẽ cho chúng ta rất nhiều thú vui, để rồi mà thất vo ̣ng khi thấy đời không đươ ̣c như ý; hoă ̣c chúng ta nhâ ̣n trước rằng đời cũng có những khó khăn, đau khổ. Yêu đời chẳng phải là yêu cái bề vui của đời, mà yêu tất cả các khía ca ̣nh của đời, cũng như yêu ai, không phải chỉ là vui khi người đó vui vẻ, dễ thương mà là yêu tất cả những tâ ̣t xấu cùng đức tốt của người đó, như mô ̣t toàn thể không thể chia ra từng phần đươ ̣c.

Ông ấy: Phải, thâ ̣t đáng buồn, phải thích ứng với tất cả những bất mãn, không làm sao tránh cho hết đươ ̣c.

Tôi: Ông cố ý không chi ̣u hiểu tôi! Xin ông nghe kĩ rồi trả lời tôi nghe này. Có hai người muốn đi thăm nước Ý. Mô ̣t người chỉ dừng la ̣i ở những thi ̣ trấn lớn, ghé những khách sa ̣n sang nhất, ăn ta ̣i những nhà hàng danh tiếng nhất, làm quen với những người trong giới thươ ̣ng lưu La Mã. Còn người kia đi bô ̣ vào những làng hẻo lánh, sống chung với dân quê và những người nghèo khổ, chuyê ̣n trò với thơ ̣ thuyền và nếu ngẫu nhiên có mô ̣t phú gia nào mời về chơi, đãi mô ̣t bữa tiê ̣c ngon thì cũng không từ chối. Tôi hỏi ông, người nào sẽ biết nhiều về nước Ý và yêu nước Ý hơn cả?

Ông ấy: Như vâ ̣y thì ít nhất bà cũng đã có mô ̣t lần nhâ ̣n mô ̣t lời mời tiê ̣c cưới của mô ̣t phú gia rồi! Theo tôi, muốn biết mô ̣t xứ nào thì cũng phải biết tất cả những thú vui ở đó.

Tôi: Nhưng muốn biết xứ nào thì không nên chỉ la ̣i xứ đó để tìm những thú vui rồi hễ gă ̣p mô ̣t điều gì bất mãn thì cằn nhằn. Ông biết câu tu ̣c ngữ Anh này không? "you can't have the cake and eat it" (không thể vừa dành cái bánh, vừa ăn nó đươ ̣c). Chỉ có thể hoă ̣c ăn nó, hoă ̣c để dành nó. Dĩ nhiên, ông có thể không ăn nó, mà chỉ nhấm nháp mấy ha ̣t nho khô trên cái bánh, nhưng nho khô không phải là cái bánh, và chỉ ăn nho không thì không biết đươ ̣c hương vi ̣ cái bánh. Nhưng thôi, đừng ví von nữa... Ông đã trách tôi, đúng hơn là đã thương ha ̣i cho tôi rằng không biết hưởng đời. Tôi sẽ đáp ông rằng tôi yêu đời thiết tha, yêu mo ̣i hình thức của cuô ̣c sống, mo ̣i sinh vâ ̣t, tới nỗi tôi không thể tư ̣ tách rời cuô ̣c sống và chỉ hưởng mô ̣t mình những cái vui của cuô ̣c sống.(...)

Ông ấy: Rốt cuô ̣c thì chẳng qua là vấn đề tùy thích. Tôi thì tôi chỉ thích cái phần vui của đời. Có lẽ cũng là vấn đề tính khí của từng người, hoă ̣c là hâ ̣u quả những kinh nghiê ̣m trong đời sống của từng người. Có lẽ phải cần chút hùng tâm mới yêu đời đươ ̣c cả những khi mình thấy nó bi đát và tàn nhẫn. Nhưng riêng phần tôi thì cho tới bây giờ, tôi đã nhón đươ ̣c những ha ̣t nho khô của đời tôi rồi.

Tôi: Tôi biết trả lời ông ra sao đây? Thôi chỉ xin chúc ông đừng kiếm thêm đươ ̣c ha ̣t nho khô nào nữa để tâ ̣p biết hương vi ̣ của chiếc bánh.

Lòng biết ơn

Nhiều đứa trẻ không biết cám ơn người cho quà. Ta ̣i sao vâ ̣y? Thái đô ̣ khiêu khích đó không phải là vô cớ.

Tôi còn nhớ chuyê ̣n xảy ra khi tôi còn nhỏ: ba má cho tôi đồ chơi, tôi nhớ đâu như mô ̣t trái banh, rồi đứng yên chăm chú nhìn tôi, đơ ̣i tôi ngỏ lời cám ơn. Thấy vẻ nhìn đó tôi không sao thốt lời cảm ơn cho đươ ̣c. Sau cùng, dằn không nổi, ba tôi nói: "Vâ ̣y thì thôi, trả trái banh đi!". Tôi làm thinh, trả la ̣i trái banh. Lớn lên khi có con, không bao giờ tôi buô ̣c chúng phải cảm ơn tôi. Nhìn thấy niềm vui trong mắt chúng, thấy chúng vồ lấy món quà, tôi mãn nguyê ̣n rồi, như vâ ̣y là chúng cảm ơn tôi rồi. Cha me ̣ yêu con, cho con món gì, mà con yêu la ̣i cha me ̣, như vâ ̣y mới thư ̣c sư ̣ là cảm ơn cha me ̣. Tôi la ̣i nghĩ rằng cha me ̣ có bổn phâ ̣n tă ̣ng quà cho trẻ - nhưng tiếng "bổn phâ ̣n" tôi dùng đây có đúng không, gây niềm vui cho người khác thì sao go ̣i là bổn phâ ̣n đươ ̣c? Tôi không da ̣y con tôi mà chúng tư ̣ biết cảm ơn, vì tôi làm gương cho chúng: mỗi lần chúng giúp tôi đươ ̣c mô ̣t viê ̣c nhỏ nhă ̣t nào, tôi cũng không bao giờ quên cảm ơn chúng.

Miê ̣ng nói cảm ơn, không nhất đi ̣nh trong lòng phải mang ơn. Người lớn nào hơi có giáo du ̣c cũng nói "cảm ơn" mỗi ngày cả chu ̣c lần, như mô ̣t cái máy, mà không tư ̣ hỏi tiếng đó có nghĩa gì. Nói cảm ơn là để tỏ lòng biết ơn của mình. Mà biết ơn là "nhớ" cái ơn mình đã nhâ ̣n đươ ̣c. "Tôi cảm ơn anh" có nghĩa là "Tôi sẽ nhớ rằng anh đã giúp tôi", tức là ngầm chứa cái ý rằng "Khi nào anh túng bấn, tôi sẽ nghĩ tới anh". Dĩ nhiên, phải phân biê ̣t những ân huê ̣ lớn và những giúp đỡ lă ̣t vă ̣t, và khi ta cảm ơn ai đã giúp ta xỏ tay vào chiếc áo thì không có nghĩa là ta phải chi ̣u ơn người đó suốt đời.

Nhưng từ cái cử chỉ lễ đô ̣ xã giao đó tới cái viê ̣c ma ̣o hiểm cứu vớt mô ̣t người sắp chết đuối, còn có biết bao ân huê ̣ khác. Mô ̣t kinh nghiê ̣m đáng buồn nhất là kinh nghiê ̣m này: loài người rất ít khi nhơ ơn lắm, chính ta cũng vâ ̣y chứ đừng nói chi ai. Hết thảy chúng ta đều dễ quên ơn người khác. Ta ̣i sao vâ ̣y? Có phải ta ̣i ta bư ̣c mình khi nghĩ rằng mình sẽ phải đáp ơn người ta không? Không. Không phải vâ ̣y. Không nhất thiết là vâ ̣y. Ba ̣n có lần nào muốn trả la ̣i mô ̣t món quà tă ̣ng không, mă ̣c dù ba ̣n thích nó? Ta ̣i sao vâ ̣y? Ta ̣i người đó đã miễn cưỡng tă ̣ng ba ̣n, hoă ̣c có vẻ khoe rằng đã làm đươ ̣c mô ̣t kỳ công; hoă ̣c ta ̣i ba ̣n thấy rõ rê ̣t rằng người đó muốn cho ba ̣n mang ơn, muốn mua chuô ̣c ba ̣n vì mu ̣c đích gì đó; hoă ̣c ta ̣i người đó muốn khoe trước mă ̣t mo ̣i người rằng mình rô ̣ng lươ ̣ng, cao cả, hoă ̣c ta ̣i người đó muốn đóng cái vai Ma ̣nh Thường Quân, và làm cho thỏa mãn lòng tư ̣ cao tư ̣ đa ̣i của mình, cho ba ̣n thấy rằng ba ̣n kém xa ho ̣ về của cải, quyền uy, tóm la ̣i, là ta ̣i người đó tă ̣ng ba ̣n không phải vì yêu mến ba ̣n. Nếu không vì yêu mà tă ̣ng thì chẳng đáng quý mô ̣t chút nào cả.

Ở Pháp cũng như Đức và Anh gần như không còn những kẻ ăn mày. Các người ngèo cũng như các ông già bà cả không nơi nương tư ̣a đươ ̣c các viê ̣n tế bần hay dưỡng lão đón về nuôi. Nhưng ở Ý - xứ hiê ̣n nay tôi đương ở (cũng như nhiều xứ khác trên thế giới) -vẫn còn ha ̣ng hành khất.

Mới rồi, ở La Mã, tôi đã đứng ngó mô ̣t lúc lâu mô ̣t người ăn mày và những khách qua đường. Mới đầu tôi thấy mô ̣t că ̣p vơ ̣ chồng ngoa ̣i quốc no ̣ rõ ràng là rất sang tro ̣ng, đi ngang qua: người chồng móc trong túi ra mô ̣t đồng tiền chìa cho bà lão ăn mày, mà vẫn tiếp tu ̣c với vơ ̣, cũng chẳng quay la ̣i ngó bà lão nữa; đi khỏi đươ ̣c vài bước, ông ta liê ̣ng điếu thuốc mới hút hết mô ̣t nửa. Bà lão lầm bầm cảm ơn. Rồi tới mô ̣t nữ tu đứng tuổi, móc trong xắc ra mô ̣t khúc bánh nhỏ, chìa cho bà lão, vẻ nhìn nghiêm khắc, rõ ràng là muốn mắng vào mă ̣t: "Này, ta cho mu ̣ này, không phải vì thương mu ̣ đâu mà chỉ vì chúa Ki Tô đã da ̣y ta phải làm phước, thế thôi, vì thư ̣c tình ta khinh những kẻ như mu ̣, làm biếng nên mới phải nghèo khổ như vâ ̣y, đừng nên trách ai cả." Bà lão ăn mày cũng lầm bầm cảm ơn, nhưng khi nữ tu sĩ quay lưng đi thì bà lườm, nguýt, tỏ vẻ ghét lắm, mà tôi, cũng không ưa gì nữ tu sĩ đó. Rồi tới mô ̣t ông gí mô ̣t tấm giấy ba ̣c vào tay bà lão mà không nhìn bà ta, và vô ̣i vàng bước đi, như thể xấu hổ vì thái đô ̣ bất li ̣ch sư ̣ của mình. Tấm giấy ba ̣c nhỏ nhất của Ý thời đó là 500 lire, ông ta không thể cho mô ̣t tấm nhỏ hơn đươ ̣c, mà coi nét mă ̣t đó, y phu ̣c của ông ta rõ ràng là mô ̣t người Ý, tức biết số tiền ông bố thí lơn ra sao. Bà lão ăn mày thản nhiên nhét tấm giấy ba ̣c vào túi và cũng cảm ơn lí nhí trong miê ̣ng, như đã cám ơn người trước, không tỏ vẻ gì nhã nhă ̣n hơn.

Rồi tới mô ̣t bà đứng tuổi, ống chân nổi đầy những đường tĩnh ma ̣ch, tay cầm mô ̣t cái xắc, coi có vẻ là mô ̣t người gác cổng. Bà ta dừng la ̣i bên ca ̣nh bà lão hành khất, nói chuyê ̣n vài câu về thời tiết thay đổi bất thường, nóng nư ̣c quá chừng, và hỏi bà lão đứng hoài như vâ ̣y có mê ̣t không, sao không ngồi xuống cái tường thấp ở bên ca ̣nh, la ̣i tâm sư ̣ thêm rằng bà ta thì đứng lâu như vâ ̣y không sao chi ̣u nổi vì chân đau. Vừa hỏi chuyê ̣n, bà ta vừa kín đáo bỏ mô ̣t đồng tiền vào túi bà lão ăn mày và mă ̣t bà này mất hẳn vẻ lãnh đa ̣m, nhăn nhó mà tươi hẳn lên, linh đô ̣ng lên, như vâ ̣y thì bà lão đươ ̣c đối xử như mô ̣t con người, đươ ̣c đă ̣t ngang hàng với người bố thí, cả hai cùng gă ̣p nhau ở mô ̣t cảnh ngô ̣ chung, cảnh đau khổ hằng ngày.

Những người giúp đỡ ta thường có thái đô ̣ tư ̣ cao tư ̣ đa ̣i đối với ta, chính vì vâ ̣y mà chúng ta khó cảm ơn ho ̣, khó mang ơn ho ̣ đươ ̣c. Mô ̣t người giúp đỡ ta mà chỉ muốn tỏ rằng ho ̣ hơn ta, thì phỏng ta có thích không? Ta bắt buô ̣c phải cảm ơn ho ̣, nhưng chỉ cảm ơn ngoài miê ̣ng, chứ đâu có ghi ơn trong lòng. Vì vâ ̣y mà người ngèo thích đươ ̣c chính quyền trơ ̣ cấp hơn là đươ ̣c tư nhân giúp đỡ. Đươ ̣c chính quyền hoă ̣c mô ̣t hô ̣i vô danh nào cưu mang thì ho ̣ khỏi phải tỏ lòng biết ơn.

Vì vâ ̣y chúng ta phải ho ̣c kĩ cách cho và cách nhâ ̣n. Mà theo tôi ho ̣c cách cho dễ hơn là cách nhâ ̣n. Chỉ mô ̣t kẻ nào sa đo ̣a quá đỗi trên phương diê ̣n xã hô ̣i cũng như tinh thần mới thản nhiên sống nhờ của bố thí dù bi ̣ khinh bỉ, miễn có tiền đút túi, có cái gì đút miê ̣ng. Còn như chúng ta, có thiếu thốn tới mức nào thì cũng vẫn còn lòng tư ̣ ái, không muốn nhâ ̣n sư ̣ giúp đỡ của ai, dù là tiền ba ̣c hoă ̣c mô ̣t lời gửi gấm, mô ̣t lời khuyên. Nhâ ̣n của người khác tức là thú nhâ ̣n rằng mình không có gì. Nhưng ta ̣i sao la ̣i xấu hổ chứ? Ta ̣i sao không tư ̣ nhâ ̣n mình quả thư ̣c "nghèo" và phải nhờ câ ̣y người khác? Rồi biết đâu chừng, chẳng có lúc mình sẽ "giàu", cho la ̣i người khác? Xét theo khía ca ̣nh đó thì ai cũng phải giúp đỡ lẫn nhau do đó, đều phải tỏ lòng mang ơn lẫn nhau.

Có nhiều truyê ̣n cho trẻ em, viết về các loa ̣i vâ ̣t biết ơn. Chẳng ha ̣n chuyê ̣n mô ̣t người no ̣ đi đường hoă ̣c mô ̣t con vâ ̣t mắc bẫy. Con vâ ̣t năn nỉ: "Ông ơi, ông cứu tôi với rồi tôi sẽ đáp la ̣i ơn ông. Khi gă ̣p mô ̣t nỗi khó khăn nào, ông cứ kêu tên tôi, tôi sẽ tới." Có gì chứng tỏ rằng con vâ ̣t đó sau này sẽ giữ đúng lời hứa không? Mà người đó cũng vấn cứu nó, chỉ vì thương ha ̣i nó thôi chứ không mảy may mong đươ ̣c nó giúp la ̣i. Đôi khi truyê ̣n kết thúc như vầy: người đó cứu con vâ ̣t, sau đó báo ơn, chỉ cho mô ̣t kho tàng quý báu, người đó khiêng về nhà, hóa ra giàu lớn; anh em thấy vâ ̣y ghen ghét, cũng đi tìm con vâ ̣t, cũng cứu sống nó, và đòi nó phải báo đáp cho mình ngay, nhưng nó không báo đáp.

Ta ̣i sao vâ ̣y? Ta ̣i viê ̣c cứu giúp không phải là viê ̣c gửi tiền ở ngân hàng, không có nghĩa là "có đi có la ̣i". Mô ̣t ân huê ̣ chỉ có giá tri ̣ khi ta không ấp ủ mô ̣t ẩn ý gì cả và chỉ người nào làm ơn mà không có ẩn ý gì thì mới có thể đươ ̣c báo đáp. Mà những người đó la ̣i không bao giờ mong đươ ̣c báo đáp, ho ̣ vì tình thương mà cứu giúp, thế thôi.

Hình thức đe ̣p nhất của mo ̣i sư ̣ biết ơn là yên ân nhân của mình. Ta không cảm cái ơn người đó ban cho ta bằng cảm tấm lòng thương yêu người đó đã tỏ với ta.

Làm Thinh

Bà nô ̣i tôi, tuy quê mùa mà rất sáng suốt và mô ̣ đa ̣o, thường nói câu này từ hồi nhỏ tới nay tôi vẫn còn nhớ: "Đừng nói tào lao mà xuống âm phủ sẽ bi ̣ tô ̣i đấy".

Thốt mô ̣t lời đả kích, đô ̣c ác, bâ ̣y ba ̣ hoă ̣c ba ̣i hoa ̣i thì, ngay trong đời ta, sớm muô ̣n gì cũng có lúc phải đền tô ̣i; điều đó không còn nghi ngờ gì nữa mà ai cũng có lần trải qua rồi. Chúng ta cũng la ̣i biết rằng chúng ta có thể mang tô ̣i làm thinh, không thốt ra mô ̣t lời an ủi hoă ̣c tha thứ kẻ khác - vì nga ̣i ngùng hay xấu bu ̣ng - hoă ̣c hèn nhát, vì không dám nói ra sư ̣ thư ̣c. Còn như tào lao mà cũng là mang tô ̣i thì điều đó chúng ta khó hiểu đươ ̣c: trong đời, ai chẳng có lúc nói chuyê ̣n phiếm, đó gần như là mô ̣t nhu cầu của con người, để xả hơi sau khi tinh thần bi ̣ căng thẳng, để đươ ̣c phóng túng mô ̣t chút sau khi bi ̣ gò bó vào kỉ luâ ̣t. Xét theo khía ca ̣nh đó, thì không có câu chuyê ̣n nào thâ ̣t là tào lao, vô ích cả, vì chính cái vô ích cũng có lí do tồn ta ̣i.

Tuy nhiên vẫn có cái gì ở trong thâm tâm ta phản đối lời nhâ ̣n xét như trên. Cái gì đó chính là "lương tâm" của ta. Chúng ta còn nhớ đã nhiều lần tư ̣ nhủ: "Giá lần đó mình làm thinh có phải hơn không. Cần gì phải thổ lô ̣ nỗi lòng bí ẩn của mình mô ̣t cách vô ích như vâ ̣y? Cần gì mà phải tiết lô ̣ tâm sư ̣ đó ra? Ta ̣i sao mình la ̣i nổi giâ ̣n, thốt ra những lời ác ý đó? Ta ̣i sao mình kể la ̣i những lời đồn của thiên ha ̣ như vâ ̣y? Rõ là cái thói ngồi lê đôi mách. Sao mình không giữ miê ̣ng mà la ̣i ma ̣t sát người ta tàn nhẫn như vâ ̣y, vu oan cho người ta mô ̣t cách bỉ ổi như vâ ̣y? Sao không tư ̣ chủ đươ ̣c mà thốt ra lời ni ̣nh bơ ̣ ngu ngốc đó, lời dối trá đó? Sao mình có thể đê ma ̣t như vâ ̣y?"

Phải, làm sao la ̣i có thể như vâ ̣y đươ ̣c? Hầu hết chúng ta đều có cái tâ ̣t ngồi lê đôi mép, nên tư ̣ thú như vâ ̣y đi mă ̣c dầu lời thú không làm cho ta vui gì. Đàn ông cũng có tâ ̣t đó, dĩ nhiên, nhưng nă ̣ng nhất là đàn bà. Chúng ta không thể giữ miê ̣ng đươ ̣c. Thường thì tính thích ngồi lê đôi mép không phải là do mô ̣t tình cảm xấu xa; trái la ̣i, nó tỏ rằng ta chú ý tới người khác và biết ta ̣i sao ho ̣ la ̣i như vâ ̣y. Thế là biết đươ ̣c chút gì về người nào đó, chúng ta ngây thơ nói hết cho người khác nghe; những điều chỉ mới đoán phỏng chừng thì ta cho là có thể có đươ ̣c lắm, và những điều mới chỉ có thể có đươ ̣c thì ta cho là chắc chắn rồi không còn nghi ngờ gì nữa, mà quên không nghĩ rằng những người nghe ta kể la ̣i cho người khác nữa, cứ mỗi lần la ̣i thêm bớt mô ̣t chút mà thêm toàn những điều xấu thôi, mới là tai ha ̣i chứ!

Về điểm đó mô ̣t giáo sư đa ̣i ho ̣c Munich đã thí nghiê ̣m như sau: Ông mời mười người la ̣i phòng ông, rồi bảo chín người ra ngoài, chỉ giữ mô ̣t người thôi, và kể cho người này nghe câu chuyê ̣n dưới đây:

Mô ̣t nhà tu hành khổ ha ̣nh no ̣ đươ ̣c người đời khen là bâ ̣c thánh, mô ̣t hôm tới mô ̣t làng. Hay tin đó, mô ̣t người đàn bà vô ̣i vã đi đón ông về nghỉ ở nhà mình. Trong lúc thím ta vắng nhà, mô ̣t đứa con của thím té xuống giếng. Thím đón đươ ̣c vi ̣ khách quý về, đi ̣nh tiếp đãi thâ ̣t tri ̣nh tro ̣ng. Thấy con mình đã té xuống giếng, thím lấy chiếc mền phủ lên mă ̣t giếng, rồi mời vi ̣ tu hành dùng bữa. Ăn xong vi ̣ tu hành bảo thím: "Chi ̣ dắt đứa con của chi ̣ la ̣i tôi ban phước cho nó". Thím bèn dắt nhà tu hành la ̣i giếng, kéo chiếc mền thì thấy đứa nhỏ đương ngồi chơi trên mă ̣t nước. Vi ̣ thánh bảo đem dây thừng kéo lên. Nó đưa ngón tay đón người cứu sống nó và bảo: "Ông này luôn ở bên ca ̣nh tôi trong giếng và giúp đỡ tôi ngồi trên mă ̣t nước."

Đó, câu chuyê ̣n là như vâ ̣y.

Giáo sư go ̣i mô ̣t trong số chín người ở ngoài vô và bảo người đầu tiên kể la ̣i câu chuyê ̣n cho người đó nghe. Lần này chuyê ̣n đã thay đổi mô ̣t chút rồi. Người đàn bà trong chuyê ̣n đã trở thành mô ̣t "quả phu ̣". Ta ̣i sao la ̣i là mô ̣t quả phu ̣? Chuyê ̣n có nói gì tới quả phu ̣ đâu. Lần lươ ̣t tám người ở ngoài đươ ̣c kêu vào, từng người mô ̣t để nghe người trước kể la ̣i chuyê ̣n, rồi khi nghe xong la ̣i kể la ̣i cho người sau. Những người đã kể xong chuyê ̣n đươ ̣c phép ở la ̣i dư ̣ cuô ̣c thí nghiê ̣m đó và nga ̣c nhiên nhâ ̣n thấy chuyê ̣n la ̣i thay đổi mô ̣t chút. Người thứ nhì cho người đàn bà trong chuyê ̣n là mô ̣t quả phu ̣. Người thứ ba thì quả phu ̣ đó trở thành quả phu ̣ xồn xồn, tới người thứ tư thì thành mô ̣t quả phu ̣ già và rất giàu có. Chiếc mền phủ trên mă ̣t giếng thành nắp giếng. Nhà tu hành mô ̣t khác viễn phương tìm chỗ tá túc, và cứ như vâ ̣y rốt cuô ̣c la ̣i thêm mô ̣t người khách viễn phương nữa thành hai. Và, đây là lời thuâ ̣t la ̣i của người thứ mười:

Mô ̣t người khách viễn

phương, mô ̣t hôm la ̣i mô ̣t làng no ̣ tìm chỗ tá túc. Mô ̣t quả phu ̣ rất giàu có mời vô nhà và do ̣n cho ăn. Trong bữa ăn, đứa con trai của bà té xuống giếng. Bà lấy cái nắp đâ ̣y lên miê ̣ng giếng rồi mă ̣c kê ̣ nó. Mô ̣t người khách khác vô hỏi: "Mấy đứa con của bà đâu?" Bà ta kêu chúng la ̣i. Người khách thứ nhì này hỏi: "Còn thiếu mô ̣t đứa. Nó ở đâu?" bà ta làm thinh không đáp. Người đó bèn đi ra giếng, giở cái nắp, kéo đứa nhỏ lên.

Thí nghiê ̣m đó đươ ̣c thu băng và tôi đã chép la ̣i đúng, không hề thêm bớt. Sao, ba ̣n nghĩ sao? Ba ̣n có thấy rơ ̣n người khi nghĩ rằng những lời ngây thơ kể la ̣i cho người khác nghe sẽ bi những người này, vì kí tính kém, mà vô tình biến đổi ra sao không? Chẳng ha ̣n ba ̣n kể: "Tối hôm qua tôi gă ̣p ông X đi với mô ̣t thiếu nữ xinh đe ̣p. Không có gì la ̣, vì vơ ̣ ông ta kém nhan sắc cô đó xa!". Ba ̣n tin chắc rằng đã gă ̣p ông X, nhưng ba ̣n có thể thề rằng đúng là ông ta không? Và nếu quả thư ̣c ba ̣n thấy ông ta đi với mô ̣t thiếu nữ thì cái đó nhất đi ̣nh là đáng nghi ông ta không? Mà nếu quả thư ̣c đáng nghi thì chuyê ̣n đó có liên quan gì đến ba ̣n không? Ba ̣n kể la ̣i chuyê ̣n đó cho người khác nghe. Sau khi qua óc và miê ̣ng mười người rồi thì rất có thể chuyê ̣n đó thành ra chuyê ̣n: "Ông có ngoa ̣i tình", rồi tới bà X, bà này tin ngay là chuyê ̣n thư ̣c. Những lời đồn thổi như vâ ̣y đủ làm cho vơ ̣ chồng người ta li di ̣ nhau, mà kẻ chi ̣u trách nhiê ̣m là ba ̣n. Có phải là những lời "tào lao" không?

Mô ̣t thí du ̣ nữa: mô ̣t người thổ lô ̣ với ba ̣n mô ̣t nỗi kín trong lòng, tin rằng ba ̣n sẽ giữ kín cho. Ba ̣n đi kể la ̣i cho mô ̣t người khác nghe, cũng la ̣i ở đức kín đáo của người này, rốt cuô ̣c là "bí mâ ̣t" mà hóa ra "bâ ̣t mí".

Các mu ̣c sư Ki Tô giáo có bổn phâ ̣n giữ kín những lời thú tô ̣i của tín đồ. Vua Bohême Venceslas đê ̣ tứ, nghi hoàng hâ ̣u có ngoa ̣i tình, bắt Thánh Jean Nespomucène phải cho mình hay những lời thú tô ̣i của hoàng hâ ̣u, Thánh không chi ̣u cho hay, bi ̣ nhà vua cho liê ̣ng xuống sông Moldau (vì vâ ̣y mà trên nhiều chiếc cầu, người ta khắc tươ ̣ng vi ̣ thánh đó). Chúng ta không cần biết chuyê ̣n đó có thư ̣c hay chỉ là hoang đường; điều quan tro ̣ng là mô ̣t vi ̣ mu ̣c sư phải thà chi ̣u chết chứ không đươ ̣c tiết lô ̣ những lời thú tô ̣i của tín đồ. Các y sĩ phải giữ bí mâ ̣t nhà nghề, mà các luâ ̣t sư cũng vâ ̣y. Nhưng bất kì mô ̣t cá nhân nào, hễ đươ ̣c ai cho biết mô ̣t chuyê ̣n kín thì cũng phải giữ kín cho người đó như các mu ̣c sư, các y sĩ và luâ ̣t sư, nếu không thì mắc tô ̣i bô ̣i tín, mà tô ̣i này rất nă ̣ng.

Dĩ nhiên muốn có đức kín đáo đó, cần phải là người tư ̣ chủ lắm, la ̣i rất khiêm nhường, nhũn nhă ̣n. Chẳng ha ̣n, trong mô ̣t bữa tiê ̣c, ba ̣n uống quá chén mà tửu nhâ ̣p thì ngôn xuất. Có người hỏi ba ̣n: "Ông có tin gia đình ông X đương lúng túng không, và ông X bi ̣ đưa ra tòa vì tô ̣i du ̣ dỗ gái vi ̣ thành niên không?". Ba ̣n biết đấy, nhưng đáng lẽ làm thinh thì ba ̣n muốn tỏ ra mình biết đủ các chi tiết. Ba ̣n không muốn có cái vẻ không biết những tin "tày trời" như vâ ̣y. May mắn thay, ba ̣n la ̣i biết vài chi tiết bí ẩn, thế là ba ̣n vô ̣i vàng kể vanh vách ra, tư ̣ hào rằng mình biết nhiều, rằng mình có tài mỉa mai cay đô ̣c nữa.

Hoă ̣c ngươ ̣c la ̣i, ba ̣n thổ lô ̣ cho người khác nghe niềm tâm sư ̣ đe ̣p đẽ nhất của ba ̣n, chẳng ha ̣n mô ̣t mối tình mới chớm nở. Chẳng bao lâu ba ̣n sẽ ân hâ ̣n rằng tiết lô ̣ ra như vâ ̣y thì nỗi lòng của ba ̣n hóa ra tầm thường rồi. Có bao nhiêu cái cần phải đươ ̣c giữ gìn, che phủ bằng tấm màn im lă ̣ng, hễ đu ̣ng tới, nó sẽ tiêu tan mất. Tôi đă ̣t trên bàn viết của tôi mô ̣t bức ho ̣a nhỏ: bức tư ̣ ho ̣a của Frank-Angelico, người ta bảo vâ ̣y. Trên bức đó, Angelico đă ̣t mô ̣t ngón tay lên môi. Và trong Thánh thì CXLI có câu này:

"Xin thươ ̣ng đế giữ gìn cái miê ̣ng cho con, giữ cho môi con khép la ̣i".

Chỉ trông câ ̣y vào tình thương

Mô ̣t cảnh trên xe lửa: trước mă ̣t tôi là hai nữ hành khách lớn tuổi, y phu ̣c li ̣ch sư ̣, có vẻ là ha ̣ng trung lưu hiền lương. Tới ga sau, mô ̣t nữ hành khách nữa bước lên toa của chúng tôi, bà này mă ̣c dầu đã ngoa ̣i tứ tuần mà ăn vâ ̣n lòe loe ̣t: tóc nhuô ̣m màu xanh xám, lòa xòa xuống vai, quần trắng che ̣t, chiếu áo pull-over màu đỏ bó sát mình, môi, móng tay, móng chân cũng bôi mô ̣t màu đỏ. Rõ ra cái vẻ lố lăng, không phải con người đứng đắn, đàng hoàng. Nhưng bà ta ngồi yên đo ̣c sách trong mô ̣t góc toa, thái đô ̣ không có gì là chướng mắt, mà cũng chẳng làm phiền ai cả. Vâ ̣y mà hai bà li ̣ch sư ̣, hiền lương kia cũng tỏ vẻ la ̣nh lùng, không ưa. Ta ̣i sao vâ ̣y? Chỉ ta ̣i bà đó không giống ho ̣, điều đó ho ̣ không sao tha thứ đươ ̣c.

Ba ̣n bảo tôi cái đó vô ha ̣i, quan hê ̣ quái gì đâu? Có thư ̣c là vô ha ̣i không? Tôi thì tôi không nghĩ vâ ̣y. Vì ba ̣n xin tưởng tươ ̣ng rằng nếu cảnh đó xảy ra ở Huê Kỳ, mà bà hành khách tới sau đó không phải chỉ ăn bâ ̣n lố lăng mà thôi, còn là mô ̣t phu ̣ nữ da đen nữa. Hoă ̣c nếu ba ̣n là người Đức thì xin ba ̣n nhớ la ̣i cái thời ba chu ̣c năm trước và tưởng tươ ̣ng rằng đó là mô ̣t người Do Thái. Hoă ̣c xin ba ̣n tưởng tươ ̣ng cảnh đó xảy ra ở Công mà hai bà trung lưu hiền lương kia là người da đen còn bà thứ ba là người da trắng. Bấy nhiêu thôi cũng đủ cho ba ̣n hoảng sơ ̣ - tôi mong như vâ ̣y nhâ ̣n thấy cái nguy ha ̣i của thái đô ̣ không ưa đươ ̣c người khác chỉ vì người đó khác mình. Thái đô ̣ ác cảm đó không có chút gì là hơ ̣p lý cả. Nó phát sinh từ chỗ thầm kín nhất của tâm hồn con người, từ cái tiềm thức hỗn đô ̣n mà "huyết thống" cùng "bản năng" làm chủ. Chính vì "thành kiến" không phải là những suy xét sáng suốt mà chỉ là những tình cảm mơ hồ mà me ̣nh mẽ rất khó diê ̣t. Nhưng vẫn có cách chế ngư ̣ đươ ̣c nó.

Chúng ta trở la ̣i cảnh đi trên xe lửa. Ta ̣i sao hai bà ác cảm với bà này? Có phải vì không ưa lối phu ̣c sức của bà này không? Vì không chấp nhâ ̣n đươ ̣c rằng mô ̣t người đàn bà không còn trẻ trung gì mà la ̣i ăn bâ ̣n lòe loe ̣t đâ ̣p vào mắt thiên ha ̣ như vâ ̣y, chứ không ăn bâ ̣n kín đáo, nhã nhă ̣n như mình? Chắc chắn là có mô ̣t phần vì vâ ̣y. Nhưng đó không phải là nguyên nhân chính của mô ̣t ác cảm mà nguồn gốc sâu vô cùng.

Ai cũng mong đươ ̣c người khác chấp nhâ ̣n mình, tán thành mình nữa, cả khi mình có cái gì khác người. Mình thấy dễ chi ̣u khi những người chung quanh mình có thiê ̣n cảm với mình. Nhưng khi phải đu ̣ng cha ̣m với những người khác hoă ̣c tâ ̣p thể khác mình trong cách ở, cư xử, thì mình thấy hoang mang. Ta ̣i sao vâ ̣y? Ta ̣i sư ̣ khác biê ̣t của những người đó chứng tỏ rằng cái bản ngã của mình bi ̣ ha ̣n chế; do đó mà sinh lòng ganh ti ̣, chỉ trích, phủ nhâ ̣n. Và "người khác" đó bỗng hóa ra kẻ thù của mình.

Tôi còn nhớ hồi tôi mười tuổi, đương ho ̣c ở mô ̣t trường làng miền thươ ̣ng - bavière, thì mô ̣t hôm mô ̣t ba ̣n gái ở Bắc Đức xin vô ho ̣c lớp tôi. Chi ̣ ấy để tóc ngắn còn tóc của chúng tôi thì kết thành bím dài thòng: chi ̣ ấy nói tiếng Đức rất giống gio ̣ng Phổ và hễ cô giáo hỏi thì trả lời liền, đôi khi trả lời bâ ̣y. Tóm la ̣i chi ̣ ấy có nhiều chỗ khác chúng tôi, làm cho chúng tôi trố mắt. Ngày đầu chúng tôi phu ̣c lắm, nhưng từ ngày hôm sau, chúng tôi ho ̣p thành mô ̣t khối chống la ̣i con bé "ngoa ̣i quốc" đó. Bây giờ tôi hiểu lý do rồi, chi ̣ ba ̣n Phổ đó lanh lơ ̣i hơn chúng tôi nhiều khiến cho chúng tôi nhâ ̣n thấy mình cu ̣c mi ̣ch, quê mùa quá. Lần đó là lần đầu tiên chúng tôi đâm ra tư ̣ nghi ngờ mình: nếu y phu ̣c cử chỉ, ngôn ngữ của chi ̣ ấy đáng khen thì y phu ̣c cử chỉ, ngôn ngữ của chúng tôi đáng chê rồi. Vài chi ̣ ba ̣n tôi ráng tìm cách thích ứng: bắt chước gio ̣ng nói của chi ̣ đó, bỏ thổ âm của chúng tôi đi và cắt ngắn váy cho nó cao lên trên đầu gối. Nhưng hầu hết chúng tôi đều có thái đô ̣ tư ̣ vê ̣, thù đi ̣ch. Chúng tôi có tâm tra ̣ng ghen ghét mà không hay.

Tâm tra ̣ng đó có nhiều hình thức: me ̣ cảm thấy con gái xa lánh mình, chê bỏ mình, vì chúng trang điểm, ăn bâ ̣n đe ̣p hơn mình nhiều; cha me ̣ cảm thấy mình la ̣c hâ ̣u vì con trai mình có những ý mới mẻ quá, chánh đảng này coi mô ̣t chánh đảng khác là kẻ thù, giáo phái này cảm thấy giáo phái khác chống la ̣i "chân lý" của mình, dân tô ̣c này, chủng tô ̣c này khiêu khích dân tô ̣c khác, chủng tô ̣c khác chỉ vì ho ̣ không giống mình, giáo sư ̣ tầm thường muốn có ho ̣c sinh giỏi, cha me ̣ tầm thường thì muốn có những đứa con kiểu mẫu; sau cùng hết thảy chúng ta đều muốn kết thân với những người sẵn sàng theo ý ta, mà ga ̣t bỏ những người bướng bỉnh.

Nhưng loài người có ai giống ai đâu, mà luâ ̣t thiên nhiên đâu có diê ̣t mô ̣t loài nào để làm lơ ̣i cho các loài khác, trái la ̣i muốn ta ̣o ra những loài mới, cho ngày càng đa da ̣ng. Ai cũng có quyền giữ bản sắc của mình cho dù người khác không thích thì cũng mă ̣c. Chúng ta phải tâ ̣p thích nghi với sư ̣ đa da ̣ng đó. Nhưng thích ứng cái nào đây?

Goethe, nhà đa ̣i minh triết Đức đã nói: "Khi thấy người khác hơn ta, muốn cho khỏi bư ̣c mình thì chỉ có cách là trông câ ̣y vào tình thương". Tôi muốn nói thêm: "Khi thấy người khác kém ta, muốn cho khỏi tư ̣ cao tư ̣ đa ̣i thì cũng phải nhờ vào tình thương". "Thương" đây, có nghĩa là tha thứ cho người khác cái "tô ̣i" người đó sao la ̣i khác mình.

Muốn vâ ̣y thì làm sao? Thì phải đừng coi sư ̣ khác biê ̣t đó là yếu tố tiêu cư ̣c. Trời sinh ra mỗi loài khác nhau, mỗi người khác nhau, không phải là gây ra sư ̣ đối đi ̣ch, mà để gây sư ̣ hơ ̣p tác với nhau, ta ̣o ha ̣nh phúc cho nhau đồng thời vẫn giữ đươ ̣c cá tính của mỗi phần tử.

Như vâ ̣y thì sư ̣ đa da ̣ng đó chẳng phải là tuyê ̣t diê ̣u ư? Có những thiếu nữ duyên dáng, la ̣i có những cô gái ế chồng, nghiêm khắc, có những bà nô ̣i trơ ̣ mâ ̣p lù, la ̣i có những cô làm kiểu mẫu thanh li ̣ch; có những người chẳng thẳng như cây cô ̣t, la ̣i có những người gù; có người thông minh, la ̣i có người cu ̣c mi ̣ch, có người bảo thủ la ̣i có người cấp tiến; có đàn ông và đàn bà, có người Hồi giáo, người Ấn giáo, Do Thái giáo, Ki Tô giáo; tóm la ̣i cả mô ̣t thế giới trong đó mỗi người sống theo cách thức riêng của mình mà vẫn là mô ̣t phần tử của mô ̣t toàn thể lớn vô cùng do hóa công ta ̣o ra, như vâ ̣y chẳng là tuyê ̣t diê ̣u ư? Vâ ̣y chúng ta nên tha thứ cho người khác cái đô ̣c đáo của ho ̣ và nên yêu ho ̣ chính vì ho ̣ cái đô ̣c đáo đó.

Mô ̣t tâ ̣t rất phổ biến: tâ ̣t không chi ̣u thua ai

Tôi nhớ đâu như nhà văn trào phúng Huê - Kì Mark Twain đã kể mô ̣t câu chuyê ̣n đa ̣i khái như dưới đây:

Bà vơ ̣ bảo ông chồng:

- Mình coi kìa, cỏ trên bãi này hớt kĩ không!

Ông chồng đáp:

- Cỏ đó phát đấy chứ.

Phát - hớt - phát hớt. Không ai chi ̣u nhường ai và că ̣p đó tới bờ mô ̣t cái hồ.

Bư ̣c mình quá không chi ̣u nổi, ông chồng xô bà vơ ̣ xuống hồ. Bà vơ ̣ chới với mà còn ráng đưa bàn tay lên khỏi mă ̣t nước, làm cử đô ̣ng của người hớt cỏ. Rồi thì chìm lỉm.

Chuyê ̣n tức cười mà la ̣i bi thảm. Tôi đươ ̣c nghe chuyê ̣n đó từ hồi còn nhỏ vì mỗi khi má tôi muốn bênh vư ̣c ý kiến của mình mà chống la ̣i ý kiến của ba tôi thì ba tôi la ̣i đem chuyê ̣n đó ra kể.

Nô ̣i điểm đó cũng đủ cho tôi thấy chuyê ̣n đó đáng ngờ rồi, vì đáng lí chính má tôi đem kể cho ba tôi thì mới phải. Chính ba tôi mới có cái thói không chi ̣u thua ai. Với la ̣i nô ̣i dung chuyê ̣n đó cũng chưa đáng tin. Ông chồng và bà vơ ̣, người nào có lý ai mà biết đươ ̣c? Biết đâu chừng, cỏ do bò gă ̣m, chứ chẳng có ai bớt, cỏ do bò gă ̣m, chứ chẳng có ai hớt hay phát gì cả. Tôi hỏi ba tôi, người đáp:

- Phát đấy chứ, nếu không thì người chồng trong chuyê ̣n đã không nói như vâ ̣y.

Hồi nhỏ tôi không thấy lời xác nhâ ̣n đó kém vững cho nên tôi không thể bác đươ ̣c. Thế là ba tôi khỏi biê ̣n luâ ̣n lúng túng với tôi nữa, nhưng tôi vẫn chưa yên lòng, còn thắc mắc. Hôm nay tôi đem vấn đề ra xét la ̣i.

Câu hỏi thứ nhất: cỏ trên bãi đó, đươ ̣c hớt hay phát, cái đó có quan tro ̣ng gì không để mà đem ra tranh luâ ̣n?

Thông thường thì không. Thế thì ta ̣i sao la ̣i tranh luâ ̣n?

Nói cho thư ̣c thì că ̣p vơ ̣ chồng đó tranh luâ ̣n đâu phải để biết chắc cỏ đươ ̣c cắt cách nào- cớ đó rất phu ̣ thuô ̣c - mà vì có những bất hòa sâu sắc hơn nhiều.

Chính ra thì cuô ̣c gây lô ̣n đó có ý nghĩa như vâ ̣y.

- Mình thiếu óc nhâ ̣n xét.

- Phải! Mình thì bao giờ mà chẳng hơn người!

- Sư ̣ thư ̣c như vâ ̣y!

- Đàn ông thì luôn luôn tư ̣ cao tư ̣ đa ̣i!

- Ngu xuẩn, làm tôi nổi đóa lên bây giờ!

- Tư ̣ cao tư ̣ đa ̣i, chi ̣u không nổi!

- Hễ mở miê ̣ng ra nói là thấy chướng tai, bảo người ta làm sao không phản đối đươ ̣c.

Câu hỏi thứ nhì: nhưng nếu vấn đề thư ̣c sư ̣ nghiêm trang, chẳng ha ̣n nếu cần thiết sư ̣ thư ̣c về mô ̣t viê ̣c quan tro ̣ng hoă ̣c muốn biết về phương diê ̣n luâ ̣n lí, thế nào là phải, là trái thì chúng ta có thể - đúng hơn có nên - giữ vững ý kiến của mình không?

Chẳng ha ̣n mô ̣t người bảo: "Thời đa ̣i này chiến tranh là điều không chấp nhâ ̣n đươ ̣c"; người khác cãi la ̣i: "Chiến tranh cần thiết và có lơ ̣i", người nào cũng có thể đưa ra những lý lẽ để bênh vư ̣c những ý kiến của mình, thì người chủ trương hòa bình kia tranh luâ ̣n hoài không thắng, có nên ngừng la ̣i và bảo: "Chúng ta đều có lí hết" không? Không vì sư ̣ đầu hàng, sư ̣ khoan dung cũng có giới ha ̣n. Khi chúng ta đã vững tin mô ̣t chân lí nào thì can đảm bênh vư ̣c nó, nếu muốn tránh tình tra ̣ng này: là mo ̣i người đều chỉ tôn tro ̣ng các giá tri ̣ tinh thần mô ̣t cách lơ là, tương đối thôi.

Mô ̣t hôm tôi nghe thấy mô ̣t người nói với người đối thoa ̣i:

"Vâ ̣y thì anh cứ giữ ý kiến của anh đi, nó có đúng thì may lắm cũng chỉ đúng cho anh mà thôi!"

Người ta có thể từ chối không tranh luâ ̣n vì hèn nhát hoă ̣c làm biếng, mà cũng có thể vì tư ̣ cao, tư ̣ đa ̣i; khinh đối thủ của mình, cho rằng không cần phải tranh luâ ̣n với ho ̣ làm gì, chỉ phí công.

Điều đó chứng tỏ rằng, người ít hiếu chiến nhất chưa nhất đi ̣nh là người tốt nhất.

Câu hỏi thứ ba: mô ̣t vơ ̣ chồng trong câu chuyê ̣n của Mark Twain có muốn bênh vư ̣c mô ̣t sư ̣ thâ ̣t nào không?

Không. Rõ ràng là ho ̣ chỉ muốn thắng nhau thôi, không ai chi ̣u nhường ai, chứ không muốn tìm sư ̣ thư ̣c.

Ta thử xét phần kết thúc của câu chuyê ̣n: ông chồng xô bà vơ ̣ xuống hồ. Ta ̣i sao vâ ̣y? Ta ̣i thấy bà vơ ̣ bướng bỉnh cãi, ông ta chi ̣u không nổi.

Ông ta cho cái đó quan tro ̣ng lắm ư? Chúng ta, ai cũng vâ ̣y, thấy người khác cãi la ̣i mình thì cho rằng người đó tấn công ý kiến của mình, nếu không phải là tấn công chính mình, tức như trường hơ ̣p ông chồng đó. Ông ta nghĩ rằng nếu bà vơ ̣ không chi ̣u nhường ông thì hóa ra ông ta không hơn vơ ̣ ư, mà như vâ ̣y có thể tai ha ̣i cho cuô ̣c đời ông. Tóm la ̣i, ông ta xô vơ ̣ xuống nước chỉ vì vơ ̣ bỗng nhiên không chi ̣u tôn tro ̣ng ý kiến của ông, nghĩa là tôn tro ̣ng ông. Có nhiều người như vâ ̣y, không chi ̣u cho ai cãi mình nếu có thể đươ ̣c thì liê ̣ng đối thủ xuống nước thé là xong chuyê ̣n, thế là ý kiến của ho ̣ - dù đúng dù sai -sẽ thắng.

Cái thói không chi ̣u thua ai đó, nguyên do có khi là ta ̣i mình đánh giá mình cao quá, có khi là ta ̣i mình thiếu lòng tư ̣ tin. Vì mô ̣t người có tài đức quả thư ̣c hơn thiên ha ̣ thì có thể nhâ ̣n lỗi lầm của mình mà không sơ ̣ giảm giá tri ̣. Và trong khi biê ̣n luâ ̣n về mô ̣t vấn đề quan tro ̣ng mà thấy mình không thể quyết đi ̣nh xem chân lí ở phía nào, phía mình hay phía người.

Với la ̣i, nhâ ̣n là mình lầm thì có gì là mất thể diê ̣n. Trái la ̣i, vì yêu sư ̣ thâ ̣t mà nhâ ̣n rằng "tôi đã lầm, chính ông có lí", thái đô ̣ đó mới làm cho người ta phu ̣c mình.

Không người nào luôn luôn có lí. Không người nào hoàn toàn có lí. Mỗi người nắm đươ ̣c mô ̣t phần chân lí vì không có vấn đề gì mà không có nhiều phương diê ̣n khác nhau. Vì vâ ̣y, trước khi tranh luâ ̣n, ta phải hiểu và tôn tro ̣ng ý kiến của người đối thoa ̣i với mình.

Tôi biết mô ̣t ông no ̣ kiến thức thư ̣c quảng bát mà khiếu nhâ ̣n xét đă ̣c biê ̣t sắc bén, thành thử lần tranh biê ̣n nào ông ta cũng thắng. Ông bao giờ cũng có lí, ai cũng sơ ̣ ông, tránh ông. Đúng là ha ̣ng người như tu ̣c ngữ ta nói: "Nếu chỉ có lí thôi thì có gì đâu là đáng quý".

Mô ̣t hôm tôi dư ̣ cuô ̣c tranh luâ ̣n giữa hai nhà thần ho ̣c danh tiếng mà mô ̣t nhà là môn đê ̣ của nhà kia. Tới lúc ho ̣c trò phản đối thầy mô ̣t cách mãnh liê ̣t, thầy chua chát bênh vư ̣c thuyết của mình rồi bỗng nhiên có vẻ suy tư, bảo: "Thầy tin rằng lúc này thầy có lí, nhưng có thể rằng hai năm nữa thầy sẽ đồng ý với em".

Ước gì ai cũng lấy chuyê ̣n đó ra làm gương.

Lòng trắc ẩn

Thấy người khác đau khổ mà ta bứt rứt trong lòng, như vâ ̣y là có lòng "trắc ẩn" và ai cũng cho lòng trắc ẩn là mô ̣t đức, chẳng suy nghĩ xem nó có thư ̣c là mô ̣t đức hay không. Tôi thấy nó không phải là mô ̣t đức, chứng cớ tôi biết mô ̣t bà no ̣ luôn luôn than thở cho người khác: "Bà A tô ̣i nghiê ̣p đó, chắc đau khổ lắm vì người đâu mà xấu xí đến thế!", "ông B no ̣ không bao giờ làm viê ̣c gì mà thành công, tô ̣i nghiê ̣p!", "cô em C kiếm hoài không đươ ̣c mô ̣t tấm chồng, rõ khổ!". Bà ta luôn luôn tỏ vẻ thương ha ̣i người khác, và tôi phải nhâ ̣n rằng, bà thư ̣c sư ̣ sẵn sàng giúp đỡ mo ̣i người. Nhưng la ̣ lùng thay, những người đươ ̣c bà tỏ lòng thương xót luôn luôn muốn mau tránh mă ̣t bà; và thấy ho ̣ vô ơn như vâ ̣y, bà la ̣i tỏ lòng thương ha ̣i nữa: "Tô ̣i nghiê ̣p, ho ̣ tưởng rằng giữ kín nỗi lòng, không thổ lô ̣, với tôi, là có lòng tư ̣ tro ̣ng đấy! nhưng tôi sẽ làm cho ho ̣ thổ lô ̣ vì rốt cuô ̣c ho ̣ luôn luôn sẽ thấy cần phải thổ lô ̣ với tôi!"

Lòng thương người của bà đó là cái gì giống thái đô ̣ người tư ̣ cho mình là trung tâm vũ tru ̣ mà khéo che đâ ̣y. Vì tỏ vẻ thương ha ̣i người khác, bà thấy rõ rằng mình hơn người: khỏe ma ̣nh, đe ̣p giàu có, thành công hơn người. Thành thử thấy người khác đau khổ bà thích thú la ̣ lùng.

Không phải tôi bi ̣a ra nhân vâ ̣t đó đâu, nhân vâ ̣t đó có thư ̣c. Dĩ nhiên trường hơ ̣p đó là mô ̣t cư ̣c đoan, nhưng mỗi người cũng nên tư ̣ hỏi khi mình tỏ lòng thương ai thì mình thấy thích thích mô ̣t chút không, thích vì mình cảm thấy hơn kẻ đó. Mà cái tình thương người khả nghi đó không thư ̣c là lòng trắc ẩn.

Thư ̣c là lòng trắc ẩn thì phải thông cảm với người khác, nghĩa là phải hiểu người khác, tư ̣c đă ̣t mình vào tình cảnh của người tới cái mức cùng vui, cùng khổ với người đươ ̣c. Đươ ̣c như vâ ̣y thì ta có thể có thiê ̣n cảm với mô ̣t người trước khi ta lãnh đa ̣m hoă ̣c ghét bỏ nữa.

Thiê ̣n cảm của ta có thể ma ̣nh tới nỗi dù ở xa cũng đồng cảm với người thương: hiê ̣n tươ ̣ng đó, go ̣i là thần giao cách cảm.

Vâ ̣y giữa lòng trắc ẩn chân thư ̣c và cái mà người ta go ̣i là thiê ̣n cảm, có mô ̣t quan niê ̣m mâ ̣t thiết, chă ̣t chẽ. Hễ lòng trắc ẩn dư ̣a trên thiê ̣n cảm hoă ̣c gơ ̣i đươ ̣c thiê ̣n cảm thì người ta go ̣i là tình thương.

Tôi xin lấy mô ̣t thí du ̣ để đô ̣c giả hiểu rõ thái đô ̣ mô ̣t người thư ̣c có lòng trắc ẩn.

Ba bà no ̣ ngồi coi trên truyền hình về mô ̣t cảnh đói ở Ấn Đô ̣.

Đươ ̣c mô ̣t lát, bà thứ nhất bước ra khỏi phòng, bảo coi những cảnh đó không chi ̣u nổi, chính mình đã có nhiều đau khổ rồi, còn gánh thêm cái khổ của người làm chi; với la ̣i có muốn gánh cũng không đươ ̣c, có phương tiê ̣n nào đâu mà cứu giúp những kẻ khốn na ̣n đó. Vấn đề cứu giúp đó xin để la ̣i cho các chính khách.

Bà thứ nhì cũng đứng dâ ̣y, kí mô ̣t chi phiếu gởi cho mô ̣t cơ quan từ thiê ̣n quốc tế hoă ̣c mô ̣t hô ̣i truyền giáo nào đó nhờ phân phát số tiền cho các người bi ̣ na ̣n đói. Làm xong bổn phâ ̣n đó rồi bà ta thấy yên tâm, khỏi phải nghĩ tới nữa.

Bà thứ ba làm thinh nhưng từ hôm đó không lúc nào không bi ̣ hình ảnh những kẻ khốn khổ đó ám ảnh. Nhất là hình ảnh mô ̣t bà me ̣ Ấn Đô ̣ nhìn con mình chết đói làm cho bà ta đau đớn y như chính con bà chết đói vâ ̣y.

Ba bà đó thì bà nào thư ̣c sư ̣ có lòng thương người?

Ba ̣n bảo: nhưng ai mà có thể tư ̣ chuốc hết cả những nỗi đau khổ trên thế giới đươ ̣c, như vâ ̣y thì chi ̣u sao nổi, mà còn hưởng đời sao đươ ̣c nữa. Vì vâ ̣y chúng ta không nên quá thắc mắc, phải tuân theo cái bản năng tư ̣ vê ̣ rất chính đáng của mình. Nghĩ vâ ̣y chứ làm sao ta không tư ̣ hỏi mình có quyền sống sung sướng trong khi cả triê ̣u người đương đau khổ. Sư ̣ thư ̣c thì chúng ta không thể nào tách ra khỏi nhân loa ̣i đươ ̣c, vì dầu muốn hay không thì đời sống cá nhân của ta cũng liên hê ̣ đến đời sống cá nhân của toàn thể nhân loa ̣i (nhất là với những người đồng thời với ta ở trên năm châu) thành thử dù người khác ở cách xa ta tới đâu, nỗi khổ của người đó cũng ảnh hưởng tới ta. Khi chiến tranh xảy ra dữ dô ̣i ở mô ̣t nơi nào đó trên thế giới, thì chúng ta đừng nên có ảo tưởng rằng nó xa quá, chẳng liên quan gì tới mình, vì mô ̣t cuô ̣c khủng hoảng nào về chính tri ̣ cũng ảnh hưởng tới tình tra ̣ng kinh tế trên khắp thế giới, cả ở nước ta nữa; ngày nay có nước nào là hoàn toàn đô ̣c lâ ̣p về kinh tế đâu. Chúng ta nhâ ̣n thấy ảnh hưởng đó trong đời sống hàng ngày: chẳng ha ̣n giá xăng, nhớt, vâ ̣t thư ̣c lên cao, mà đồng tiền thì mất giá. Mà thời này chỉ mô ̣t cuô ̣c khủng hoảng chính tri ̣ ở đâu cũng có thể gây ra mô ̣t cuô ̣c chiến làm cho cả đi ̣a cầu chìm đắm trong khói lửa. Thân phâ ̣n chúng ta rõ ràng là gắn liền với tình thế trên thế giới. Chúng ta hết thảy đều ngồi chung mô ̣t chiếc thuyền có thể chìm đắm lúc nào không biết.

Không nên coi thường tình cảm đó. Không nên lúc nào cũng lo ngay ngáy sắp có mô ̣t đa ̣i tai biến, mà cũng không nên an phâ ̣n, đơ ̣i tới lúc nhân loa ̣i bi ̣ tiêu diê ̣t. Trái la ̣i, nên nhâ ̣n đi ̣nh rằng người no ̣ liên kết với người kia, chi ̣u chung mô ̣t số phâ ̣n, thì phải tìm mô ̣t thái đô ̣ đối xử với nhau ra sao cho thích hơ ̣p. Đã bắt buô ̣c phải nhâ ̣n rằng cái gì xảy ra trên thế giới cũng liên quan tới ta, thì chúng ta nên chia xẻ nỗi đau khổ của người khác. Đành rằng không ai có thể đô ̣ng lòng than khóc hoài vì tất cả nỗi khổ trên thế giới, mà như vâ ̣y cũng chẳng lơ ̣i ích cho ai. Nhưng chúng ta có thể tỏ lòng thương xót những nỗi đau khổ của mô ̣t dân tô ̣c bi ̣ cảnh bất công, mô ̣t nòi giống bi ̣ hiếp đáp hoă ̣c mô ̣t giai cấp chi ̣u cảnh khốn khổ. Và chúng ta phải yêu người khác, giúp đỡ người tùy theo phương tiê ̣n của mình.

Khi dầu ma-dút (mazout) cảu chiếc tàu Torrey Canyon chảy lan trên mă ̣t biển. Tiến về phía bờ biển Pháp đen ngòm, thì đa số các bà nô ̣i trơ ̣ Pháp không mua cá biển nữa mă ̣c dầu cá bắt ở mô ̣t nơi cách xa chỗ có dầu ma-dút. Tình cảnh của các người đánh cá thâ ̣t nguy ki ̣ch. Mô ̣t chi ̣ ba ̣n tôi, gốc Pháp thương ho ̣, ngày nào cũng mua giúp cho ho ̣. Mấy đứa con của chi ̣ không thích ăn cá biển, nhăn mă ̣t, nhưng nghe lời me ̣, cũng vui vẻ tỏ lòng tương trơ ̣.

Mô ̣t nhà sinh vâ ̣t ho ̣c mới viết rằng mô ̣t con ong không thể nào sống mô ̣t mình đươ ̣c mà phải sống chung trong mô ̣t ổ với những con khác. Loài người thì cũng thế.

Vâ ̣y thì lòng trắc ẩn không phải chỉ là vấn đề tình cảm, mà còn gồm cả lí trí và ý chí nữa. Mô ̣t người đa cảm hễ hơi xúc đô ̣ng mô ̣t chút là không giữ đươ ̣c nước mắt. Có người trái la ̣i, xấu hổ không muốn cho người khác thấy mình xúc đô ̣ng. Có thể rằng thư ̣c tình, thương ai thì nên làm thinh, làm bô ̣ lãnh đa ̣m, nghiêm khắc nữa, để cho người đó khỏi than thân trách phâ ̣n.

Có mô ̣t số người tìm mo ̣i cách bắt chước người khác phải than thở cho tình cảnh của mình. Y như loài qua ̣: mới bi ̣ thương nhe ̣, đã không chi ̣u đi kiếm ăn nữa, mà đi xin ăn những con qua ̣ đương nuôi con; chúng há mỏ lớn ra, đứng chư ̣c mô ̣t bên, đơ ̣i con qua ̣ kia thương ha ̣i đút cho ăn rồi mới thôi. Những người có cái thói gơ ̣i lòng thương của người khác đó, cũng "con nít" như loài qua ̣.

Bà ba ̣n già của tôi, bà H. Có mô ̣t cách thương người mà tôi cho là đe ̣p nhất. Bà có mô ̣t bản năng rất tài, tư ̣ đă ̣t mình vào đi ̣a vi ̣ tâm tra ̣ng của người khác, nên biết rõ đươ ̣c nỗi lòng, nỗi vui khổ của ba ̣n. Nhưng bà cũng cảm đươ ̣c sâu sắc nỗi khổ của những người, những dân tô ̣c mà bà không quen biết.

Nên làm mô ̣t chú thơ ̣ may chính hiê ̣u

Trong các truyê ̣n cổ phương Đông, ta thường thấy các vua chúa cải trang thành thường nhân vi hành trong đám dân chúng có thể hiểu rõ dân tình. Dân chúng không nhâ ̣n ra đươ ̣c đấng chí tôn đó nhưng thấy thái đô ̣ cử chỉ phong nhã của ho ̣ đoán ra đươ ̣c ho ̣ có quyền cao chức tro ̣ng chứ không phải ha ̣ng bá tính.

Trong mô ̣t chuyê ̣n no ̣, mô ̣t chú thơ ̣ may bỗng thành mô ̣t ông vua, nhưng ban đêm cô vơ ̣ đe ̣p của chú nghe thấy chồng mình nói trong cơn mê: "Đem la ̣i cho tôi cái thước và cái áo đương may". Thế là lô ̣ tẩy chân tướng của chú.

Ba ̣n đã đo ̣c truyê ̣n của Andersen nhan đề là: Chiếc long bào mới của hoàng đế chưa? Hai tên gian xảo no ̣ thuyết sao mà hoàng đế tin rằng chúng có thể ta ̣o ra những y phu ̣c có đă ̣c tính la ̣ lùng là kẻ ngu nhìn vào không thấy đươ ̣c. Cả đám triều thần đều hay tin chúng có tài dê ̣t những thứ ha ̣ng kỳ diê ̣u đó và sơ ̣ mình bi ̣ chê là ngu nên không dám thú nhâ ̣n là mình chẳng nhìn thấy gì cả. Thế là mo ̣i người hết lời khen chiếc long bào đe ̣p nhất trên đời, và nhà vua là người khen trước hết. Nhưng làm quái gì có long bào nào đâu. Tới mô ̣t hôm nhà vua phải dư ̣ mô ̣t cuô ̣c rước long tro ̣ng, quần chúng cũng nghe đươ ̣c thứ hàng kỳ di ̣ đó, nhưng cũng chẳng ai muốn nhâ ̣n thấy mình ngu. Sau cùng, mô ̣t em nhỏ ở giữa đám đông la lớn lên: "Coi kìa, nhà vua trần truồng kìa!".

Mới rồi báo chí đăng tin mô ̣t kẻ no ̣ tư ̣ xưng là mu ̣c sư Ki Tô giáo, dám la ̣i giáo đường làm lễ nữa chứ và ga ̣t những mu ̣c sư "chính hiê ̣u" trong mô ̣t thời gian rất lâu.

Dưới thời Hitler, tôi bi ̣ nhốt khám chung với mô ̣t thiếu nữ no ̣ không ho ̣c y khoa mà tư ̣ xưng là y sĩ và la ̣i còn tri ̣ bê ̣nh cho người khác nữa, cũng có bê ̣nh khỏi. Mấy thí du ̣ đó cho ta thấy thái đô ̣ của những con người giả dối bi ̣p bơ ̣m.

Thiếu nữ tư ̣ xưng là y sĩ đó, rất thông minh, muốn làm y sĩ nhưng nghèo quá, không có tiền ăn ho ̣c nên mới dùng cách gian trá đó.

Còn tên mu ̣c sư giả hiê ̣u kia, tôi không hiểu ta ̣i sao có trò lừa ga ̣t đó, nhưng tôi đoán rằng chắc hắn cũng thích nghề mu ̣c sư mà đã gă ̣p mô ̣t cản trở nào đó.

Ai cũng tư ̣ ta ̣o cho mình mô ̣t hình ảnh lý tưởng, nó ít khi hơ ̣p sư ̣ thâ ̣t, rồi thấy mình muốn đóng cái vai mà mình muốn đóng. Thường thường hồi trẻ chúng ta hay lư ̣a mô ̣t nhân vâ ̣t có thâ ̣t hay trong tưởng tươ ̣ng để làm kiểu mẫu, như ngày nay nhiều thanh niên lư ̣a cho ̣n mô ̣t nhân vâ ̣t trong phim hay trong tiểu thuyết. Kiểu mẫu đó hướng dẫn chúng ta cho tới mô ̣t tuổi nào đó, khi đã có mô ̣t cá tính rõ rê ̣t rồi, chúng ta không cần đươ ̣c hướng dẫn nữa, bỏ nó đi. Nếu kiểu mẫu tốt thì chúng ta có những hoài bão đe ̣p. Nhưng nếu nó cao quá, vươ ̣t xa những khả năng của ta, đòi hỏi chúng ta quá nhiều thì nhất đi ̣nh là tai ha ̣i cho ta. Ta sẽ thấy có hai người ở trong ta: mô ̣t con người đích thư ̣c là ta mà ta la ̣i không muốn nhìn nhâ ̣n (vì nó không đe ̣p, không như sở nguyê ̣n của ta), mô ̣t con người nữa là con người mà chúng ta ao ước đa ̣t đươ ̣c. Hai con người đó đều tác đô ̣ng tách biê ̣t nhau, không biết tới nhau, thành thử ta có tới hai đời sống. Tới cái mức cư ̣c đoan thì con người ta thác loa ̣n, bi ̣ cái bê ̣nh "Schizophénie" (theo y khoa, thì óc những bê ̣nh nhân đó có hai phần mâu thuẫn nhau, phần này muốn làm viê ̣c thì phần kia không; phần này muốn tiến qua bên phải thì phần kia muốn tiến qua bên trái, v.v...). Cũng có thể xảy ra như vầy nữa: chúng ta phủ nhâ ̣n mô ̣t phần bản ngã, cái phần đích thư ̣c của mình mà chỉ thừa nhâ ̣n cái phần kia, cái phần cao cả mình muốn đa ̣t mà không đa ̣t đươ ̣c. Các nhà thương điên đầy những kẻ tư ̣ xưng là Napoleon, là giáo hoàng, có khi tư ̣ xưng là chúa Ki Tô nữa.

Phần đông chỉ có những ước mơ vô ha ̣i, chẳng ha ̣n muốn làm công chúa Monaco hoă ̣c làm hoàng tử Ba Tư. Vô ha ̣i nếu người ta chỉ mơ ước hão huyền thôi chứ không quyết tâm thư ̣c hiê ̣n, nghĩa là không dám táo ba ̣o bi ̣p đời làm cho thiên ha ̣ tin rằng mình là công chúa Monaco hay hoàng tử Ba Tư thâ ̣t.

Nhưng ta bỏ những trường hơ ̣p cư ̣c đoan đó đi, chỉ xét những trường hơ ̣p lừa dối nho nhỏ thôi, mà hầu hết những người bình thường, "đàng hoàng" như ba ̣n và tôi, đều mắc phải mà không ngờ, những lừa dối đó về phương diê ̣n pháp thuâ ̣t không thành tô ̣i, nhưng trong xã hô ̣i thì vẫn là xấu xa, cho nên ta không nên coi thường nó.

Ít khi ta tư ̣ xưng là mô ̣t ông vua dầu lửa, mô ̣t hoàng tử hoă ̣c mô ̣t nữ minh tinh màn ảnh; nhưng ta chẳng có lần cho bồi mô ̣t số tiền "cà phê" (tiền thưởng) rất lớn để tỏ rằng mình là mô ̣t nhân vâ ̣t quan tro ̣ng; hoă ̣c muốn người ta chú ý tới, chúng ta bâ ̣n áo, chải tóc mô ̣t cách lố lăng; hoă ̣c muốn cho oai, chúng ta mua mô ̣t chiếc xe hơi thâ ̣t sang; hoă ̣c thỉnh thoảng chêm vài tiếng ngoa ̣i ngữ để tỏ rằng mình là người ho ̣c rô ̣ng biết nhiều; hoă ̣c trong câu chuyê ̣n, nhắc khéo tên những nhân vâ ̣t danh tiếng mình chỉ mới gă ̣p mô ̣t lần mà dám go ̣i là "ông ba ̣n X của tôi", "chi ̣ ba ̣n của tôi Y" hoă ̣c ta làm lô ̣ bí mâ ̣t, lâu lâu mới thốt mô ̣t lời vì mô ̣t tác giả nào đó đã bảo rằng sư ̣ ngâ ̣m miê ̣ng làm thinh gây đươ ̣c mô ̣t ấn tươ ̣ng ma ̣nh trong số người nghe. Thí du ̣ nhiều vô kể, xin ba ̣n kể tiếp cho, và lấy ngay những trường hơ ̣p của bản thân ba ̣n thì hơn. Tôi xin lă ̣p la ̣i: không ai có thể tránh khỏi cái thói lừa ga ̣t nho nhỏ đó, và nhiều khi cách lừa ga ̣t tế nhi ̣ đến nỗi khó lòng mà lô ̣t mă ̣t na ̣ đươ ̣c. Chẳng ha ̣n trường hơ ̣p người ANh go ̣i là understatement (giảm đi, cho thành dưới sư ̣ thư ̣c). Mô ̣t nhà quí phái Anh cư ̣c giàu có mua giày mới về, cho gia nhân đi trước, tới khi cũ rồi ho ̣ mới đi, vì ho ̣ cho rằng đi giày mới, bóng loáng có vẻ tầm thường, phàm nhân lắm. Cũng vì lẽ đó, ho ̣ đi du li ̣ch, mang theo những chiếc va-li cũ kì và những bô ̣ quần áo đã sờn. Người ta go ̣i ho ̣ là "snob": (tiếng snob Anh có nghĩa khác với tiếng Snob Pháp, Snob Anh chỉ ha ̣ng người tham tiền tài chức tước, quá ngưỡng mô ̣ vo ̣ng bo ̣n quyền quý, giàu sang, xum xoe, bơ ̣ đỡ ho ̣; thấy gia đình mình tầm thường thì xấu hổ, nên muốn làm ra vẻ sang tro ̣ng, giàu có, còn Snob Pháp chỉ ha ̣ng người chuô ̣ng mốt mới.) lầm lớn, vì tiếng này có mô ̣t nghĩa khác. Nhưng trường hơ ̣p đó cũng rõ ràng là mô ̣t trường hơ ̣p lừa ga ̣t vì muốn phô bày ra rằng mình tầm thường hơn, nghèo hơn, mà như vâ ̣y là muốn tỏ mình rất cao cả, cái quý phái của mình rõ rê ̣t quá rồi, dù có ăn bâ ̣n rách rưới như tên ăn mày thì cũng chẳng giấu ai đươ ̣c.

Còn thái đô ̣ thấp mà muốn tỏ ra cao, nghèo mà muốn tỏ ra giàu, thì phải go ̣i là bi ̣p bơ ̣m, tiếng đó nă ̣ng thâ ̣t đấy, nhưng rất đúng. Mới đầu người ta còn giả đò và còn biết rằng mình giả đò, rồi dần quên rằng mình giả đò, sau cùng người ta đóng mô ̣t vai hoàn toàn bi ̣p bơ ̣m mà vẫn tin rằng mình thành thư ̣c. Nhiều người suốt đời dối trá như vâ ̣y, do đó mà có thành ngữ: "Suốt đời nó là mô ̣t cuô ̣c bi ̣p bơ ̣m".

Hầu hết những người nhờ ho ̣a sĩ danh tiếng ****schka vẽ chân dung cho, đều hoảng hốt khi ho ̣a sĩ vẽ xong. Vì nhìn bức ho ̣a đó ho ̣ không nhâ ̣n ra đươ ̣c ho ̣. Ho ̣a sĩ kiêm tâm lý gia đó nhìn thấu tâm lý ho ̣, giễu đúng tâm lý ho ̣, vẽ ho ̣ thành những con người dâm dâ ̣t, gian tham, xảo quyê ̣t, đau khổ hoă ̣c tuyê ̣t vo ̣ng.

Mô ̣t phú gia Huê Kì mà tôi quen, tính tình rất tốt nhưng phù phiếm, nhờ Salvodor Dali vẽ cho bức chân dung. Dali vẽ mô ̣t bô ̣ mă ̣t láng bóng, đe ̣p như người trong hình quảng cáo mô ̣t thứ xà bông, đầu đeo mô ̣t chuỗi vỏ ốc trống rỗng. Phú gia đó đã bi ̣ lô ̣t mă ̣t na ̣, mà không hiểu ý mỉa mai của ho ̣a sĩ, khen bức chân dung đe ̣p lắm, giống lắm.

Trong thần thoa ̣i có chuyê ̣n, mô ̣t con rồng lần đầu tiên nhìn bóng của nó chiếu trên mă ̣t nước, thấy xấu xí quá, kinh hoàng mà chết tức thì... Còn chúng ta thì chúng ta tránh, không dám soi gương cho tới khi mô ̣t tấm gương chìa ra trước mắt ta, nghĩa là tới khi ta nổi giâ ̣n đùng đùng, mới thấy đươ ̣c chân tướng của mình. Thấy chân tướng rồi mà vẫn chưa chi ̣u tin chứ. Mă ̣c dầu cũng buồn lòng vì thấy mình có những nhươ ̣c điểm nho nhỏ đấy, chúng ta vẫn cho mình là con người đa ̣o đức, trong trắng như tuyết. Những người khác cũng tưởng rằng ta đa ̣o đức, liêm khiết mà quý mến ta, rồi đùng mô ̣t cái hay tin ta liên lu ̣y vào mô ̣t vu ̣ đô ̣ng trời nào đó! Thấy ta gă ̣p tai na ̣n, mo ̣i người khoái chí mà không nghĩ rằng chưa biết chừng; mô ̣t ngày nào đây, ho ̣ cũng gă ̣p cảnh đó. CHúng ta ưa ni ̣nh vì lời ni ̣nh làm cho chúng ta tin rằng cái hình ảnh lí tưởng ta tư ̣ ta ̣o ra cho ta đó đúng. Chúng ta ngu ngốc đến nỗi tin hết những lời tán tu ̣ng của thiên ha ̣. A, giá mà ta nghe đươ ̣c những lời mà bo ̣n người go ̣i là "tiểu nhân" như bồi bếp, hớt tóc, bán hàng, thư kí phê bình ta nhỉ! Có biết bao người già tâm lí tro ̣ng bo ̣n ho ̣ đó! Ho ̣ nói xâu ta khi ta quay lưng đi và vì ho ̣ đã lô ̣t đươ ̣c mă ̣t na ̣ gian trá của ta rồi. Nên để cho bo ̣n ho ̣, chức không phải bo ̣n khéo ăn khéo nói, viết tiểu sử các ông lớn! Như vâ ̣y chúng ta đươ ̣c thấy biết bao cảnh lô ̣t trần tinh thần tức cười và chua chát! "Coi kìa, nhà vua trần truồng kìa!".

Như vâ ̣y tôi không muốn nói rằng chúng ta cần tránh thói giả dối chỉ để cho khỏi bi ̣ lô ̣t mă ̣t na ̣ mà thôi. Còn vì những lí do quan tro ̣ng hơn nữa. Phải tránh thói đó vì nó làm ha ̣i ta, làm sai cái bản ngã thư ̣c của ta, vì nó làm cho ta không luyê ̣n đươ ̣c mô ̣t nhân cách riêng để thành mô ̣t người chân thành, tư ̣ nhiên. Ông vua cải trang thành thường dân, nhưng dân chúng vẫn nhâ ̣n ra đươ ̣c những nét cao quý của ông; còn chi ̣ ba ̣n tôi, tên là I, mỗi khi phải đi công viê ̣c gì vô ̣i, chỉ bâ ̣n mô ̣t chiếc quần cũ và mô ̣t chiếc "pull-over" phai màu, mà vẫn đươ ̣c người ta coi là mô ̣t bà sang tro ̣ng, vì chi ̣ quả là mô ̣t người sang tro ̣ng. Trong truyê ̣n cổ tôi kể ở trên, chú thơ ̣ may để lô ̣ chân tướng của mình trong chiếc quần ngủ; còn chúng ta thì giữa ban ngày mở mắt thao láo mà cũng để lô ̣ chân tướng của mình nữa. Vâ ̣y chúng ta nên làm mô ̣t người thơ ̣ may "chính hiê ̣u" còn hơn là mô ̣t ông vua "giả hiê ̣u" mà chẳng ga ̣t đươ ̣c ai.

Lòng đố ky ̣

Hai con chó ngang sức nhau, nếu mô ̣t con ngoa ̣m đươ ̣c mô ̣t miếng thi ̣t thì con kia thể nào cũng xông vào ráng giành cho đươ ̣c. Ta ̣i sao? Có phải ta ̣i đói không? Không nhất đi ̣nh như vâ ̣y, vì dù nó no nê nó vẫn giành giâ ̣t. Nó giành không phải vì thức ăn mà vì muốn tỏ uy thế: con nào giành đươ ̣c con ấy ma ̣nh hơn.

Nếu mô ̣t con chó to lớn đương gă ̣m mô ̣t khúc xương, thì mô ̣t con chó nhỏ không bao giờ dám cướp la ̣i cả. Nó gầm gừ, thèm chảy dãi ra, bư ̣c tức, đố ki ̣ lắm mà đứng yên, bất lư ̣c nhìn con kia ăn.

Trong lớp mô ̣t em gái bỗng nhiên khích khuỷu tay vào ba ̣n ngồi bên, làm cho vở em này bi ̣ lem mô ̣t vết mư ̣c, mà em này thường đươ ̣c cô giáo khen là vở sa ̣ch sẽ, chữ viết tốt, nghĩa là đươ ̣c cô cưng hơn.

Mô ̣t nhà kinh doanh nhâ ̣n thấy rằng mô ̣t nhà no ̣ ca ̣nh tranh với mình, thành công hơn mình nhiều, sanh lòng đố ki ̣, ráng kiếm cách thắng ba ̣n, dù phải dùng những phương tiê ̣n bất lương.

Mấy năm trước những khách da ̣o mát thấy mô ̣t chiếc xe trẻ em do mô ̣t người đàn bà đẩy trên mô ̣t con đường ở sườn đồi, bỗng nhiên từ trên đồi lăn tòm xuống sông. Ai cũng tưởng là tai na ̣n bất ngờ. Điều tra thì ra người đàn bà đẩy xe không phải là me ̣ của đứa bé, mà là dì nó, và thím ta qua mô ̣t cuô ̣c giải phẫu không thể sanh đẻ đươ ̣c nữa, nên đau khổ vô cùng. Ra tòa thím ta thú rằng không thể chi ̣u nổi cái cảnh chi ̣ mình có con mà mình suốt đời không đươ ̣c cái vui đó.

Mấy thí du ̣ đó cho ta thấy rằng sư ̣ "đố ki ̣" có tính phức ta ̣p, gồm cả sư ̣ tham lam dưới hình thức tích cư ̣c nhất, lẫn sư ̣ ác tâm, ghen ghét hình thức tiêu cư ̣c. Chúng ta cũng thấy đố ki ̣ không phải chỉ là mô ̣t tình cảm cá nhân mà còn là tình cảm chung của cả mô ̣t đám đông. Thời Trung cổ, ha ̣ng tiê ̣n dân đố ki ̣ giới quý phái. Mô ̣t dân tô ̣c có khi tuyên chiến với mô ̣t dân tô ̣c láng giềng chỉ vì thèm những phú nguyên cùng uy tín trên thế giới của dân tô ̣c này.

Nhưng lòng đố ki ̣ không phải luôn luôn tai ha ̣i, nó còn gây mô ̣t tinh thần ganh đua, nó là mô ̣t đô ̣ng lư ̣c thúc đẩy ta tiến tới. Nó cũng là chất men gây những cuô ̣c cách ma ̣ng cần thiết cho sư ̣ tiến hóa của nhân loa ̣i. Đố ki ̣ mà như vâ ̣y, không chủ tâm làm điều ác (mă ̣c dầu vẫn cảm nhâ ̣n rằng trong khi chiến đấu cho cái thiê ̣n thì phải diê ̣t cái ác) thì có lẽ không nên go ̣i là đố ki ̣ mà nên coi là "ý thức về sư ̣ công bình".

Dù sao thì lòng đố ki ̣ cũng là mô ̣t tình cảm nguy ha ̣i vì chỉ khi thèm khát mô ̣t cái gì mà không chiếm đươ ̣c nó bằng con đường chính đáng thì người ta sẽ dùng những cách gian trá, hoă ̣c bất nghĩa. Mà nếu dùng cách này cũng không đươ ̣c thì người ta có thể phá hủy vâ ̣t mà mình muốn chiếm, như người dì giết cháu đã kể ở trên.

Có thể ba ̣n đã thấy những người tư ̣ cho mình là bi ̣ tước đoa ̣t, thiê ̣t thòi, đổ lỗi cho người khác, bảo rằng ta ̣i ho ̣ mà mình thất ba ̣i, thiếu thốn đủ thứ còn ho ̣ thì dư dả đủ thứ. Ba ̣n bảo tôi: "Tôi không có tính đố ki ̣, cái đó mà liên quan gì tới tôi?".

Vâng, nói thì dễ lắm, nhưng có thư ̣c là ba ̣n không có tính đố ki ̣ không? Chúng ta thử xét xem nào.

Ba ̣n có lần nào nói như vâ ̣y không: "Nhà ông X đe ̣p thâ ̣t nhưng tôi không ham vì tôi thấy nó lô ̣ng lẫy quá" - hoă ̣c: "Bà Y đe ̣p thâ ̣t, chỉ tiếc là bắt đầu mâ ̣p rồi" - hoă ̣c: "Chồng bà ấy có vẻ phong nhã đấy, nhưng tôi nga ̣i rằng ha ̣ng đàn ông như vâ ̣y rất ít khi chung thủy"...

Ba ̣n có thư ̣c tâm nghĩ rằng những lời nhâ ̣n xét như vâ ̣y hoàn toàn khách quan, không mô ̣t chút ác ý, có thiê ̣n cảm là khác nữa không? Chắc là không. Ta ̣i sao la ̣i dèm chê người khác hoă ̣c của cải ho ̣? Ta ̣i lòng đố ki ̣ chứ có gì đâu, đố ki ̣ mà làm bô ̣ che giấu cho người khác khỏi thấy là đố ki ̣.

Mô ̣t câu hỏi nữa: có bao giờ ba ̣n thấy thích chí dù chỉ là mô ̣t chút thôi khi hay rằng mô ̣t người nào đó vì rủi ro mà đánh mất mô ̣t vâ ̣t gì không? Ba ̣n có kín đáo hay lô ̣ liễu đố ki ̣ người đó không?

Có thể rằng không bao giờ ba ̣n thèm khát của cải của người khác. Nhưng khi bắt đầu về già, nhìn bo ̣n "thanh niên đe ̣p đẽ khỏe ma ̣nh" ba ̣n có thấy nhói trong lòng không? Thấy mô ̣t că ̣p trai gái tươi rói, yêu đời, ba ̣n có bao giờ nghĩ bu ̣ng: "Đơ ̣i ba chu ̣c năm nữa các chú sẽ biết thế nào là già, là mâ ̣p, là gắt gỏng".

Đố ki ̣ của cải của người khác thì tương đối vô ha ̣i, vì nhiều khi mình chẳng cần giữ lòng mình của mình làm gì mà còn tư ̣ an ủi rằng mô ̣t ngày nào đấy gă ̣p may mình cũng có thể giàu có đươ ̣c như ho ̣. Đố ki ̣ người khác vì ho ̣ khỏe ma ̣nh hơn mình, đe ̣p đẽ trẻ trung hơn mình, có tài có tư cách hơn mình, thói đó mới thư ̣c tai ha ̣i vì mình biết rằng không khi nào có hoă ̣c có la ̣i đươ ̣c những cái đó nữa.

Tôi có mô ̣t chi ̣ ba ̣n trẻ hơn tôi, hai chúng tôi thân thiết với nhau trong mô ̣t thời gian khá dài. Rồi bỗng mô ̣t hôm, chẳng có mô ̣t lí do gì hiển nhiên cả, chi ̣ tuyê ̣t giao với tôi. Sau đó ít lâu tôi nhờ mô ̣t thầy xem tướng chữ, so sánh những nét chữ của chi ̣ đó và của tôi, mà không cho biết chút gì về sư ̣ tuyê ̣t giao giữa chúng tôi. Thầy tướng coi xong rồi, quả quyết: "Người đàn bà này ghen với bà". Thư ̣c vô lí, tôi có gì đâu mà chi ̣ ấy ghen, nhất là chi ̣ ấy có nhiều lơ ̣i điểm hơn tôi chứ.

Thói ghen đó phát sinh từ hồi mới có loài người, tức như chuyê ̣n Cain ghen Abel. Người ta bảo rằng không nên coi chuyê ̣n trong Cư ̣u Ước là những chuyê ̣n không có thư ̣c trong li ̣ch sử nhân loa ̣i, mà chỉ nên coi là những huyền thoa ̣i diễn những quan hê ̣ về bản thể và thân phâ ̣n con người, mà như vâ ̣y thì chuyê ̣n còn có phần "đúng" hơn những biến cố li ̣ch sử nữa. Chuyê ̣n hai anh em ruô ̣t Cain và Abel có thể là không xảy ra thư ̣c cách đây tám hoă ̣c tám chu ̣c ngàn năm, nhưng thời nào cũng xảy ra ở khắp nơi. Nó tiêu biểu cho cả chu ̣c trường hơ ̣p trong li ̣ch sử. Cain ghen với Abel, Abel có mô ̣t cá tính cao đe ̣p hơn mình và đươ ̣c thươ ̣ng đế yêu hơn mình, và chính vì đố ki ̣, ghen ghét mà giết Abel.

Không ai chi ̣u tư ̣ thú rằng mình có lòng đố ki ̣, không phải vì đố ki ̣ là mô ̣t tâ ̣t xấu hoă ̣c mô ̣t tô ̣i lỗi, mà vì như vâ ̣y tức là tư ̣ thú rằng mình thua kém người, bất tài, bất mãn về chính mình, về số phâ ̣n của mình. Người thâ ̣t minh triết thì không đố ki ̣ ai, trái la ̣i còn vui vẻ nữa khi thấy người khác tài giỏi hơn mình, giàu sang hơn mình.

Nhưng chúng ta đừng tưởng lầm rằng không đố ki ̣ là mô ̣t viê ̣c dễ đâu. Hiểu theo mô ̣t nghĩa nào đó thì không đố ki ̣ là mô ̣t tình cảm tư ̣ nhiên, có phần chính đáng nữa. Khi đau ốm thì tư ̣ nhiên ta ghen ghét những người khỏe ma ̣nh, xấu xí thì tư ̣ nhiên ghen với những thiếu nữ đe ̣p đẽ; ngươ ̣ng nghi ̣u, giả dối thì ghen với những người tư ̣ nhiên, tư ̣ tin v...v... Hoàn toàn không đố ki ̣ thì mới thư ̣c là hoàn toàn yêu mo ̣i người.

Nhưng xét về lòng đố ki ̣ thì cũng nên xét thêm mô ̣t khía ca ̣nh nữa: thái đô ̣ gây lòng đố ki ̣ của người khác.

Cách đây mấy năm, hồi ở Israel, mô ̣t lần tôi đươ ̣c mô ̣t gia đình rất giàu có mời la ̣i dùng bữa. Tới nơi tôi nga ̣c nhiên thấy bề ngoài ngôi nhà rất giản di ̣, có vẻ tồi tàn nữa. Vô trong nhà mới thấy lô ̣ng lẫy. Chủ nhân bảo tôi: "Chúng tôi không muốn có vẻ khiêu khích những người nghèo khổ, cái đó nguy hiểm lắm". Lí do đó thư ̣c ra chẳng cao thươ ̣ng gì, nhưng thái đô ̣ đó bề gì cũng còn hơn thái đô ̣ phô trương sư ̣ giàu có như để khiêu khích người nghèo.

Không làm sao tránh đươ ̣c sư ̣ đố ki ̣ của người khác, nhưng phải tránh lối phô trương của cải cùng ha ̣nh phúc của ta để người khác khỏi so sánh mà thấy khổ; nếu không thì không khác gì ta xúi giu ̣c ho ̣ ham muốn những thứ ho ̣ không thể kiếm ra đươ ̣c bằng những phương tiê ̣n hơ ̣p pháp.

Tôi biết nhiều người chỉ thư ̣c sư ̣ vui sướng hưởng đi ̣a vi ̣ ưu đãi của mình khi thấy có người ghen với mình. Mô ̣t người thông minh, cao thươ ̣ng, hiền từ thí trái la ̣i, luôn luôn tỏ ra nhã nhă ̣n, kín đáo.

Nhưng người Hi La ̣p thời cổ tràn trề ha ̣nh phúc thì thường sơ ̣ bi ̣ các thần thánh ghen với mình, nhưng tốt hơn hết là nên tỏ lòng khiêm tốn, thương những người nghèo để ho ̣c đừng ghen với mình.

Mô ̣t nhà đô ̣ng vâ ̣t ho ̣c đã kể la ̣i thí nghiê ̣m dưới đây: trong mô ̣t cái chuồng nhốt hai con khỉ, cứ cách quãng đều đều, ông bỏ mô ̣t miếng cho nó rớt vô theo mô ̣t cái máng dốc. Mới đầu con khỉ đư ̣c tranh hết những miếng chuối đó, còn con khỉ cái chỉ ngồi ngó, thèm thuồng lắm. Mô ̣t lát sau, con khỉ đư ̣c tỏ vẻ ngần ngừ rồi lánh xa miê ̣ng máng. Con khỉ cái bèn cha ̣y la ̣i miê ̣ng máng và lườm hết các miếng chuối. Mô ̣t lát sau, con khỉ cái cũng la ̣i tỏ vẻ ngần ngừ rồi lánh ra xa, nhường chỗ cho con khỉ đư ̣c. Cứ như vâ ̣y mấy lần.

Thái đô ̣ ngần ngừ đó là cái mầm của lương tâm xã hô ̣i: khỉ cũng như người, biết xấu hổ về đi ̣a vi ̣ ưu đãi của mình, xấu hổ vì gây lòng ghen ghét của ba ̣n.

Các cuô ̣c cách ma ̣ng nhân dân có mu ̣c đích ta ̣o mô ̣t xã hô ̣i không có lòng đố ki ̣. "Tư ̣ do, Bình đẳng, Bác ái" là châm ngôn chính tri ̣ - xã hô ̣i của mô ̣t cuô ̣c cách ma ̣ng muốn diê ̣t lòng đố ki ̣.

Mỉm cười