Thông tin ebook

Tên truyện : Ba Chị Em

Tác giả : Sê Khốp

Dịch giả : Nhị Ca

Thể loại : Kịch – Sân khấu

Nhà xuất bản : Sân Khấu

Ngày xuất bản : Quý 2/2006

Số trang : 202

Kích thước : 14.5 x 20.5 cm

Trọng lượng : 230 g

Số quyển / 1 bộ : 1

Hình thức bìa : Bìa mềm

Giá bìa : 26.500 VNĐ

----------------------------------

Nguồn : http://docsach.dec.vn

Convert (TVE) : santseiya

Ngày hoàn thành : 15/09/2007

Nơi hoàn thành : Hà Nội

Lời nhà xuất bản

Tủ sách Kiệt tác Sân khấu thế giới ra mắt bạn đọc là công sức của nhiều thế hệ Sân khấu nối tiếp sưu tầm, nghiên cứu, dịch thuật và giới thiệu với bạn đọc Việt Nam suốt hơn nửa thế kỷ qua, có ảnh hưởng lớn không chỉ về Sân khấu mà có tầm ảnh hưởng đến phát triển văn học nghệ thuật Việt Nam nói chung. Tất nhiên tiếp nhận và giao lưu văn hoá nghệ thuật không diễn ra một chiều mà tác động qua lại.
Bắt đầu từ các tác phẩm cổ đại Hy Lạp, Trung Quốc, ấn Độ với các tên tuổi hàng đầu về bi kịch và hài kịch như : Exkhin, Ơripít, Xôphốc, Vương Thừa Phủ,

Kaliđáx... bộ sách trải rộng qua nhiều thời kỳ rực rỡ của Sân khấu thế giới như thời đại Phục Hưng, Lãng mạn và Hiện đại... giới thiệu những kiệt tác chói sáng có sức sống xuyên qua nhiều thế kỷ của những nhà viết kịch kiệt xuất như Sếchxpia, Sinlơ, Môlie, Coócnây, J.Gớt, Gôgôn, ípxen, Muyxê, Ghenman, B.Brếch, Sêkhốp, Bếckét, Raxin, Jăng Anui, Camuy, Tào Ngu... Nhiều tác phẩm ra đời từ hàng ngàn năm trước nhưng tư tưởng và nghệ thuật vẫn đồng hành với bạn đọc và khán giả hôm nay.

Tác phẩm của ba tác giả Sân khấu Việt Nam: Đào Tấn, Nguyễn Huy Tưởng, Nguyễn Đình Thi có mặt trong Tủ sách Kiệt tác Sân khấu thế giới đã đáp ứng đòi hỏi của đông đảo bạn đọc.

Nhà xuất bản Sân khấu cảm ơn Hội đồng tuyển chọn gồm các nhà Sân khấu học tiêu biểu và Công ty Minh Thành - Bộ Chỉ huy Quân sự TP Hồ Chí Minh đã giúp đỡ tận tình, trách nhiệm cao để Tủ sách kiệt tác kịp thời ra mắt bạn đọc trọn vẹn 100 cuốn trong năm 2006, chào mừng những sự kiện trọng đại của đất nước.

Xin trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc.

NHÀ XUẤT BẢN SÂN KHẤU

Lời giới thiệu

Sê Khốp là một nhà viết truyện ngắn nổi tiếng của nước Nga vào cuối thế kỷ XIX. Đồng thời, ông cũng là một nhà viết kịch kỳ diệu.
Đến nay, người ta thường gọi Sê Khốp là "nhà văn làm ta muôn thuở say mê". Ông đã để lại cho nhân lại một di sản văn chương vô cùng phong phú và độc đáo. Kịch Sê Khốp, trải qua hơn nửa thế kỷ, đến nay đối với chúng ta vẫn còn là mới mẻ. Đó không chỉ vì hình thức tân kỳ của nó, mà cái chính là vì, qua tác phẩm của mình, Sê Khốp đã lột tả được sâu sắc tâm hồn, tình cảm, tư tưởng của mọi tầng lớp nhân dân Nga, trong cái thời đại tối tăm của Nga hoàng hồi đó. Bao nhiêu pho sử cũng không làm cho ta cảm thấy sâu sắc cái "buổi hoàng hôn của nước Nga" đó bằng những truyện ngắn nho nhỏ, tưởng như bâng quơ của Sê Khốp. Với nụ cười châm biếm khi hiền từ khi chua chát, với tấm lòng yêu con người, yêu cuộc sống rất tha thiết, Sê Khốp đã suốt đời viết văn để bảo vệ những con người bạc mệnh hàng trăm năm sau vẫn hiện lên lồ lộ dưới ánh sáng của ngòi bút hiện thực và rất nhân đạo của tác giả.
Kịch Sê Khốp ra đời là một hiện tượng lớn trong sinh hoạt kịch trường Nga. Nó đánh dấu một giai đoạn tiến triển mới, đảo lộn tất cả các quy tắc kịch đương thời. Nó tước bỏ mọi công thức quen thuộc, gò bó, những tình tiết éo le, hồi hộp và đưa khán giả vào giữa cuộc sống bình thường cùng cảm nghĩ với người trên sân khấu. Ta không thể xem thường mà phải sống kịch Sê Khốp.
Ở đây, kịch tính hấp dẫn không nằm trong sự xung đột giữa tính cách nhân vật khác nhau, cũng không nằm trong sự diễn biến của các sự việc xảy đến với nhân vật - vì những sự việc đó nhiều khi không có gì là quan trọng - mà chính ở cái quan điểm của nhân vật đối với những sự việc xảy ra, nó bộc lộ phần sâu kín nhất của tâm hồn con người. Cho nên, trong một bức thư gửi cho Sê Khốp, Maxim Gorki đã viết: "Chẳng hạn người ta nói là "Cậu Vania và Chim hải âu" trình bày một loại nghệ thuật sân khấu mới, trong đó chủ nghĩa hiện thực đã được nâng lên tới mức là một thứ tượng trưng tinh túy, có suy nghĩ sâu sắc…Những vở kịch khác thì không dẫn dắt người ta đi từ những thực tế lên những khái quát hóa triết học - còn như các vở kịch của anh thì đã làm được như Vậy".
Kịch Sê Khốp đã đạt tới đỉnh cao của sự phối hợp chặt chẽ giữa nghệ thuật giản dị và sân khấu chân thực, sự liên lạc hữu cơ giữa việc đời bình thường trước mắt và khái niệm triết lý cao xa; sự tương quan nhịp nhàng giữa ý nghĩa trực tiếp, cụ thể và tính chất tổng hợp, trữ tình.
Sau Ivanov (1887), những vở kịch của Sê Khốp đã được trình diễn trên sân khấu là Liesi (1889), Chim hải âu (1896), Cậu Vania (1897), Ba chị em (1901), Vườn anh đào (1903).
Chủ đề chung của các vở kịch này là số phận của giới trí thức Nga sống lơ lửng, buông xuôi, ở những cái tỉnh xép đìu hiu, rỗi rãi; họ sinh ra ở đời này không biết để làm gì và rồi sẽ đi đến đâu, kéo dài những năm tháng bế tắc, vô vị, quanh quẩn với áo cơm an phận, tính toán nhỏ nhen. Họ là những con người chán chường của một xã hội tàn tạ, bị ràng buộc chặt bởi quá khứ ngàn năm, hoặc có phản kháng thì cũng vẫn thường bất lực. Đối với họ, cuộc sống thật là tàn nhẫn và vô lý. Trong các buổi giao thời đó,những tập quán, luật lệ của cuộc sống cũ đang tan rã mà hạnh phúc tương lai thì còn mờ mịt. Cho nên, lẫn vào những tiếng kêu thương của những cuộc đời sa lầy, ngơ ngác như đi giữa đám sương mù đó, ta còn nghe vang lên bao nhiêu lời nguyện cầu hạnh phúc, lóe lên bao nhiêu ánh sáng tương lai, với niềm tin tưởng khát khao, nóng lòng chờ đợi một cuộc đời mới, hoàn toàn mới mẻ. Những nhân vật của Sê Khốp không hành động nhưng có thái độ chống đối quyết liệt với thực tại của cuộc sống đương thời. Mỗi nhân vật, dù chính hay phụ, đều là người làm chứng của một giai đoạn lịch sử; và qua kịch Sê Khốp, ta không phải chỉ biết riêng về con người Nga của nửa sau thế kỷ XIX mà biết chung cả về con người qua những thời đại, kể cả hiện tại, trên trái đất chưa phải là đã hết mọi bóc lột, áp bức, ngu tối và đau khổ.
Vở kịch Chim hải âu có thể coi như một bản tuyên ngôn của trường phái kịch Sê Khốp về quan niệm cũng như hình thái nghệ thuật sân khấu. Nina Zaretrnaia, một cô gái xinh đẹp trong trắng như con chim hải âu, bước vào đời với tấm lòng khao khát tình yêu và nghệ thuật. Cô đã ruồng bỏ mối tình chân thực của T’replen để mù quáng đi theo tiếng gọi quyến rũ của T’rigorin, đi theo cái hư vinh trong nghệ thuật. Cô đã bị phụ bạc tàn nhẫn nhưng vẫn thủy chung, tuy sa chân lỡ bước nhưng cuối cùng đã đạt được mục đích, giữ được lòng tin và hé nhìn thấy chân lý. T’replen, một người thẳng thắn, biết tự trọng; đã đau khổ vì mối tình không được chia sẻ của mình và vì cuộc sống tầm thường, hèn kém. Nhà văn trẻ hữu tài nhưng bất lực đó đi tìm những hình thức văn chương mới, nhưng tới lúc tưởng như đã đạt được mục đích thì anh lại tự tử chết. Đối với anh, tình yêu là phụ bạc, tìm tòi rồi cũng không đi tới đâu, con người chẳng biết dựa vào cái gì mà sống cả, Họ là những con người sống chết vì tình yêu, vì nghệ thuật và cũng là nạn nhân của cái buổi giao thời đó. T’rigorin, nhà văn nổi tiếng và sa đọa, đã gian díu với Arcadina, lừa dối Nina, để uổng phí tài năng của mình, làm văn chương nghệ thuật không có mục đích gì khác ngoài chút hư vinh và kiếm kế sinh nhai. Arcadina thì phù phiếm và tham lam, luôn luôn mãn nguyện với lối sống hưởng thụ ích kỷ của mình. Bà ta ghen ghét với con trai, ham tiền, ham danh vọng, quỵ lụy ghen tuông. Bọn người thành đạt, con cưng của số mệnh đó, thật đáng giận và đáng ghét. Và cũng đáng thương là cuộc sống hẩm hiu của Metveđenco, một ông giáo nhỏ, nghèo nàn, đầy nhẫn nhục, với đồng lương ít ỏi phải nuôi sống cả một gia đình đông người, yêu vợ để trở thành nô lệ cho vợ. Rồi còn những cuộc tình duyên lãng mạn và bất chính của hai mẹ con Polina và Masa để che đậy những tháng ngày trống rỗng; lời than vãn của Xorin, một ông quan tòa biếng lười và tàn tạ, đầu đã bạc tóc mà còn tiếc là chưa hề được sống.
Vở kịch đã đề cập tới vấn đề tình yêu và nghệ thuật, những chủ đề mà Sê Khốp hay nói tới. Có lẽ đây là tác phẩm duy nhất mà ta thấy ít nhiều có in dấu vết của bản thân cuộc đời tác giả, vì Sê Khốp là môt nhà văn rất khách quan, người đọc ít khi thấy được phần thể hiện bản thân tác giả qua tác phẩm của ông.
Cậu Vania là vở kịch được Lênin rất ưa thích.
Xerebriacov là một giáo sư đại học hồi hưu, con người viết về nghệ thuật mà không hiểu tí gì về nghệ thuật, trong hai mươi nhăm năm liền đã giữ địa vị không phải của mình. Lão ta già nua, tật bệnh, cáu kỉnh, khinh mạn, suốt đời sống ăn bám vào sức lao động của mẹ vợ, em vợ, con gái; và cuối cùng, khi lão mưu chiếm đoạt cả gia sản bằng cách muốn bán nó đi, để riêng hưởng thụ một mình, lão đã lộ rõ là một kẻ ích kỷ, vô ơn, bạc nghĩa, táng tận lương tâm. Cậu Vania già nửa đời người hy sinh cho cái thần tượng đó, cùng Xonia làm việc ngày đêm, bòn mót từng xu để cung phụng cho Xerebriacov, vì lầm tưởng lão là một người tài đức, tiến bộ. Đến bốn mươi bảy tuổi đầu, Cậu Vania mới mở mắt ra để nhìn thấy rõ thật khủng khiếp là: cái thần tượng mà mình tôn thờ chỉ là một cục đất thó vô dụng; và đến nay, khi Cậu chỉ còn hai bàn tay trắng, tiền bạc không, danh vọng không, vợ con không, vì đã hi sinh cả cuộc đời cho lão giáo sư thì lão ta lại định vứt họ ra ngoài đường. Vania đã quyết liệt phản kháng, còn định giết lão giáo sư để trả thù, nhưng cuối cùng vẫn nhẫn nhục làm việc. Qua nhân vật này, tác giả đã lột tả được cái bất mãn cao độ của phần tử trí thức Nga đối với xã hội đương thời nghẹt thở và không lối thoát.
Một nhân vật không kém phần quan trọng trong vở kịch này là bác sỹ Axt’rov, người bạn cùng hoàn cảnh và tâm trạng tuyệt vọng như Vania. Người thầy thuốc thôn quê này say mê lao động, chịu đựng gian khổ, nhìn rộng thấy xa. Ông chữa bệnh, trồng rừng, yêu sôi nổi nhưng không nhìn thấy kết quả của việc mình làm. Đó là số phận của những người lao động trí óc nhỏ mọn, mơ tưởng cuộc đời tốt đẹp của ngày mai tươi sáng, nhưng bất hạnh không tìm ra con đường đi tới. Và Xonia, cô gái xấu xí nhưng vô cùng can đảm, luôn nhẫn nhục trong lao động và tình yêu, đầu xanh tuổi trẻ mà đã phải chịu nhiều đau khổ. Xonia buồn vì ông bố bất nhân, khổ vì công việc nặng nhọc, tủi vì không có sắc đẹp, cục vì tình yêu thất vọng, nhưng cô vẫn tin tưởng, lao động, trong bùn nhơ vẫn giữ nguyên vẹn tâm hồn cao cả.
Cả ba, họ đều là những người dồi dào sinh lực, tràn trề khả năng lao động nhưng không thoát ra khỏi thực tế bất công tàn nhẫn, không tìm thấy chiếc chìa khóa mở cửa hạnh phúc, nên cuối cùng mất hy vọng tương lai, mất hứng thú sáng tạo, mất yêu thương cuộc đời, biến thành những con vật hy sinh oan uổng. Đó là chủ đề chính của vở kịch.
Ngoài ra, vở kịch cũng đặt thêm một vấn đề để giải quyết thế nào là cái đẹp thực và cái đẹp giả? Elena Andreevna, vợ kế của Xerebriacov, là một người đàn bà nguy hại không kém ôn thần. Bà ta chỉ quen lười biếng rong chơi, kéo lê cái sắc đẹp lộng lẫy và chán chường của mình đi khêu gợi những thèm muốn cho kẻ khác, làm đình trễ mọi cuộc sống cần cù lao động, Bà làm cho Vania mê mẩn tâm thần làm cho Axt’rov bỏ công việc để đi ngoại tình với mình, và lây truyền cả cái lười biếng chán chường sang cho Xonia. Đó là nạn nhân và cũng là tội nhân của một cái nhan sắc vô luân, vô đạo, không góp phần tô điểm cuộc đời mà chỉ có tác dụng gieo tai rắc họa trên mỗi bước đường đi của mình. Chỉ có lao động mới đem lại cho con người cái đẹp chân chính; khuôn mặt, dáng người phải đẹp, nhưng càng cần phải đẹp hơn nữa là tâm hồn và tư tưởng.
Sau khi xem biểu diễn vở kịch Cậu Vania, Maxim Gorki đã viết thư cho Sê Khốp: "… Đối với tôi, Cậu Vania là một điều khủng khiếp, đấy là một nghệ thuật sân khấu tuyệt đối mới mẻ, một cái búa mà anh dùng để đập vào những đầu óc trống rỗng của công chúng… Trong hồi chót, khi viên bác sỹ, sau lúc lâu im lặng, bỗng nói về cảnh nóng nực ở châu Phi, - tôi run lên vì cảm phục tài nghệ của anh, vì lo sợ cho con người, cho cuộc sống của chúng ta, tẻ nhạt, khốn khổ…".
Sê Khốp lớn lên ở một tỉnh nhỏ heo hút, nhàn rỗi. Trong cái ao tù đó, ông đã tiếp xúc và quan sát, để sau này đưa vào tác phẩm của mình các thầy ký và lái buôn, sỹ quan và thị trưởng, địa chủ và tá điền, quý tộc và bình dân, cảnh sát và thầy tu; thợ thuyền và giáo học… những con người tầm thường, nhẫn nhục, không suy nghĩ, không có lý tưởng, của một cuộc sống nhỏ nhen, ngu ngốc, trì trệ mà sức mạnh duy nhất là kim tiền, hư danh, xiểm nịnh, quyền hành độc đoán và bạo lực roi vọt. Ngay từ tuổi ấu thơ, Sê Khốp đã hít thở cái uế khí ngột ngạt sặc mùi nô lệ giày xéo, vùi dập, nhận thấy giá trị con người quá ư là mỏng manh, thấp kém. Trên đất nước Nga hoàng suy vong của một ngày thu bàng bạc, Sê Khốp đã đánh tiếng chuông âm vang mãnh liệt, xoáy sâu vào tâm hồn, để thức tỉnh ở mọi con người đang ngái ngủ nỗi lòng chán ghét cực độ đối với cảnh đời nửa khôn nửa dại, dở sống dở chết, không biết nên cười hay nên khóc đó. Với cái vốn sống phong phú và sự quan sát tinh tế về đời sống bên trong, với tài nghệ siêu việt và cái nhìn vô cùng nhân đạo, ông đã phản ánh cả một thời đại vào tác phẩm của mình. Trong đó, riêng về kịch, ta phải kể đến vở Ba chị em.
Olga, cô chị cả ế chồng, mệt mỏi vì công việc dạy học vô vị của mình, chín chắn và nhẫn nhục, lòng đau khổ như xé mà đành khoanh tay bất lực nhìn cuộc đời của cả mấy anh chị em tan vỡ như một cái bong bóng xà phòng. Cô hai Masa đẹp đẽ, khôn ngoan, hăng say, cương quyết, nhưng bất mãn vì người chồng và những bạn bè tầm thường, dung tục. Cô hoang mang bế tắc như con ruồi đập đầu vào cửa kính, và cũng chỉ biết phá vỡ cái khuôn khổ tù túng của cuộc sống bằng cách ngoại tình với trung tá Versinin; đó là một lối thoát phù phiếm, tạm bợ, chẳng khác gì ném một hòn sỏi xuống mặt ao tù đóng váng, sỏi vừa chìm thì mặt nước cũng trở lại im lìm. Cô út Irina, tràn đầy nhựa thanh niên và mơ mộng tin yêu, khao khát tìm hiểu ý nghĩa cuộc sống, hương vị hạnh phúc, nhưng năm tháng qua đi, cỗ vẫn chỉ là "một chiếc dương cầm quý giá, khóa kín lại, mà người ta đã đánh mất chìa khóa rồi".
Cả ba chị em đều có một ước vọng duy nhất: dọn nhà đi đến Moskva. Nhưng không bao giờ họ thực hiện được cái điều mong muốn đó. Không phải vì họ không có phương tiện di chuyển, cũng không phải vì có trở ngại gì giữ họ lại. Họ không có gan và chưa có dịp đi tới. Vả lại đi để làm gì kia chứ? Đối với họ, Moskva là cái bóng xa xôi và hư ảo của hạnh phúc. Và người ta không thể mua một cái vé rồi lên tàu đi tới hạnh phúc được. Thay đổi chỗ ở chưa phải là thay đổi cuộc đời. Đó là những phần tử trí thức, tinh tế và nhạy cảm, nhưng dù họ có cố vùng vẫy ngoi lên khỏi cảnh sống sa lầy, cuối cùng họ vẫn không sao thoát khỏi bàn tay của định mệnh, của cuộc sống tiểu tư sản lầy lũa. Tương lai sẽ giải thoát cho họ mọi đau khổ và trong khi chờ đợi, hãy làm việc, làm việc. Họ đẹp cả ngay trong cái đau khổ, mất mát và họ đáng thương ngay cả trong những hoài bão tin yêu. Nhà văn nhân đạo Sê Khốp đã trân trọng và yêu mến các nhân vật của mình bao nhiêu!
Để tô điểm thêm cho cái cuộc đời dung tục đó càng thêm tuyệt vọng là cặp vợ chồng Andrei - Natasa. Ông anh cả Andrei mà cả gia đình hy vọng trở nên một nhà khoa học, cuối cùng cũng chỉ biết ăn, ngủ, lấy vợ, đẻ con, giả ngây, giả điếc. Natasa thì kệch cỡm và lăng loàn, tham lam và ích kỷ, tàn nhẫn và dâm ô. Chị ta bước vào nhà của ba chị em, nghiễm nhiên chiếm đoạt lấy quyền làm chủ, gây sự với em chồng, bắt nạt chồng, hành hạ đầy tớ và ngang nhiên rước nhân tình vào nhà. Hai vợ chồng đó đã dắt díu nhau sa đọa và đầu độc cả cuộc sống của kẻ khác. Họ đúng là hiện thân của đầu óc thô bạo, độc đoán, ti tiện lối tiểu tư sản.
Xoay quanh các nhân vật trung tâm đó là Versinin, ông trung tá đầu hai thứ tóc mà vẫn đào hoa, thích cao đàm hùng biện hơn là bắt tay thực hiện những ước vọng tương lai của mình; là Xolioni, thô bỉ và tàn nhẫn như một hung tinh,vẫn tự ví mình với một nhà thơ lớn nhưng thực ra chỉ là một tên gây gổ sát nhân, không yêu được Irina thì giết chết hạnh phúc của người con gái ngây thơ đó; là Trebutikin, một ông thầy thuốc không bao giờ chữa bệnh, chỉ biết đọc báo, đánh bạc và uống rượu, mọt ruỗng cả thể xác lẫn tâm hồn, cứ đòi làm lại cuộc đời! Còn một chút gì là tốt lành thì cuối cùng cũng bị hủy diệt nốt: cái chết ai oán và vô lý của Tudanbich, một người xấu trai nhưng trung thực, chồng chưa cưới của Irina, làm cho tấn bi hài kịch càng thêm trọn vẹn. Ba chị em, giữa lúc đau khổ nhất, đã ôm lấy nhau, giữ vững lòng tin tưởng ở hạnh phúc mai sau, kêu gọi nhau cùng làm việc, hy vọng một cuộc đời mới nhất định sắp xảy ra. Tác giả đã nhìn thấy sự phát triển của lịch sử xã hội, và mấy năm sau đó, cuộc Cách mạng Nga năm 1905 đã biến những lời ước vọng của ba chị em thành một sức mạnh chiến đấu cho chân lý và hạnh phúc.
Sự nghiệp sáng tác kịch của Sê Khốp đạt tới đỉnh cao nhất với vở kịch cuối cùng của đời mình: Vườn anh đào.
Liubov Andreepna, bà chủ trại ấp có cái vườn anh đào, là một người đàn bà đứng tuổi nhưng còn đẹp, dòng dõi quý tộc. Để khuây nỗi buồn vì chồng chết, con chết, bà đã cùng người tình đi đến ở Paris rong chơi đàng điếm, tiêu xài hoang phí. Nay bà trở lại quê hương ở nước Nga, để đoàn tụ với gia đình và tìm lại những kỷ niệm xưa. Cái trang trại vì không người quản lý tốt và không thanh toán nổi nợ nần chất đống, sẽ bị đem bán đấu giá. Lái buôn Lopakhin đã giúp bà một lối thoát, là đem cái trang trại chia thành từng khoảng cho thuê và lấy tiền đó trả nợ. Nhưng quen với lối sống đàng điếm, xa lìa thực tế, biếng lười và suy nhược, Liubov Andreevna, cũng như anh là Gaev, đã phó mặc buông trôi, đi tìm những cách giải quyết viển vông; và cái trang trại đẹp cổ kính như một ngôi đền hoang phế đó, đã lọt vào tay Lopakhin. Cái tổ ấm quý phong kiến ấy, không đứng vững được trước sóng gió cuộc đời và sự tấn công của lịch sử, đã sụp đổ không tài nào chống đỡ được nữa. Khi phải rời bỏ trang trại, hai anh em Gaev và Liubov Andreevna đã ôm nhau khóc - tiếng khóc cáo chung của một chế - nhưng thực ra số mệnh họ đã kết liễu từ lâu rồi. Bà Liubov đã bất lực, và cũng không hề tìm cách cứu vãn cái vườn anh đào; dù phải bán đi hay có giữ lại được, thì bà vẫn là bà ta, sớm muộn thì rồi họ cũng tất yếu bị lịch sử đào thải, cả hiện tại và tương lai đều không bao giờ còn chỗ dành cho họ nữa. Bà muốn đoạn tuyệt với dĩ vãng, nhưng tương lai cũng thật là hỗn độn mờ mịt: với mấy nghìn đồng rúp cuối cùng của bà cô ở Iaroslav, bà ta lại đến Paris sống, rồi đến đâu sẽ hay đến đấy!
Chế độ phong kiến - qua hình tượng của Liubov - đã sụp đổ tan tành. Nó nhường bước cho chế độ tư bản, lúc bấy giờ mới bắt đầu bành trướng ở Nga, tuy muộn nhưng cũng mang đủ các tính chất tham lam, tàn nhẫn của nó. Lopakhin đã giành giật quyền làm chủ vườn anh đào, và lấy đó làm một cơ sở kinh doanh kiểu tư bản chủ nghĩa.
Lopakhin đã thành tâm đến giúp đỡ bà chủ cũ Liubov mặc dầu y rất kiêu hãnh vì cái tài ba phất lên làm giàu của mình. Y sung sướng khi mua được vườn anh đào, ra lệnh chặt trụi cả cây cối ngay cả khi người chủ cũ chưa rời khỏi căn nhà. Nhân vật này thật phức tạp. Y quý mến Varia nhưng lại không chịu lấy nàng làm vợ. Cũng không phải y bận bịu công việc như Varia nói đâu. Thế tại sao y lảng tránh hạnh phúc, lùi bước khi sắp ngỏ lời cầu hôn với Varia ở màn cuối? Vì cuộc đời lúc đó là như Vậy. Đó là cái buổi giao thời, khi xã hội cũ với mọi tập quán, tín ngưỡng, đạo đức, lý tưởng của nó đang sụp đổ mà cuộc đời mới thì chưa đến. Nhân vật của Sê Khốp hành động không phải do ý muốn chủ quan của mình mà tuân theo những quy luật có nguồn gốc ở cuộc đời bên ngoài mà nhiều khi họ không nhận thức được, mạnh hơn cả lý trí và sự suy luận của họ. Trong buổi giao thời đó, hạnh phúc chỉ là một ảo tưởng. Lopakhin không muốn lấy Varia, mặc dầu y quý mến nàng, cũng như Liubov Andreevna, rất thương tiếc cái trang trại của mình, đã buông trôi để mất vườn anh đào, đó chỉ là những hành động tất yếu của quy luật khách quan, mạnh hơn cả ý muốn chủ quan của họ. Đó cũng là một khía cạnh chủ đề mà Sê Khốp thường đề cập tới trong một tác phẩm của mình.
Lopakhin đã mua được cái trang trại, với một giá tiền khá đắt. Y bảo dàn nhạc Do Thái tấu nhạc lên, để mừng y đã thành ông chủ mới. Nhưng cái anh chàng tư sản tham lam có ngón tay búp măng rất nghệ sỹ đó, thất học mà khôn ngoan, tháo vát mà lãng mạn, trung hậu mà tàn nhẫn, liệu hắn có giữ được lâu cái vị trí chủ nhân ông của mình không? Y đã đốn cái vườn anh đào đi, những liệu y có xây dựng được một cái gì mới mẻ, vững chắc trên miếng đất hoang tàn đó? chúng ta tin rằng không. T’rophimov đã chẳng tiên tri mà bảo y rằng: "đừng có quen thói huyênh hoang rởm" đó sao? Mặc dầu, tay tư sản đó đang thời sung sức, nhưng ta biết chắc rằng đây vẫn chưa phải là vị chủ nhân ông chân chính của vườn anh đào.
Những anh hùng làm nên lịch sử phải là những lực lượng mới mẻ khác kia. Họ là T’rophimov, anh sinh viên nghèo nhưng tràn đầy lòng tin ở hạnh phúc ngày mai; là Ania cô gái quý tộc tươi trẻ, thèm khát sống tự do như gió thổi. Đôi thanh niên đó đã cất cao tiếng tuyên ngôn: "Nhân loại đang tiến về phía chân lý cao cả, tiến về phía hạnh phúc to lớn nhất mà con người ta có thể chờ đợi được trên trái đất này, và tôi đang đi trên những hàng đầu đó"; đã gửi lời chào "Vĩnh biệt nhà ta, vĩnh biệt quá khứ của ta" và sung sướng kêu gọi: "Lên đường!" Đó là tượng trưng trong sáng nhất cho một nước Nga trẻ trung của tương lai.
Khi viết Vườn anh đào, Sê Khốp có ý định sáng tác một "vở kịch vui cười": Những nhân tố khôi hài đã được tập trung vào bộ ba: Iasa - Đuniasa - Epikhodov. Tên đầy tớ Iasa cũng hút xì gà, uống rượu sâm banh, trai lơ đĩ thõa, lợi dụng tình yêu của Đuniasa để tiêu khiển cho qua những ngày buồn tẻ ở quê hương; hắn hỗn với Gaev, mắng ông già Phier chăm chỉ, trung hậu, thẹn vì có bà mẹ quê mùa. Tóm lại đích danh là một thứ "ma-cà-bông" ở Paris. Cô hầu phòng Đuniasa thì suốt ngày chải chuốt vuốt ve, xuất thân lao động nhưng lại học đòi thói tiểu thư khuê các, hơi tí là ra vẻ choáng váng ngây ngất. Nhưng đáng tức cười và cũng đáng thương hại nhất là Ephikhodov, anh chàng "hai mươi hai cái xúi quẩy". Anh ta gọi cái đàn ghi-ta của mình là măng đô-lin cho thêm phần thơ mộng và lúc nào cũng mang sẵn trong người một khẩu súng lục (chắc là không có đạn!); thật đủ lệ bộ của một kiểu si tình lãng mạn rẻ tiền. Anh ta đọc các thứ sách kỳ diệu, nói năng chẳng ra ngô ra khoai gì cả, đụng đâu là đổ vỡ đấy, đúng là cái đồ "hậu đậu" như già Phier nói, và bên cạnh cái đau khổ to lớn của gia đình hai anh em Gaev và Liubov, những cái xúi quẩy mà anh ta cho là nỗi bất hạnh ghê gớm, thực ra chỉ là những trò cười không đáng kể. Tất cả những cái lãng mạn lỗi thời của bọn quý tộc đã được tập trung vào bộ ba này. Và họ càng làm ra vẻ hào hoa phong nhã bao nhiêu, thì càng lộ vẻ lố bịch, trái mùa, thảm hại bấy nhiêu.
Với vở kịch Vườn anh đào, Sê Khốp đã đưa cái chế độ phong kiến già cỗi lên đoạn đầu đài; đã lớn tiếng tố cáo và kết án cái chế độ tư bản không tương lai; và nhiệt tình mộng tưởng tới một lực lượng mới giải phóng con người và xây dựng cuộc sống tươi đẹp. Đó là ba chủ đề của một vở kịch.
Qua bốn vở kịch trên, Sekhốp đã dẫn chúng ta nhập vào cuộc cùng sống cuộc đời của nhân vật, cùng vui buồn và suy tưởng với họ. Có nhiều cảnh ngộ oan trái, éo le, nhiều ý nghĩ đau đớn, chua cay, thậm chí có cả đổ vỡ, tuyệt vọng không sao cứu vãn được nữa. Nhưng xuyên qua toàn bộ tác phẩm của mình, Sê Khốp không hề bi quan. Những tâm trạng ưu thời mẫn thế không phải đơn giản chỉ là đầu hàng bất lực, mà trong ưu tư sâu sắc đó vẫn cháy lên ngọn lửa của tin yêu, hi vọng. Nina Zaretrnaia đã trở thành diễn viên, sau bao nhiêu tủi cực. Cậu Vania lại nhẫn nhục ngồi vào bàn làm việc và chờ đợi một ngày mai thảnh thơi hơn. Ba chị em vẫn can đảm sống sau cái chết của của Tudanbích. Và ngay cả Liubov Andreevna, con người vô tư mà ta thường cho là "nhân vật tiêu cực", thực ra thâm tâm cũng đã chán ngấy cuộc đời cũ; và bà trở lại Paris, với mối tình đau khổ, cũng chỉ là để tìm một thứ bổn phận nào đó, để đủ sức sống.
Những nhân vật của Sê Khốp tuy không hành động, nhưng họ đã truyền cho ta bao nhiêu khát vọng tương lai, từ cuộc sống sơ lầy cất cánh bay lên những bầu trời trong sáng hơn, chờ đợi những trận gió mới xua tan cái hơi oi bức, ngột ngạt vây quanh. Tác giả đã vươn lên khỏi hoàn cảnh sống và nhịp bước tiến lên theo từng vở kịch, không ngừng hoàn thiện tác phẩm của mình. Từ phát súng tự kết liễu đời mình của T’replev sang thái độ can đảm của Xonia, tới sự thèm khát sống của Irina, và kết thúc bằng lòng tin tưởng mãnh liệt của T’rophimov, nhiệt tình phấn khởi của Ania, Sê Khốp đã không chỉ mơ tưởng một ngày mai hạnh phúc mà tin chắc chắn rằng nó sẽ đến, phải đến.
Những vở kịch của Sê Khốp đã nhất trí kết hợp được nội dung cuộc sống thật hàng ngày và nội dung tư tưởng xã hội, triết học về cuộc sống đó. Nemirovich Dansenko đã nói: cái duyên dáng kỳ diệu của kịch Sê Khốp là ở "trong sự thật hàng ngày, sinh động và giản dị, kết hợp với một tính chất trữ tình sâu sắc". Do đó, tác phẩm của ông luôn luôn vươn lên ánh sáng, tràn đầy khát vọng tương lai, hoàn toàn không phải là yếu thế mà đầy đủ yếu tố của lạc quan chủ nghĩa. Ông đã biểu hiện chân thực cuộc đời, không gò ép, nghĩ rằng "hạnh phúc và mầm tươi vui của cuộc sống… nằm trong sự thực", và về cuối đời mình, ông đã bước đầu kết hợp được một cách có ý thức chủ nghĩa hiện thực phê phán với chủ nghĩa lãng mạn cách mạng
Những vở kịch của Sê Khốp đã vượt qua ngoài giới hạn của thời gian và không gian, để mãi mãi tồn tại trong cái kho tàng của văn học thế giới, không phải đơn thuần chỉ vì nội dung tư tưởng tiến bộ và đời sống sinh động đã được thể hiện trong tác phẩm, mà còn là nhờ giá trị nghệ thuật tuyệt diệu của nó nữa. Một nghệ thuật đến nay vẫn còn rất mới mẻ, và đã xây dựng thành hẳn một loại kịch mang tên tác giả: "loại hài kịch trữ tình Sê Khốp".
Kịch của Sê Khốp thường thiếu một đề tài có kịch tính. Việc Nina muốn trở thành diễn viên, T’replev muốn trở thành nhà văn (Chim hải âu) Xerebriacov muốn bán cái trang trại nhưng vấp phải sự phản kháng của Voinizki (Cậu Vania), Onga, Masa, Irina muốn đi Moskva (Ba chị em), Liubov Andreevna bắt buộc phải cho bán đấu giá trại ấp của mình (Vườn anh đào) - bản thân tất cả những biến cố cơ bản đó chẳng có một ý nghĩa gì đặc biệt cả. Đây là sân khấu của những cảnh đời nguyên chất và chân thực, giản dị và phức tạp, như bản thân cuộc đời. Không có những cảnh ngộ ngặt nghèo, những hoàn cảnh căng thẳng, những tình tiết rắc rối, những "thắt nút" ly kỳ và "mở nút" hồi hộp. Tính chất bi thảm đáng thương cũng như mỉa mai tức cười của nhân vật không phải xây dựng trên hành động đặc biệt này nọ, mà trên cái cảnh trái ngược thường tình giữa ảo tưởng và thực tế, giữa cái chủ quan tĩnh tại của họ với cái xã hội bên ngoài luôn luôn chuyển biến.
Kịch Sê Khốp cũng không có những ngôi sao đột xuất, những nhân vật trung tâm. Tác giả không chỉ lo lắng đến số phận một con người riêng lẻ nào đó, mà trình bày cái đời sống vật chất và tinh thần của cả một xã hội con con bao gồm toàn bộ nhân vật của vở kịch. Ông giáo Metvedenco, anh địa chủ phá sản Teleghin, người gác cổng Pherapon hay lão già Phier… hoàn toàn không phải là nhân vật phụ như ta thường quan niệm. Họ hoạt động ở sân khấu ít nhưng đều có cá tính rõ rệt, đều biểu hiện một khía của chủ đề và mãi mãi còn in sâu vào tâm trí người đọc, người xem. Vở kịch Cậu Vania cũng có thể gọi là Bác sĩ Axt’rov, và trong Vườn anh đào, từ Liubov, Lopakhin, T’rophmov đến bộ ba Iasa, Đuniasa, Ephikhodov… biết lấy ai làm nhân vật chính? Tác giả tập trung sự chú ý của mình không phải vào sự đột xuất của một nhân vật trung tâm hoặc những biến cố bên ngoài, mà chỉ lấy sự việc xảy ra trong kịch làm cái cớ để đi sâu vào tình tiết nội tại của đề tài, đời sống bên trong của nhân vật, với tất cả những diễn biến và xung đột tâm lý.
Trong các vở kịch cổ xưa, cái đòn bẩy thúc cho mâu thuẫn phát triển thường là số mệnh. Trong cuộc đấu tranh khắc nghiệt với số mệnh, con người đã bộc lộ tất cả tính chất của mình ra. Từ kịch cổ điển với Shakepeare, Cornei, Molier tới kịch hiện đại, thì động cơ chính lại là tính cách của con người. Sự đối lập của các nhân vật có cá tính mãnh liệt - biểu hiện của cái thiện hoặc cái ác, của tình thương yêu hoặc lòng thù ghét - trở nên trung tâm của vở kịch, nguồn gốc của mâu thuẫn. Trong các vở kịch của mình, Sê Khốp đã thay cái Số mệnh cổ xưa và Con người Shakespear đó bằng Cuộc đời với tất cả ý nghĩa sâu sắc nhất của nó. Trong kịch Sê Khốp, không phải là tính cách con người quyết định sự tiến triển của vở kịch nữa, mà là những nguyên cớ ở ngoài con người, ở ngoài tính cách và đề tài, nằm ngay trong thực tế cuộc đời. Đây là sự xung đột giữa cảm quan, tâm trạng của nhân vật với cảnh sống bao quanh họ, nói rộng ra là giữa con người với thực tế, giữa cá nhân với xã hội. Tại sao T’replev khi bắt đầu đã có tên tuổi trong làng văn lại đi tự sát, tại sao Cậu Vania lại làm lành với Xerebriacov và tiếp tục làm việc để cung phụng hắn, tại sao ba chị em không đi Moskva, và tại sao Liubov Andreevna không giữ được cái vườn anh đào? Để trả lời từng ấy câu hỏi, chỉ có thể nói rằng: vì rằng cuộc đời trong cái buổi giao thời đó là như Vậy!
Quan niệm nghệ thuật về nhân vật và kịch tính như Vậy của Sê Khốp đã ảnh hưởng quyết định đến sự cấu tạo về mọi mặt của kịch bản. Nếu ta đi tìm trong kịch Sê Khốp những mâu thuẫn giữa tính cách nhân vật thì nó rất mơ hồ. Những nhân vật của kịch Sê Khốp, dù yêu hay ghét nhau, không bao giờ công khai xung đột với nhau. Hai mẹ con Arcadina và T’replev săn sóc nhau, chửi mắng nhau rồi lại làm lành với nhau, nhưng không bao giờ hiểu nhau; Xerebriacov bị Cậu Vania giết hụt nhưng vẫn tảng lờ, không hề coi Vania là đối thủ đáng kể của mình, và đã chủ động giảng hòa; Andrei cãi lộn với ba chị em trong cái đêm có hỏa hoạn, rồi lại òa ra khóc và xin lỗi; hoặc T’rophimov đã đánh giá Lopakhin như một "thú dữ" rồi lại cho hắn có "tâm hồn tế nhị, thanh tao". Trong khi lựa chọn diễn tả tính cách của các nhân vật, tác giả còn dụng tâm lựa chọn không phải những con người xấu xa nhất hoặc tốt đẹp nhất, mà sáng tạo nên những tính cách nhiều màu vẻ, những con người sinh động đầy mâu thuẫn nội tại: do đó ông đã phản ánh được xác đáng thực chất xung đột giữa con người và cuộc sống đương thời.
Những vở kịch của Sê Khốp thường chứa đựng nhiều tình tiết và xung đột song song tồn tại, phát triển nhiều hướng đề tài khác nhau, xen kẽ vào nhau mà không tổn hại lẫn nhau. Ngoài ra, lại có cả những sự việc có tác dụng quan trọng đến nội dung vở kịch xảy ra ở ngoài sân khấu. Trong Ba chị em, ta nghe thấy nhắc đến gã tình nhân của Natasa là Protopopov; hoặc bà vợ cả đã quá cố của Xerebriacov trong Cậu Vania hoặc Grisa, Cậu con trai bị chết đuối của Liubov Andreevna, cùng với người tình ở Paris của bà ta, trong vở Vườn anh đào. Những nhân vật đó không hề xuất hiện, nhưng tưởng như lúc nào cũng có mặt trên sân khấu, tham gia vào các biến cố.
Văn của Sê Khốp vốn giản dị, rõ ràng mà không sơ lược. Trong khi sáng tạo ra lối hành văn riêng của mình, ông không cần tìm những hình thức mới, mà chỉ loại trừ những cái gì là thừa trong cái đã có sẵn. Do đó, lời văn đi thẳng đến độc giả bằng tư tưởng sáng sủa, hình ảnh chính xác của nó. Ngôn ngữ trong kịch Sê Khốp cũng chỉ là thứ tiếng nói quần chúng thường dùng hàng ngày. Nhưng một khi đã được đưa vào kịch bản, thông qua miệng những nhân vật của Sê Khốp, thì nó đã gây nên những tác động rất khác xa với cái thông thường hàng ngày. Lời nói của nhân vật đều có cá tính riêng biệt, thường xoay quanh một vấn đề nhất định, phản ánh tính tình, sở thích, công việc và tâm tư riêng biệt của nhân vật. Đó là những câu nói rất cô đúc, những đoạn đối thoại lửng lơ, nhiều khi không ăn nhập gì với nhau cả, thiếu hẳn tính chất lô-gíc , nhân vật trong khi trò chuyện với nhau, dường như mỗi người vẫn theo đuổi một ý nghĩ riêng, kẻ hỏi thì không chờ đợi trả lời, kẻ trả lời thì cũng chỉ là một dịp để nói to những tâm tư riêng biệt của mình lên thôi; chỉ cốt nói mà không cần nghe, mỗi người tự quay về cái thế giới trung tâm là cõi lòng thầm kín của mình.
Đó là thứ ngôn ngữ không dùng để diễn đạt tình cảm mà tự bản thân nó đã biến thành tình cảm rồi. Cái mà người ta thường gọi là "ý ngoài lời". Như khi ta vào một khu rừng, bỗng thấy khí mát bao quanh, mà biết rằng một dòng suối ngầm đang róc rách chảy trong lòng đất. Sau mỗi câu nói bình thường, kín đáo đó đều có ẩn một tư tưởng, dào dạt một tình cảm, gây thành một thứ đối thoại nội tâm, một chiều sâu thứ ba, một trận sóng ngầm. Và nó bỗng nhiên có cái phép màu nhiệm là tạo nên một cái không khí rất đặc sắc, rất nồng đậm, đầy hơi thở của cuộc sống. Có đọc kỹ kịch Sê Khốp, ta mới đắm mình được vào cái không khí đó, linh cảm hết cái "ý ngoài lời", như mùa xuân sờ thấy nhựa xanh tươi căng ứ trên mỗi búp lộc non tơ.
Kịch Sê Khốp không những chỉ nói bằng lời mà còn nói bằng "im lặng", nói rất nhiều và rất hùng hồn nữa kia. Đây không phải là cái phút giây "im lặng" chết, trống rỗng, mà cái phút giây "im lặng" kéo dài trước hoặc sau một cơn giông tố, diễn tả những nội tâm vô cùng phiền toái, cả những tình cảm đôi khi mãnh liệt nữa. Cái "ý ngoài lời" và cái "im lặng" đó là tiết tấu đặc trưng của kịch Sê Khốp, một thứ tiết tấu từ ngoài đời vang hưởng vào trong tác phẩm.
Sê Khốp không phải chỉ là nhà thơ của kịch, mà còn là đạo diễn, họa sỹ, nhạc sỹ trong kịch. Đó là những lới chú thích nửa vời, như "rưng rưng nước mắt", "cười qua hàng lệ" - đó là vầng trăng trên mặt hồ quê hương của con "chim hải âu"…, ánh lửa đám cháy đầy tính chất tượng trưng, đỏ rực qua khung cửa sổ buồng "ba chị em"… cái "vườn anh đào" nở hoa trắng xóa… mỗi phong cảnh tưởng như mỗi tác phẩm của nhà danh họa nước Nga Levitan, bạn thân của Sê Khốp. Phong cảnh ở đây không hạn chế trong phạm vi thụ động làm một thứ "phông" trang trí đơn thuần, mà nó đã thành một loại nhân vật, tham gia trực tiếp vào mọi biến cố của cuộc sống sân khấu, làm tôn thêm nội dung tư tưởng của đề tài. Nhưng cái gì đã góp phần lớn tạo nên không khí trữ tình của kịch Sê Khốp? Phải chăng đó là những âm thanh rung động đến đáy tâm hồn? Tiếng sáo miệng, tiếng nhạc "van-xơ" buồn, tiếng mõ cầm canh, tiếng chuông báo hỏa đổ hồi và tiếng hú gọi nhau, tiếng đàn đứt dây xa xôi như tự trên trời vẳng xuống, tiếng khóa kêu rít trong ổ khóa và tiếng rít đẵn cây âm vang buồn bã… bao nhiêu thanh âm là bấy nhiêu tâm tình được gợi cảm. Tưởng như Sê Khốp đa mang theo cả âm hưởng của những bản "Sô-nát dưới ánh trăng" và "Đêm trường" của Sôpanh nhà nhạc sĩ vĩ đại mà ông yêu thích từ nhỏ, vào giữa mỗi dòng chữ của mình. Quả là một thứ hiện thực đã biến đổi dung nhan và cất cánh bay lên, đầy tứ thơ và ý nhạc, được nâng lên tới một mức độ tượng trưng đầy sức truyền cảm.
Sê Khốp - "nhà văn với cách nhìn xã hội rất tinh đời" - đã kế thừa và mở rộng truyền thống chủ nghĩa hiện thực phê phán Nga.
Mọi hạng người trai gái, già trẻ, sang hèn, hàng ngày vốn sống hiu hắt, mất tăm trong cái đám đông hỗn độn, vô danh, một khi được ngòi bút thần kỳ của tác giả điểm tới, là bỗng lồ lộ xuất hiện lên thành những nhân vật điển hình, từ tên tuổi, diện mạo rõ ràng cặn kẽ đến những tính tình, tâm tư vô cùng chân thực. Hình ảnh nhân vật của Sê Khốp, chỉ một lần xem qua, là mãi mãi còn in sâu vào trí nhớ, còn ám ảnh trong lòng người đọc không nguôi suy nghĩ đến số phận của họ. Tác giả hiểu thấu nhân vật của mình như mỗi nét trên bàn tay, và mỗi điển hình đó là một cái chìa khóa để mở cửa tâm hồn tìm hiểu hàng ngàn vạn con người cùng loại.
Nhà đại văn hào Nga L.Tônsôi đã nói "Theo ý tôi, Sê Khốp đã sáng tạo ra những hình thái văn chương mới, hoàn toàn mới cho tất cả thế giới, những hình thái mà tôi chưa hề thấy ở đâu cả… Sê Khốp là một nghệ sĩ vô song. Một nghệ sĩ của cuộc sống. Và giá trị tác phẩm của ông ta ở chỗ nó gần gũi và dễ hiểu. Không những cho mỗi người Nga, mà cho mỗi con người nói chung. Đó chính là cái chủ yếu… Sê Khốp là Puskin bằng văn xuôi".

NHỊ CA

Nhân vật

Andrei Xergeevich Prozorov

Natalia Ivanovna: Vị hôn thê sau trở thành vợ của Andrei

Olga

Masa: Em gái của Andrei

Irina

Phedor Ilich Culigin: Giáo sư trung học, chồng của Masa

Alexandr Ignatievich Versinin: Trung tá đoàn trưởng pháo binh

Nicolai Vovich Tudanbich: Nam tước, trung uý

Vaxili Vaxilievich Xolioni: Thượng uý

Ivan Romanovich Trebutikin: Bác sĩ quân y

Alexei Pet'rovich Rode: Thiếu uý

Pheradon: Người gác nhà hội đồng tự trị địa phương

Anphixa: Vú già, 80 tuổi

Kịch xảy ra tại một tỉnh lỵ.

Hồi một

Tại nhà Prozorov. Một phòng khách có cột, sau hàng cột người ta thấy một gian buồng lớn. Giữa trưa, trời nắng, bên ngoài cảnh vật tươi vui. Trong buồng, đang bày bàn ăn bữa sáng.
Olga, mặc đồng phục giáo viên trường nữ học, mầu xanh đứng thẳng vừa đi vừa chữa bài vở học trò. Masa, mặc đồ đen, mũ đặt trên đầu gối, ngồi đọc một quyển sách; Irina, mặc đồ trắng, đứng tư lự.

Olga: - Từ khi ba chúng mình mất đến nay thế là đã chẵn một năm rồi đấy Irina nhỉ! Lại đúng vào hôm nay, mồng năm tháng năm, ngày sinh nhật của em. Hôm đó, rét lắm, ngoài trời tuyết rơi. Chị cứ tưởng không sao sống nổi qua cảnh đau buồn đó. Còn em thì nằm ở đấy sóng soài mê man như người chết. ấy thế mà, một năm qua đi, giờ nhắc lại chuyện cũ chúng mình cũng không thấy quá buồn phiền nữa, còn em thì hôm nay mặc áo trắng, tươi hơn hớn như thế kia.
  (Chuông đồng hồ điểm mười hai giờ trưa)
  Lúc đó chuông đồng hồ này điểm như thế này.
  (Im lặng)
  Chị nhớ lúc người ta đưa ba đi, nhạc cử lên, có bắn hàng loạt súng ở ngoài nghĩa trang. Cha là thiếu tướng đại đoàn trưởng, ấy thế mà ít người đi đưa đám. Kể ra lúc đó trời mưa. Trời mưa như trút và tuyết rơi.
Irina: - Nhắc lại những kỷ niệm cũ ấy làm gì!
  (Sau hàng cột, trong gian buồng ăn ấy thấy có nam tước Tudanbich, Trebutikin và Xolioni đứng cạnh bàn)
Olga: - Hôm nay trời đẹp, có thể mở toang cửa sổ ra, ấy thế mà những cây bạch dương vẫn chưa ra lá. Khi ba được bổ nhiệm làm đoàn trưởng ở đây, ba đã cùng chị em mình rời khỏi Moskva. Đến nay đã mười một năm qua, nhưng chị vẫn nhớ rành rành - cũng vào dạo đầu tháng năm như thế này - toàn Moskva nở hoa. Trời đẹp, mọi vật đều tràn ngập ánh nắng. Thấm thoắt mười một năm rồi! Thế mà chị tưởng như câu chuyện mới xảy ra hôm qua. Trời ơi! Sáng nay tỉnh dậy, chị thấy ánh sáng tràn ngập, chị thấy mùa xuân mà lòng chị tưng bừng vui sướng. Chị bỗng náo nức muốn về quê.
Trebutikin: - Anh nói thật là buồn cười!
Tudanbich: - Đã đành, toàn là chuyện tầm bậy cả.
  (Masa, vẻ trầm ngầm, mắt chăm chú đọc sách, miệng khẽ huýt sáo)
Olga: - Masa, thôi đừng huýt sáo nữa. Sao lại làm như thế!
  (Im lặng)
  Vì ngày nào chị cũng phải tới trường, rồi sau đó phải dạy đến tận chiều tối, nên chị thường nhức đầu và cứ tưởng mình xem chừng già đi. Thực ra sau bốn năm làm việc ở nhà trường, chị cảm thấy sức lực và tuổi xuân của mình ngày càng mòn mỏi trôi đi. Bấy lâu cái điều mơ ước duy nhất kia ngày càng rõ rệt và lớn mãi lên...
Irina: - Trở về Moskva. Bán cái nhà này đi, có gì thu xếp tất cả mọi việc ở đây rồi lên đường đi...
Olga: - Phải! Càng chóng càng hay.
(Trebutikin và Tudanbich cùng cười)
Irina: - Andrei chắc chắn sẽ làm giáo sư, vả lại trước sau thì anh ấy cũng chẳng sống ở đây. Nhưng còn chị Masa đáng thương thì có khó khăn một chút.
Olga: - Chị Masa thì hàng năm sẽ đến nghỉ hè ở Moskva.
  (Masa khe khẽ huýt sáo)
Irina: - Nhờ trời, mọi việc sẽ đâu vào đấy cả cho mà xem.(Nhìn qua cửa sổ) Hôm nay thật đẹp trời. Em cũng chẳng hiểu sao lòng em tràn đầy ánh nắng: sáng hôm nay, em mới sực nhớ ra là ngày sinh nhật của em, thế rồi bỗng nhiên hồi tưởng lại hồi nhỏ, hồi mẹ hãy còn sống và cảm thấy vui sướng. Và bao nhiêu, biết bao nhiêu ý nghĩ êm đềm làm rung động lòng em!
Olga: - Hôm nay, em hớn hở trông lại càng xinh hơn ngày thường. Cả Masa nữa cũng rất đẹp. Andrei trông cũng dễ coi, chỉ phải cái đã phát phì, nên trông không hợp với anh ấy. Còn chị, thế là già đi nhiều, gầy sút đi trông thấy, tất cả chỉ vì cứ phải luôn luôn cáu gắt với lũ học trò. Đấy, em cứ xem như hôm nay, được nghỉ ở nhà, được một ngày nhàn rỗi, đầu chị không nhức nữa và còn cảm thấy mình trẻ hơn hôm qua. Chị mới hăm tám tuổi đầu... Việc gì cũng đâu vào đấy. Cố nhiên cái gì cũng do trời định, nhưng chị nghĩ nếu chị lấy chồng và được ở nhà suốt ngày, thì mọi việc sẽ còn tốt hơn nữa kia.
  (Im lặng)
  Chị nhất định sẽ yêu chồng chị.
Tudanbich: (Nói với Xolioni) - Thôi, tôi nghe ông nói nhảm nhí thế đã phát ngấy rồi! (Đi sang phòng khách) Tôi quên chưa nói với các cô. Ông đoàn trưởng pháo binh mới của chúng tôi là Versinin, hôm nay sẽ đến thăm các cô đấy(Ngồi trước đàn dương cầm).
Olga: - Mời ông ấy cứ đến! Tôi rất vui lòng được đón tiếp.
Irina: - Ông ta có già không?
Tudanbich: - Không, chưa đến nỗi già. Bốn mươi, bốn nhăm tuổi là cùng. (Khe khẽ dạo nhạc) Theo tôi thì cũng có vẻ một người đứng đắn đấy. Và chắc chắn là không ngốc. Chỉ phải cái nói nhiều.
Irina: - Thế có phải là một nhân vật thú vị không?
Tudanbich: - Vâng, cũng khá. Nhưng ông ta đã có vợ, một bà nhạc và hai đứa con gái nhỏ. Ông ta tục huyền. Đi thăm ai ông cũng nói rằng mình có một vợ và hai con. Rồi ông ta cũng sẽ nói với các cô cho mà xem. Bà vợ thì quả là thứ đàn bà gàn dở, tóc kết bím dài như con gái, lúc nói chỉ dùng toàn những danh từ huênh hoang, chỉ biết nói giọng triết lý lại còn hay tìm cách quyên sinh, chắc để làm khổ ông chồng. Nếu vợ mà như thế thì tôi đã bỏ quách từ lâu. Nhưng ông ta thì vẫn chịu đựng được và chỉ biết kêu rên mà thôi.
Xolioni: (Đi sang phòng khách cùng với Trebutikin) - Một tay tôi chỉ nhắc được 25 cân, nhưng nếu hai tay thì nhắc được 80, có khi 95 cân. Do đó tôi kết luận rằng sức của hai người không phải là gấp đôi mà gấp ba lần sức của một người, có khi hơn nữa...
Trebutikin: (Vừa đi vừa đọc báo) - Cách chữa rụng tóc... trộn hai đồng cân long não vào nửa lít rượu... hoà tan và dùng hàng ngày... (Viết vào sổ tay) Tôi phải ghi lại. (Nói với Xolioni) à làm như thế này: lấy một chiếc nút có một ống thuỷ tinh nhỏ cắm xuyên qua đem nút vào miệng chai... Thế rồi, lấy một dúm cái thứ phèn chua vẫn thường hay dùng ấy mà...
Irina: - Ivan Romanovich! Ivan Romanovich thân mến!
Trebutikin: - Cái gì thế hở cô cháu gái xinh xắn của bác?

Irina: - Bác bảo cho cháu biết, tại sao hôm nay cháu lại sung sướng thế này? Hình như cháu đang giương buồm đi dưới bầu trời xanh lồng lộng có đàn chim trắng lớn nhào bay. Tại sao như thế? Tại sao vậy hở bác?
Trebutikin: (Âu yếm hôn bàn tay Irina) - Con chim trắng xinh đẹp của bác...
Irina: - Sáng nay, sau khi cháu tỉnh dậy và rửa mặt xong bỗng nhiên cháu cảm thấy mình đều hiểu rõ ràng mọi sự vật ở cõi đời này và tưởng rằng đã biết mình phải sống thế nào đây. Bác Ivan Romanovich thân mến, giờ đây cháu biết cả rồi. Người ta bất cứ ai cũng phải làm việc, cũng phải đổ mồ hôi đổi lấy miếng ăn, - đó là ý nghĩa và mục đích cuộc đời, hạnh phúc và niềm phấn khởi của con người. Vui sướng thay được làm người thợ dậy từ tờ mờ sáng đập đá trên đường; hay người chăn cừu, hay người giáo viên dạy trẻ học, hay người thợ máy trên đầu máy xe lửa của anh ta... Trời ơi! thà làm một con bò hay một con ngựa mà làm việc, cũng còn hơn cái người thiếu phụ ngủ đẫy giấc đến trưa mới dậy, uống cà phê ngay ở trên giường và ngắm vuốt quần áo hàng hai tiếng đồng hồ... Ôi! Thật là kinh tởm! Cháu khao khát làm việc như khát nước trong ngày oi bức. Bác Ivan Romanovich ạ, nếu cháu không dậy sớm để làm việc thì xin bác tuyệt giao với cháu đi.
Trebutikin: (Âu yếm) - Bác sẽ tuyệt giao, nhất định, bác sẽ tuyệt giao.
Olga: - Cha chúng cháu đã dạy chị em chúng cháu quen dậy lúc bảy giờ. Irina cũng bảy giờ mới tỉnh dậy nhưng nếu còn nằm ở giường nghĩ ngợi ít nhất cũng đến chín giờ. Gớm! Nghiêm trang ghê quá! (Cười)
Irina: - Chị cứ quen coi em như trẻ con, nên khi thấy mặt em nghiêm trang mới lấy làm lạ thôi. Em hai mươi tuổi rồi!
Tudanbich: - Khao khát làm việc, a! Trời ơi, điều đó thì tôi hiểu lắm rồi! Suốt đời, tôi chưa bao giờ làm gì cả. Tôi đẻ ở Peterburg, một thành phố lạnh lẽo và nhàn rỗi, trong một gia đình không biết công việc và lo lắng là cái gì. Tôi hãy còn nhớ, mỗi lần ở trường sĩ quan trở về nhà, khi tên đầy tớ tháo ủng cho tôi, tôi còn hạch sách này nọ, còn bà mẹ tôi thì đứng cạnh ngắm nghía tôi ngây ngất, và còn lấy làm ngạc nhiên khi thấy người khác không nhìn tôi như vậy. Người ta tránh cho tôi không phải làm việc. Nhưng liệu có tránh được mãi không? Khó lắm! Đã đến lúc mà ta thấy một tảng đá băng đồ sộ đổ xuống đầu chúng ta, một cơn giông tố dữ dội và tốt lành sắp diễn ra; nó đang kéo đến, nó đã tới gần bên, rồi chẳng bao lâu nữa nó sẽ quét sạch khỏi xã hội chúng ta tính lười biếng, thờ ơ, coi khinh lao động, nỗi buồn chán lây lũa. Tôi sẽ đi làm việc, và khoảng hai mươi nhăm hoặc ba mươi năm nữa, mọi người cũng sẽ làm việc! Tất cả mọi người!
Trebutikin: - Riêng tôi thì không.

Tudanbich: - Cụ không thuộc vào số đó.
Xolioni: - Hai mươi nhăm năm nữa thì ông sẽ không còn ở cõi đời này nữa. Độ hai hoặc ba năm nữa, ông sẽ ngộ gió lăn đùng ra chết, hoặc là gặp lúc nổi xung lên, thưa tiên ông thân mến của tôi, tôi sẽ bắn cho ông một phát vào sọ (Rút ở trong túi ra một lọ nước hoa và vẩy lên ngực, hai bàn tay).
Trebutikin: (Cười) - Quả thực là tôi chưa bao giờ làm hết. Từ khi ra khỏi trường đại học, tôi không hề đụng mười đầu ngón tay mó vào việc gì. Ngoài báo chí ra, tôi không hề đọc gì cả, một quyển sách cũng không... (Rút ở trong túi ra một tờ báo khác). Đây này!... Ví dụ tôi đọc báo biết là có một anh, chàng Dobroliubov (1) . Nhưng anh ta đã viết những gì, thì tôi không hề biết... Ai mà biết được!
(Có tiếng gõ vào trần nhà từ gác dưới vẳng lên)

A, đây rồi... Họ gọi tôi ở dưới nhà, có người đến tìm tôi. Hãy đợi một lát... tôi xin trở lại ngay... (Chải lại râu và vội vàng đi vào).
Irina: - Ông cụ lại sắp bày vẽ ra cái trò gì đây.
Tudanbich: - Đúng đấy. Ông cụ trịnh trọng đi ra như vậy, chắc chắn sẽ có quà tặng cho cô ngay bây giờ.
Irina: - Thật bực cả mình.
Olga: - Ừ, chán thực. Lúc nào ông ta cũng vẫn cứ làm cái trò ngớ ngẩn.
Masa: - "Một cây sồi xanh tươi mọc trên bờ vịnh, quanh thân cây một cây xích vàng... quanh thân cây, một cây xích vàng...(2)
(Đứng lên khe khẽ hát)
Olga: - Masa, hôm nay em không được vui sao?
(Masa khe khẽ hát và đội mũ)