TrÓc Kh≈

Ng· VØn TriŒn

NguyÕn Tr¨i

Anh HÔng Dµn TÊc

NguyÕn Minh áiÀn

áünh müy v° tr÷nh b°y

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 1/1

1) BØng H„ tıËng c·ng

NØm canh thµn (1380) ni≈n hiŒu XıÁng PhÔ thˆ 4 ΩÈi vua á∆ NghiÕn triÀu nh° Tr∑n. MÊt h·m trong dinh quan Tı Ω„ Tr∑n Nguy≈n áün Í kinh Ω· ThØng Long, c‹ ti∆ng tr¿ kh‹c oe oe. á‹ l° ti∆ng ch°o ΩÈi Ω∑u ti≈n cða Ωˆa tiÃu nhi chüu ngo≠i Tr∑n tıËng c·ng, m° sau Ωµy, Ωˆa tiÃu nhi ∂y trÍ n≈n mÊt nhµn v∫t quan hŒ lËn lao cho lŸch s¯ cða nıËc Nam ViŒt.

Tr∑n Nguy≈n áün hiŒu l° BØng H„, mÊt vŸ t·n th∂t nh° Tr∑n, chüu b‚n ΩÈi cða Chi≈u minh vıÁng Tr∑n Quang Kh®i (ngıÈi con thˆ ba cða vua Tr∑n Thüi T·ng, chˆc Ω∆n thıÏng tıËng, c‹ c·ng Ωünh phü gi¥c Nguy≈n Í ΩÈi vua Nhµn T·ng). ThÈi vua DuŒ T·ng v° vua á∆ NghiÕn, Nguy≈n áün l°m Qu‚c thıÏng h∑u, tˆc l° Í v°o ng·i TÃ tıËng. Song triÀu Tr∑n lÓc ∂y Ω¨ ΩıÁng Ωi d∑n v°o thÈi k¸ suy bÿ. Lüng gi∆ng phœa nam l° nıËc Chi≈m Th°nh, ΩıÁng do mÊt vŸ hÔng chÓa l° Ch∆ B„ng Nga trŸ v÷, l°m cho nıËc ∂y cıÈng thŸnh l≈n, r„i v÷ m‚i th∆ thÔ, lu·n nØm kæo quµn ra cıËp phü nıËc ViŒt, khi∆n binh t°i cða ta ng°y d∑n hı hao. Ngo°i bi≈n cıÁng nhı th∆; trong triÀu th÷ t˜ khi ThıÏng ho°ng NghŒ T·ng, tin dÔng H„ Qu˚ Ly, Qu˚ Ly n∞m h∆t chœnh quyÀn, chuy≈n Ωoün m‡i viŒc. Kh·ng nh˘ng th∆, y c›n c‹ chœ t˙ l∫p vµy cünh ΩÃ mıu Ω„ kia khüc... V∫y m° NghŒ T·ng vπn mÊt m˙c tin dÔng, kh·ng ai can n‰i, c‹ ngıÈi v÷ can m° l≠i ph®i tÊi n˘a. BØng H„ tıËng c·ng bi∆t cÁ nghiŒp Tr∑n t∂t s¡ c‹ ng°y r∂t g∑n ph®i Ω∆n nghi≈ng Ω‰, nhıng kh·ng c‹ k∆ g÷ cˆu v¨n, n≈n vπn mu‚n cüo quan lui vÀ.

Tr∑n c·ng Ω¨ l°m mÊt cüi biŒt th˙ g‡i l° Thanh hı ΩÊng Í C·n SÁn, thuÊc l°ng Chi Ng≠i huyŒn PhıÏng SÁn, ΩŸnh lui vÀ Ω∂y dıÎng nh°n. Song m∂y l∑n dµng sË xin cho gi®i chˆc m° vua NghŒ T·ng kh·ng chu∏n t∂u, th°nh ra cüi chœ quy hıu vπn chıa Ω≠t ΩıÏc.

Kh·ng kÃ con trai, Tr∑n c·ng c‹ sinh ΩıÏc b‚n ngıÈi con güi. TrıÍng v° thˆ Ω¨ xu∂t giü, b∂y giÈ c›n hai c· thˆ ba, thˆ tı l° Thüi v° Thai, v÷ nhfi tu‰i n≈n c›n Í nh°. Thüi, Thai hai tiÃu thı ΩÀu c‹ tı ch∂t th·ng minh; c·ng mu‚n cho cÔng ΩıÏc chŸu mÊt nÀn h‡c v∂n nhı nh˘ng con trai, bøn Ω‹n hai th∑y kiÃm vÀ nh° d≠y køm. Th∑y kiÃm NguyÕn ˆng Long d≠y c· Thüi; c›n c· Thai, thuÊc quyÀn d≠y b®o cða th∑y kiÃm NguyÕn Hün Anh.

Ban Ω∑u, khi hai tiÃu thı b∞t Ω∑u thÚ giüo vËi hai vŸ gia sı, tu‰i mËi ch˜ng 11, 12, tr≈n Ω∑u c›n phÁ ph∂t trüi Ω°o. Nhıng ng°y thüng tr·i Ωi, sau 4, 5 nØm, c® hai ΩÀu lËn l≈n vËi nh˘ng næt m¥t kiÀu si, vËi nh˘ng v¿ Ω¬p thanh qu˚ cða nh˘ng c· con güi güc tœa l∑u h„ng, dÕ khi∆n cho l›ng k¿ thanh ni≈n ıËc mu‚n. C‹ ΩiÀu l° trong s‚ nh˘ng ngıÈi ıËc mu‚n, kh·ng ai ngÈ l≠i c‹ c® hai th∑y kiÃm NguyÕn. Th˙c ra th÷ s˙ Ω‹ v‚n kh·ng c‹ g÷ l≠ l∞m. Hai sinh b∂y giÈ tu‰i ΩÀu Ω¨ t˜ kho®ng tr≈n 20 Ω∆n 30, v÷ nh° nghøo v° cüi chœ khoa danh chıa Ω≠t, n≈n chıa ai c‹ vÏ con g÷. V∫y m° h±ng ng°y g∑n b≈n cüi nhan s∞c Ω∞m nguyŒt ngµy hıÁng, th∑y tr› l≠i su„ng s¨ thµn nhau nhı anh em b≠n bø, t°i n°o ng‡n l¯a üi t÷nh kh·ng c‹ lÓc ng∂m ng∑m b‚c chüy trong l›ng hai sinh m° t˙ hai sinh kh·ng d∫p n‰i. Vπn bi∆t lÕ phæp trong nh° mÊt vŸ Ω≠i th∑n l° nghi≈m l∞m, v® b∂y giÈ con güi t·n th∂t œt g® cho ngo°i, ch≤ng nh˘ng v÷ soi gıÁng triÀu L˚, mu‚n trünh cüi v≠ ngo≠i thœch, c›n v÷ cË kh·ng mu‚n Ωem d›ng dfli “lü ng‡c c°nh v°ng” h≠ giü xu‚ng vËi ngıÈi büch tœnh. Nay n∆u hai sinh vıÁng vœu tÁ t÷nh vËi hai ngıÈi con güi ho°ng tÊc, mÊt khi lÊ chuyŒn, s¡ ΩıÏc mang ngay nh˘ng tÊi v≠ v°o thµn. DÔ v∫y, nhıng nh˘ng ngıÈi khi Ω≠ bŸ mÊt m‚i t÷nh y≈u cai trŸ, c›n Ωµu tµm tı ΩÃ suy nghÿ k˛ c°ng. BÍi th∂ m° hai sinh kh·ng ai h¬n ai, ΩÀu cÔng Ωi Ω∆n mÊt con ΩıÈng phi lÕ.

TrıËc h∆t do NguyÕn ˆng Long v÷ y≈u c· Thüi, thıÈng l°m nh˘ng b°i thÁ qu‚c µm ng∑m Ωıa cho c· ΩÃ kh≈u t÷nh gÏi ˚. C· Thüi c®m ΩÊng, cÒng l°m thÁ Ωüp l≠i ˆng Long. ViŒc Ω‹ l‡t Ω∆n con m∞t NguyÕn Hün Anh, Hün Anh liÀn sao chæp b°i thÁ t÷nh ΩÃ ng∑m Ωıa c· Thai, h‡c tr› cða m÷nh. K∆t qu® th÷ Hün Anh cÒng ΩıÏc c· h‡c tr› nhfi Ωüp l≠iΩ Óng vËi l›ng

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 2/2

ıËc mu‚n. T˜ Ω‹, b‚n ngıÈi ∂y, bÀ ngo°i tuy l° th∑y kiÃm vËi h‡c tr›, nhıng bÀ trong h‡ Ω¨ th°nh hai c∫p t÷nh nhµn r∂t y≈u thıÁng nhua.

Kh·ng bao lµu r„i Thüi c‹ mang. ˆng Long sÏ h¨i, bi∆t l° tai v≠ Ω∆n nÁi r„i, l∫p tˆc bfi dinh Tr∑n tıËng c·ng, t÷m ΩıÈng ch≠y tr‚n.

Th∂y NguyÕn ˆng Long th‚t nhi≈n tr‚n Ωi, Tr∑n c·ng sinh nghi mËi ΩÃ ˚ tra xæt. Khi Ω¨ bi∆t rfl t∂t c® m‡i s˙ th˙c, c·ng thÍ d°i m° r±ng :

— á‹ ΩÀu l° cüi lÂi t˙ ta trŸ nh° thi∆u s˙ nghi≈m c∏n, ta c›n Ωüng trüch ph≠t g÷ mÊt lÒ Ω∑u xanh d≠i dÊt kia !

Nghÿ ngπm mÊt lÓc, c·ng l≠i n‹i :

— CÁ nghiŒp Ho°ng Tr∑n sËm ch∑y t∂t s‰, v∫y viŒc Ω‹ bi∆t Ωµu ch≤ng ph®i trÈi xui khi∆n v∫y, v° bi∆t Ωµu ch≤ng l° cüi phÓc sau n°y.

Bøn sai ngıÈi Ωi t÷m c® hai sinh Ω∆n, dÚ b®o r±ng :

— ViŒc cüc anh l°m, ΩÈi xıa cÒng Ω¨ t˜ng c‹, tˆc nhı l° Tı m¨ TıÁng Nhı vËi Trüc VØn Quµn. Nay n∆u cüc anh chŸu l∫p chœ nhı l° TıÁng Nhı, l°m n≈n danh ti∆ng ΩÃ ΩÈi sau th÷ ta cÒng s≥n l›ng g® con m° kh·ng b∞t lÂi g÷ c®.

Hai sinh d∫p Ω∑u c®m t≠. T˜ Ω∂y Í lu·n nh° Tr∑n c·ng l°m rÃ v° d‚c chœ h‡c h°nh. á∆n sau Ωi thi, c® hai ngıÈi ΩÀu Ω‰ cao khoa. Song thıÏng ho°ng NghŒ T·ng tru∂t bfi kh·ng dÔng v÷ cË con nh° thıÈng dµn m° düm k∆t duy≈n vËi con nh° ho°ng phü, h‡ Ω¨ “ph≠m thıÏng”.

NguyÕn ˆng Long cÔng Thüi tiÃu thı khi Ω¨ th°nh h·n, sau v°i l∑n sinh kh·ng nu·i ΩıÏc, Ω∆n l∑n thˆ ba sinh ra mÊt h°i nhi nhı mÍ Ω∑u chıÁng n°y Ω¨ n‹i, Ω‹ chœnh l° Ωˆa tr¿ s¡ mang cüi t≈n NguyÕn Tr¨i (1380—1442) v° l° mÊt nhµn v∫t vÿ Ω≠i trong lŸch s¯ ViŒt Nam sau n°y.

NguyÕn Tr¨i mËi sinh ra, m¥t mÒi phıÁng phi, thµn thÃ tr›n trÿnh, Ω·i m∞t tinh tÓ Ω¥t Í dıËi v∑ng trün vu·ng tıÏng tuy r±ng hÁi h¬p, nhiÀu ngıÈi Ω¨ khen l° m‡t tıËng m≠o khüc ph°m. BØng h„ tıËng c·ng y≈u qu˚ kh·ng bi∆t ng∑n n°o, thıÈng b∆ ≥m nµng niu v° n‹i :

— NghiŒp Tr∑n nghi≈ng xi≈u, kh‹ l›ng ch‚ng v˘ng, cüi v∫n mŒnh tıÁng lai cða ngıÈi ho°ng phüi chıa dÕ liŒu trıËc ΩıÏc. Nhıng ta c‹ th±ng chüu ngo≠i n°y, cÒng ΩıÏc h® l›ng Ω·i chÓt. V÷ xem khœ vÒ n‹, ch∞c kh·ng ph®i ngıÈi høn h≠. N‹ s¡ c‹ thÃ trÍ n≈n mÊt nhµn v∫y k¸ kiŒt, may ra cÒng ΩÃ thÁm lµy Ω∆n ngo≠i gia ΩıÏc mÊt Ω·i ph∑n.

NØm XıÁng PhÔ thˆ 9 (1387) BØng H„ tıËng c·ng ΩıÏc phæp trœ sÿ, lui vÀ hıu dıÎng Í ΩÊng Thanh Hı t≠i C·n SÁn. B∂y giÈ NguyÕn Tr¨i l≈n süu tu‰i, tıËng c·ng v÷ y≈u thıÁng chüu, cÒng Ωem theo vÀ. Nhıng Í C·n SÁn ΩıÏc mÊt ΩÊ, Tr¨i v÷ nhË cha m¬ v° cüc em nhfi b∂y giÈ hiŒn vÀ Í NhŸ Kh≈, ng°y Ω≈m bu„n b¨ ch≤ng tıÍng g÷ h‡c h°nh. TıËng c·ng kh·ng l°m sao ΩıÏc, l≠i ph®i sai ngıÈi Ωıa Tr¨i vÀ Í NhŸ Kh≈ vËi cha m¬.

Sau Ω‹ 5 nØm, tˆc Ω∆n nØm canh ng‡ ni≈n hiŒu Quang Thüi thˆ 3 (1390) ΩÈi vua Thu∫n T·ng, mÔa Ω·ng thüng 11, BØng H„ tıËng c·ng t≠ th∆, th‡ 65 tu‰i. Trong khi c·ng ‚m, thıÏng ho°ng NghŒ T·ng thıÈng thµn Ω∆n C·n SÁn vi∆ng thØm v° hfii vÀ viŒc nıËc. áüp lÈi vua hfii, c·ng l°m v° dµng vua b°i thÁ “Th∫p c∑m” trong Ω‹ c‹ hai cµu :

Nhµn ng·n k˚ t¯ d˘ l¨o nha

B∂t thˆc l¨o nha li≈n üi phð ?

Nghÿa l° :

áem con gÍi vËi qu≠ gi°,

Ch∞c Ωµu qu≠ ΩÃ con ta ΩıÏc to°n !

BÍi b∂y giÈ, c·ng th∂y NghŒ T·ng c°ng tin dÔng H„ Qu˚ Ly hÁn v° c‹ ˚ ΩŸnh Ωem vua nhfi Thu∫n T·ng ðy thüc cho Qu˚ Ly ph› tü, n≈n hai cµu thÁ n°y c‹ ˚ b®o nhfi NghŒ T·ng Ωem ∂u chÓa ðy c∫y Qu˚ Ly, ch≤ng khüc g÷ Ωem con gÍi qu≠ gi° v∫y.

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 3/3

C·ng m∂t r„i, NghŒ T·ng sai c¯ h°nh tang lÕ r∂t tr‡ng h∫u, ng°i thµn l°m b°i thÁ ΩÃ Í mÊ, tfi t∂m l›ng thıÁng ti∆c mÊt vŸ nguy≈n th∑n.

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 4/4

2) Danh sÿ NguyÕn Phi Khanh

NgıÈi l°ng Chi Ng≠i huyŒn PhıÏng SÁn, NguyÕn ˆng Long l° mÊt c∫u h‡c tr› th·ng minh t˜ nhfi. ˆng Long bi∆t l°m thÁ t˜ nØm 11 tu‰i, v° hÕ xu∂t kh∏u l° th°nh chıÁng, nhiÀu ngıÈi Ω¨ tin Í s˙ th°nh Ω≠t cða c∫u h‡c tr› ∂y sau n°y.

T˜ ΩÈi ·ng cða ˆng Long xıa t≈n l° Phi Loan, v‚n tin phong thðy, c‹ nhÈ ngıÈi th∑y t°u ki∆m t÷m ΩıÏc mÊt cüt huyŒt Í Ω„ng l°ng NhŸ Kh≈ thuÊc huyŒn ThıÏng PhÓc.

Tin l° mÊt ng·i Ω∂t t‚t c‹ thÃ d°nh s˙ k∆t phüt vÀ sau cho con chüu, NguyÕn Phi Loan kh·ng qu®n nıËc non xa cüch, rıËc ng·i mÊ cha t˜ Ω„ng Chi Ng≠i Ω∆n k˚ tüng Í Ω„ng NhŸ Kh≈. V÷ s˙ tr·ng nom ng·i mÊ n°y, n≈n ΩÈi cha cða ˆng Long l° NguyÕn Phi H‰ cÒng nhı ΩÈi ·ng xıa, nØng Ωi l≠i Ω∆n l°ng NhŸ K≈ l∞m. Do s˙ Ωi l≠i ∂y trÍ n≈n quen thuÊc ; r„i ˆng Long trong h„i ch¯a Ω≠t, l≠i Ω∆n l°ng NhŸ Kh≈ mÍ trıÈng d≠y h‡c, t˜ Ω∂y mËi nh∫p tŸch m° th°nh ra ngıÈi l°ng NhŸ K≈.

ˆng Long c‹ ti∆ng hay ch˘, n≈n r„i ΩıÏc quan Tı Ω„ Tr∑n Nguy≈n áün Ω‹n l°m thÚc s˙ ΩÃ køm d≠y con güi cða ng°i.

Tr∑n c·ng r∂t tr‡ng ˆng Long, vπn g‡i l° “th∑y kiÃm NhŸ Xuy≈n”. á∆n sau, m‚i t÷nh giØng m∞c gi˘a th∑y kiÃm NhŸ Xuy≈n vËi tiÃu thı Thüi x∏y ra, ˆng Long sÏ v≠, ph®i bfi tr‚n. Kh·ng ngÈ Tr∑n c·ng l≠i l° ngıÈi c‹ cüi ΩÊ lıÏng khoüt Ω≠t, th∂y viŒc nghiŒp dÿ r„i, Ω°nh thu∫n theo vËi s˙ nghiŒp dÿ chˆ kh·ng cµu ch∂p quü, sai ngıÈi Ωi t÷m ˆng Long vÀ ΩÃ g® con cho. ˆng Long c®m khœch v· cÔng, t˜ Ω∂y c°ng chuy≈n c·ng h‡c v∂n, mong l°m n≈n c·ng danh s˙ nghiŒp ΩÃ ΩÀn Ωüp Án tri ngÊ.

á∆n khoa giüp d∑n ni≈n hiŒu Long Khünh thˆ 2 (1374), ˆng Long thi Ω∫u ti∆n sÿ. Song v÷ l° con nh° thıÈng dµn düm l∂y con güi ho°ng phüi, ThıÏng ho°ng NghŒ T·ng tru∂t bfi kh·ng dÔng. Nhµn th∆ ˆng Long vπn ch◊ s‚ng vËi nghÀ d≠y h‡c.

Sau khi sinh Tr¨i, vÏ ch„ng ˆng Long l≠i sinh ΩıÏc b‚n con trai n˘a l° Phi B®o, Phi Ly, Phi B±ng v° Phi HÔng. Nhıng r„i Tr∑n thŸ Thüi m∂t sËm t˜ khi BØng H„ tıËng c·ng h¨y c›n, ˆng Long ph®i t˙ m÷nh chØn d∞t mÊt Ω°n tr¿ d≠i.

Cu‚i ΩÈi Ki∆n Tµn (1400), H„ Qu˚ Ly cıËp ng·i cða Tr∑n Thi∆u á∆, xu‚ng lŒnh c∂t dÔng nh˘ng ngıÈi vØn h‡c, NguyÕn ˆng Long mËi Ω‰i t≈n l° Phi Khanh ΩÃ ra l°m quan vËi h‡ H„. Ni≈n hiŒu ThiŒu Th°nh nØm Ω∑u (1401) ΩÈi H„ Hün SıÁng, Phi Khanh ΩıÏc thÚ chˆc á≠i l˚ t˙ khanh, ki≈m Trung thı thŸ lang, H°n lµm viŒn h‡c sÿ, l≠i lÿnh chˆc Tı nghiŒp Í trıÈng Qu‚c t¯ giüm. Cüc con ph∑n nhiÀu lÿnh quan chˆc cða nh° H„ c®.

Sau Ω‹ 6 nØm, gi¥c Minh sang l∂n cıËp nıËc ta, quµn H„ ch‚ng d˙ tr®i hÁn mÊt nØm trÈi, nhıng rÓt l≠i vπn kh·ng ch‚ng n‰i mıÈi m∂y v≠n hÔng binh cða T°u, n≈n nıËc ph®i m∂t sau khi cha con H„ Qu˚ Ly cÔng cüc Ω≠i th∑n phÚ tü ΩÀu bŸ b∞t s‚ng.

NguyÕn Phi Khanh Ω∆n lÓc th∆ cÔng, Ω¨ ph®i cÔng b‡n Tr∑n Nh∫t Chi≈u, NguyÕn C∏n, áÂ M¨n b‹ tay h°ng gi¥c, bŸ gi¥c giam c∑m l≠i mÊt chÂ. á∆n khi gi¥c b∞t ΩıÏc H„ Qu˚ Ly, H„ Hün SıÁng cÔng cüc Ω≠i th∑n khüc v° Ω¨ Ωem quµn chi∆m cˆ to°n qu‚c, bøn gi®i c® b‡n vua t·i nh° H„ vÀ Ki≈m LØng (nay l° Nam Kinh) ; Phi Khanh cÒng l° mÊt trong s‚ nh˘ng ngıÈi bŸ gi®i sang T°u.

B∂y giÈ Phi Khanh tu‰i Ω¨ gi° y∆u, bu„n v÷ nÂi nh° tan nıËc vÎ, thµn m÷nh l° mÊt k¿ tÔ lÂ, trong l›ng chua s‹t, v° bi∆t m÷nh ch≤ng thÃ s‚ng ΩıÏc bao lµu. Khi bŸ gi®i Ω∆n Nam Quan, ngo®nh m¥t l≠i th∂y hao con l° Tr¨i v° Phi HÔng vπn l›ng thflng Ωi theo tÔ xa, ai n∂y thıÁng cha ΩÀu kh‹c Ωfi ng∑u c® hai m∞t. Phi Khanh v‚n bi∆t ngıÈi con lËn cða m÷nh l° Tr¨i chœ ΩÊ khüc thıÈng, sau n°y t∂t c‹ thÃ l°m n≈n r≠ng v¿ cho nh°, cho nıËc. B∂y giÈ vπy Tr¨i l≠i, th˜a lÓc vüng v¿ kh¡ b®o r±ng :

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 5/5

— Ta gi° r„i, ch∆t cÒng kh·ng c›n h‚i h∫n g÷ n˘a. Duy b÷nh sinh ta r∂t ıa thœch sÁn thðy nÓi Büi v‡ng Í ch‚n c‚ hıÁng. V∫y ΩÃ mÊt m÷nh em con Ωi theo ta, hÕ ta c‹ ch∆t th÷ n‹ nh¥t l∂y xıÁng, Ωem vÀ ch·n Í nÓi ∂y l° Ωð r„i. C›n con, ta khuy≈n con n≈n trÍ vÀ.

Con l° ngıÈi c‹ h‡c c‹ t°i, n≈n t÷m cüch r¯a nhÚc cho nıËc, tr® thÔ cho cha. Nhı th∆ mËi chœnh l° Ω≠i hi∆u. L‡ l° ph®i cˆ Ωi theo cha, khÓc ngÓt ngüt nhı Ω°n b° ∂y mËi l° hi∆u sao !

Tr¨i nghe lÈi cha n‹i r∂t ph®i, t˜ t≠ quay vÀ, ΩÃ mÊt m÷nh Ωem Phi HÔng theo cha Ωi.

NguyÕn Phi Khanh sang Ω∆n Ω∂t T°u, chıa bao lµu ch∆t Í b≈n ∂y. Phi HÔng theo lÈi cha d¥n, chÈ ΩÏi Í T°u m∂y nØm r„i thu th∫p h°i c‚t cða cha Ωem vÀ tüng Í nÓi Büi v‡ng, ΩÃ cha ΩıÏc thfia nguyÀn ao ıËc trong lÓc sinh b÷nh. (Gia ph® nh° h‡ NguyÕn n‹i NguyÕn Phi Khanh bŸ quµn T°u giam Í V≠n SÁn, v÷ thðy th‰ b∂t phÚc m° ch∆t Í Ω∂y).

á‚i vËi vØn h‡c s¯ nıËc ta vÀ cu‚i ΩÈi Tr∑n, NguyÕn Phi Khanh l° mÊt nhµn v∫t ΩÃ ngıÈi ta ph®i nh∞c Ω∆n t≈n. çng t˜ng l∂y hiŒu l° NhŸ Kh≈ ti≈n sinh v° c‹ mÊt t∫p v˜a thÁ v˜a vØn ch˘ hün g‡i l° NhŸ Kh≈ t∫p, hiŒn c›n truyÀn Ω∆n bµy giÈ. Xem trong t∫p n°y c‹ nhiÀu b°i r∂t hay. ThÁ tˆ tuyŒt th÷ nhı b°i “á·ng ng≠n gi∂c xuµn” :

L· thðy Ω·ng bi≈n, L· ng≠n th·n,

Phi phi h„ng vÒ üm tiÀn m·n,

Nhÿ bi≈n tµn t‚ng xuµn quy khˆ,

V≠n lÚc tÔng trung ΩÂ vÒ h„n.

DŸch :

BÈ Ω·ng, l‚i x‹m c≠nh s·ng L·,

Mıa gi‹, nh÷n ra c¯a t‚i mÔ.

Ra ra Ωıa xuµn vang ti∆ng qu‚c,

Ng°n cµy trong nh˘ng bÓi thµm u.

ThÁ th∂t ng·n lu∫t th÷ nhı b°i “Trünh lo≠n trong nÓi c®m tüc” :

SÁ ph›ng t∫n nh∫t tÓy h·n h·n, Th∆ lÊ gian nguy l¨n xu∂t m·n. LÚc du∫t t˜ thµn thi≈n l˚ cüch.

LıÎng ni≈n kh∂u lo≠n nh∂t thµn t„n. Phong tr∑n thi≈n ΩŸa kh·ng tao phüt,

Y≈n chıËng th·n loan ch◊ Ωo≠n h„n. M≠n h˘u th‚ng ho°i lao c®nh c®nh,

D≠ y ngıu Ω∑u v‡ng trung ngu·n.

DŸch :

Say sıa ch‡n bu‰i gi˘a r˜ng sµu, áıÈng th∆ gian nguy xi∆t n‹i Ωµu,

NıËc lo≠n hai nØm, lÁ lüo s‚ng.

M¬ gi° ngh÷n d¥m, ng∏n ngÁ Ω∑u.

Phong tr∑n kh∞p sˆ bay phÈ t‹c,

Lam chıËng trong th·n th∂m n¥ng Ω∑u.

T∂c d≠ b„n ch„n, Ω≈m qu≠nh v∞ng,

NgÔi tr·ng Ω∂t nıËc, d˙a sao Ngµu.

PhÓ th÷ nhı b°i “DiŒp m° nhi”. VØn xu·i nhı b°i “Thanh hı ΩÊng k˚”. á‹ ΩÀu l° nh˘ng üng vØn hay, Ωüng cho ngıÈi sau ph®i truyÀn tÚng. NgıÈi ta t˜ng liŒt NguyÕn Phi Khanh v°o h°ng cüc ·ng Ph≠m Kinh Kh≈, TrıÁng Hün Si≈u, NguyÕn Bü Th·ng, á°o Sı Tœch l° nh˘ng tay danh sÿ ΩÈi Tr∑n.

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 6/6

3) NguyÕn Tr¨i g¥p Ω„ng chœ

Nhı tr≈n Ω¨ n‹i, NguyÕn Tr¨i sinh ra c‹ mÊt cüi h÷nh dong tu∂n dŸ; kh·ng nh˘ng th∆, l≠i c‹ tı ch∂t r∂t th·ng minh, n≈n tu‰i ch˜ng 20, Ω¨ h‡c qua c® cüc thı s¯. NØm 21 tu‰i, g¥p khoa canh th÷n (1400) cða nh° H„ mËi mÍ l° l∑n thˆ nh∂t. NguyÕn Tr¨i Ωi thi, ΩÂ Thüi h‡c sinh (nhı ti∆n sÿ), mÊt trong s‚ 20 ngıÈi cÔng ΩÂ khoa ∂y l° Lıu ThÓc KiŒn, L˚ T¯ T∂n, VÒ MÊng Nguy≈n, Ho°ng Hi∆n, NguyÕn Th°nh...

Sau khi ΩÂ, Tr¨i lÿnh quan chˆc cða nh° H„, Tr¨i l°m Ω∆n Ng˙ s¯ Ω°i chünh chıÍng.

á∆n khi H„ m∂t, cha l° NguyÕn Phi Khanh bŸ b∞t Ωıa vÀ B∞c qu‚c, Tr¨i trıËc Ω‹ vπn Ωi tr‚n trünh, b∂y giÈ v÷ thıÁng cha, bøn ΩŸnh theo Ωi ΩÃ ΩıÏc g∑n gÚi cha trong lÓc tu‰i gi° ho≠n n≠n, s‚ng ch∆t cÒng Ω°nh. Nhıng sau khi nghe lÈi cha khuy≈n, Tr¨i c®m ΩÊng r∂t l∂y l°m ph®i, bøn l≠y t˜ trÍ l≠i.

K∆ Ω‹ Tr¨i bŸ quµn Minh b∞t. TıËng TrıÁng PhÚ bi∆t ngıÈi c‹ t°i, ΩŸnh thu dÔng l∂y. Tr¨i th° ch∆t th÷ th·i, khi n°o chŸu nh∫n quan chˆc cða gi∞c, nh∂t ΩŸnh ch‚i t˜. PhÚ v÷ th∆ ˚ mu‚n gi∆t Tr¨i. Nhıng ThıÏng thı gi¥c l° Ho°ng PhÓc th∂y Tr¨i c‹ cüi tıËng m≠o k¸ vÿ, Ωem l›ng thıÁng tµm, bøn tha cho, nhıng h≠n ph®i Í th°nh á·ng Quan (H° NÊi), kh·ng ΩıÏc Ωi Ωµu.

Tr¨i th∂y nıËc m÷nh bŸ ngıÈi T°u Ω· hÊ, quan T°u l° b‡n TrıÁng PhÚ thi h°nh nh˘ng chœnh süch h° ngıÏc l›ng r∂t Ωau bu„n...

R„i Ω‹ c‹ viŒc cüc vua H∫u Tr∑n l° Gi®n áŸnh, TrÔng Quang n‚i nhau n‰i l≈n khüng c˙ vËi quan quµn nh° Minh, Ω„ s˙ phÚc qu‚c. Tr¨i m∂y l∑n ΩŸnh thoüt thµn khfii th°nh á·ng Quan, t÷m Ω∆n ph› tü. Nhıng ph∑n v÷ ngıÈi Minh qu®n c‚ r∂t ng¥t; ph∑n th∂y c·ng viŒc l°m cða hai vua Tr∑n c‹ bÀ s‚c n‰i m° dÔng ngıÈi l≠i hay nghi kˇ, bi∆t cÁ kh·ng thÃ l°m n≈n c·ng chuyŒn ΩıÏc, n≈n Tr¨i vπn chıa tœnh k∆ thoüt thµn. Sau m∂y nØm, qu® nhi≈n c·ng cuÊc cða hai vua H∫u Tr∑n ΩÀu bŸ tan t°nh, ΩÃ l≠i cho l›ng ngıÈi mÊt m‚i bu„n r∑u than ti∆c.

Í m¨i th°nh á·ng Quan ti≈u ma ng°y thüng m° chœ lËn kh·ng bi∆t Ω∆n bao giÈ Ω≠t ΩıÏc. NguyÕn Tr¨i bu„n l∞m. Nhµn th∆ mÊt Ω≈m ·ng l≈n ngÒ Í ΩÀn Tr∂n Vfl, c∑u th∑n ˆng cho mÊt gi∂c mÊng, cho bi∆t cüi tıÁng lai cða m÷nh ra sao. BÍi ΩÀn Tr∂n Vfl (c≠nh Tµy H„) khi xıa vπn l° mÊt nÁi c∑u mÊng cða m‡i ngıÈi, ai c‹ viŒc g÷ nghi ngÈ, thıÈng Ω∆n l°m lÕ v° ngð lu·n trong ΩÀn, c∑u th∑n ˆng mÊng.

TÚc truyÀn Ω≈m ∂y, Tr¨i chi≈m bao th∂y th∑n nhµn b®o : “ThıÏng Ω∆ Ω¨ ch‡n ngıÈi Í Lam SÁn l° L≈ LÏi l°m vua nıËc Nam”. Tr¨i t◊nh d∫y, l›ng r∂t h„ Ω„ : Lam SÁn l° t≈n Ω∂t Í Ωµu, c‹ ngıÈi n°o l° L≈ LÏi kh·ng, kh‹ m° tin ΩıÏc.

MÊt h·m Tr¨i ΩıÁng ng„i Í nh° Ω‡c süch chÏt th∂y mÊt anh ch°ng bün d∑u, lÔ lÔ Ωi v°o Ω¥t günh v° hfii :

— Düm hfii c‹ ph®i ng°i t≈n l° NguyÕn Tr¨i quan Chünh chıÍng Í Ng˙ s¯ Ω°i cða triÀu H„ xıa ?

Tr¨i ng∏ng l≈n, nh÷n ngıÈi ∂y b±ng Ω·i m∞t d› xæt, kh·ng hiÃu Ω‹ l° ai l≠i Ω∆n Ωµy hfii t≈n h‡ m÷nh. TrÔ tr˜ mÊt lüt, Tr¨i hfii l≠i :

— Büc lüi hfii thØm NguyÕn Tr¨i c‹ viŒc g÷ ?

NgıÈi lüi d∑u xem th∂y thüi ΩÊ NguyÕn Tr¨i, h÷nh nhı Ωoün bi∆t l° m÷nh Ω¨ kh·ng l∑m, cung kœnh v° n‹i b±ng mÊt gi‡ng th°nh th∫t :

— T·i c‹ mÊt cµu chuyŒn r∂t l≠, c‹ l≈n can Ω∆n ng°i; n∆u ng°i kh·ng ch≈ t·i l° mÊt k¿ høn th÷ xin phæp cho t·i ΩıÏc ng„i h∑u chuyŒn.

Th∂y ngıÈi lüi bu·n ∂y c‹ v¿ th°nh th∫t, v® ph· l° cµu chuyŒn l≠ li≈n can Ω∆n m÷nh, Tr¨i bøn mÈi y ng„i chÁi ΩÃ hfii chuyŒn.

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 7/7

NgıÈi lüi ng„i xu‚ng r„i, xıng m÷nh h‡ Tr∑n t≈n Nguy≈n H¨n, chüu xa cða Tr∑n Hıng Ω≠o vıÁng hiŒn Í l°ng Ho∞c Xa huyŒn L∫p Th≠ch. V÷ nh° nghøo, l∂y nghÀ bu·n d∑u l°m k∆ s‚ng, nhıng vπn quan tµm Ω∆n cüi thÈi v∫n truµn kiÃn cða nıËc nh°. Tr∑n Nguy≈n H¨n nhµn kÃ cho NguyÕn Tr¨i nghe cüi cË t≠i sao m° m÷nh ΩıÈng ΩÊt t÷m Ω∆n Ωµy. S‚ l° trıËc Ωµy v°i h·m, Nguy≈n H¨n Ωi bün d∑u qua l°ng ThÚy HıÁng (nay l° ThÚy PhıÁng) tÚc g‡i l° l°ng Trøm, thuÊc huyŒn T˜ Li≈m, trÈi t‚i, v°o Ω÷nh Trøm n±m ngð. á≈m khuya, trong lÓc b°ng ho°ng dÍ thˆc dÍ ngð, bÂng nghe th∂y c‹ ti∆ng mÊt vŸ th∑n khüc Ω∆n rð ·ng Trøm l≈n ch∑u trÈi; nhıng ·ng Trøm n‹i l° nh° c‹ Qu‚c c·ng ngð tr‡, kh·ng tiŒn Ωi ΩıÏc. á∆n g° güy, ·ng th∑n kia vÀ. çng Trøm hfii tr≈n trÈi h·m nay b°n ΩŸnh c‹ viŒc g÷ l≠ kh·ng. çng th∑n kia n‹i : “ThıÏng Ω∆ th∂y nıËc Nam kh·ng c‹ chð, Ω¨ sai L≈ LÏÁi l°m vua v° NguyÕn Tr¨i l°m t·i”. KÃ xong, Nguy≈n H¨n n‹i :

— Cüi viŒc trong mÊng nhı th∫t ∂y, t·i Ω¨ th∂y rfl r°ng l∞m, v° kh·ng thÃ kh·ng l∂y l°m l≠. L≈ LÏi th÷ kh·ng bi∆t l° ngıÈi Í Ωµu n≈n chıa t÷m ΩıÏc. C›n NguyÕn Tr¨i l° t≈n cða ng°i th÷ t·i Ω¨ t˜ng ΩıÏc nghe ti∆ng, m∂y ng°y h·m nay d› t÷m m¨i mËi Ω∆n ΩıÏc Ωµy. Cˆ cüi s˙ t·i th∂y nhı v∫y th÷ ng°i l° ngıÈi Ω¨ ΩıÏc ThıÏng Ω∆ ðy cho mÊt c·ng viŒc c‹ quan hŒ Ω∆n v∫n hÊi nıËc nh° sau Ωµy, v∫y ng°i n≈n ΩÃ ˚ Ωi t÷m l∂y b∫c chµn chð l° L≈ LÏi, cÔng Ω„ viŒc lËn.

Nghe xong, NguyÕn Tr¨i cÒng l∂y l°m l≠, v÷ th∂y phÔ hÏp vËi gi∂c mÊng cða m÷nh. (Nh˘ng chuyŒn mÊng n°y th∫t l° huyÀn ho¥c. Bi∆t Ωµu ch≤ng ph®i cüc ·ng n°y sau khi Ω¨ g¥p vua L≈ LÏi, mËi b∑y chuyŒn ra ΩÃ cho l›ng ngıÈi tin theo h‡ L≈).

Sau khi cµu chuyŒn Ω‰i trao, mÂi ngıÈi ΩÀu b°y tfi chœ hıËng b÷nh sinh, NguyÕn v° Tr∑n liÀn trÍ n≈n Ω·i b≠n thµn thi∆t, ıËc h¬n nhau cÔng theo Ωu‰i mÊt c·ng viŒc lËn.

Tr∑n Nguy≈n H¨n sau khi t˜ biŒt NguyÕn Tr¨i, qu∏y günh ra Ωi, m∂y h·m l≠i trÍ vÀ b®o NguyÕn Tr¨i r±ng :

— T·i Ω¨ hfii d› ΩıÏc Lam SÁn l° mÊt l°ng Í phð Thanh H‹a. V∫y bµy giÈ hai anh em m÷nh n≈n v°o Ω‹ ΩÃ t÷m chµn chð, büc c‹ thÃ bfi th°nh á·ng Quan n°y m° Ωi ΩıÏc kh·ng ?

NguyÕn Tr¨i m˜ng rÎ :

— áıÏc, v÷ lµu nay ngıÈi Minh h‡ Ω¨ ΩÃ t·i ΩıÏc rÊng c≤ng, kh·ng r°ng buÊc l∞m nhı trıËc n˘a.

Hai ngıÈi bøn cÔng nhau Ωi v°o Lam SÁn.

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 8/8

4) V°o Lam SÁn t÷m g¥p chµn chð

NguyÕn Tr¨i cÔng Tr∑n Nguy≈n H¨n l∑n m› Ω∆n Thanh H‹a hfii thØm th÷ Í l°ng Lam SÁn, thuÊc huyŒn LıÁng SÁn (nay l° ThÚy Nguy≈n) qu® c‹ nh° h°o trıÍng t≈n l° L≈ LÏi. Hai ngıÈi m˜ng rÎ cÔng t÷m v°o t∫n nÁi.

á∆n Lam SÁn, hai ngıÈi vÁ v∏n Í ngo°i Ω∑u l°ng ΩÃ thØm hfii, c‹ ngıÈi ch◊ b®o r±ng : “Mu‚n g¥p L≈ LÏi th÷ Ωµy k÷a, ngıÈi ΩıÁng d„n trµu b› s∞p vÀ qua Ωµy, chœnh ·ng ∂y Ω‹”.

Hai ngıÈi Ωˆng ΩÏi. MÊt lüt sau c‹ m‡t Ω°n trµu b› ti∆n Ω∆n, theo sau c‹ mÊt ngıÈi m÷nh m¥c üo cünh nµu, vai vüc b˜a, tay c∑m cüi c∑n tre d„n Ωu‰i; Ω±ng sau ngıÈi ∂y l≠i mÊt b‡n m∂y chÚc ΩiÀn t‚t, k¿ vüc c∑y, ngıÈi vüc cu‚c, ΩıÁng thðng th◊nh vÀ. NguyÕn v° Tr∑n cÔng ΩÃ m∞t tr·ng ngıÈi ΩıÁng d„n Ω°n trµu c‹ v¿ dflng d≠c cða mÊt vŸ chð ·ng. NgıÈi n°y ΩÊ ch˜ng 30, m°u da bünh m∫t, miŒng rÊng m∞t süng, trün cao v° xıÁng chÂ my m∞t trÊi l≈n, düng Ωi ΩıÈng bŒ uy nghi, c∂t ti∆ng n‹i vang vang nhı ti∆ng chu·ng v∫y. Hai ngıÈi cÔng b∂m chµn nhau kh¡ n‹i :

— C‹ thÃ Ωµy l° phong cüch cða mÊt vŸ chµn mŒnh thi≈n t¯, kh·ng c›n ngÈ g÷.

Hai ngıÈi cÔng bıËc Ω∆n cÓi vüi L≈ LÏi :

— May m∞n cho chÓng t·i ΩıÏc g¥p trıÍng gi®, v÷ nhı chÓng t·i Ωoün : ngıÈi chœnh l° vŸ trıÍng gi®i h‡ L≈ Í Lam SÁn ?

L≈ LÏi nh÷n hai ngıÈi, g∫t Ω∑u n‹i :

— Ph®i, t·i chœnh l° L≈ LÏi Í Lam SÁn n°y. Ch≤ng hay hai chÓ Í Ωµu v° Ω∆n Ωµy t÷m t·i c‹ viŒc g÷ ?

Hai ngıÈi n‹i :

— ChÓng t·i l° ngıÈi ΩıÈng ngo°i, v÷ nh° nghøo kh·ng c‹ k∆ g÷ doanh sinh, nghe trıÍng gi® l° b∫c nhµn h∫u, s≥n lıÏng bao dung, n≈n chÓng t·i rð nhau t÷m Ω∆n, mong ΩıÏc thu n≠p l°m nh˘ng k¿ n·ng phu ΩiÀn t‚t, chÓng t·i ΩıÏc ΩÊi Án l∞m.

L≈ LÏi l≠i nh÷n hai ngıÈi, m◊m cıÈi n‹i :

— Trong hai chÓ, chÓ kia m÷nh v‹c cˆng m≠nh (trfi Nguy≈n H¨n) xin l°m n·ng phu Ω¨ v∫y ; c›n chÓ n°y, thµn thÃ y∆u Ët (trfi NguyÕn Tr¨i), cÒng Ω›i l°m n·ng phu ı ?

NguyÕn Tr¨i n‹i :

— ChÓng t·i qu® v‚n l° h‡c tr›, nhıng nay nghøo quπn, xin trıÍng gi® mÍ lıÏng khoan h„ng, d°nh cho mÊt c·ng viŒc l°m nhfi m‡n Í trong ∂p ΩÃ ΩıÏc c‹ chÂ dong thµn, chÓng t·i ΩÊi Án kh·ng bi∆t ng∑n n°o.

L≈ LÏi g∫t Ω∑u ıng cho hai ngıÈi theo vÀ.

V°o Í trong ∂p nh° h‡ L≈, Tr∑n, NguyÕn h±ng ng°y cÒng ph®i l°m nh˘ng c·ng viŒc Ω„ng ruÊng do chð nhµn ho¥c ngıÈi cai qu®n c∞t Ω¥t cho, c‚t Í l≠i ΩÃ d› xem t÷nh h÷nh ∂p ∂y v° L≈ LÏi l° ngıÈi th∆ n°o. Sau m∂y thüng nhÈ s˙ hfii d›, hai ngıÈi Ω¨ bi∆t ΩıÏc g‚c tœch cða nh° L≈ LÏi.

Ti≈n t‰ L≈ LÏi xıa kia, nguy≈n l° ngıÈi l°ng Nhı üng cÒng thuÊc huyŒn LıÁng SÁn n°y. çng t‰ b‚n ΩÈi l° L≈ H‚i mÊt b˘a Ωi chÁi qua nÓi Lam, th∂y c‹ mÊt Ω°n chim bay liŒng v›ng quanh Í mÊt kho®ng Ω∂t b≈n dıËi nÓi, nhı kiÃu mÊt Ωo°n ngıÈi hÊi h‡p. L≈ H‚i n‹i : “áµy ch∞c l° mÊt chÂ t‚t l°nh”. Bøn thi≈n nh° Ω∆n Í Ω∂y.

Í ΩıÏc ba nØm, L≈ H‚i Ω¨ trÍ n≈n c‹ s®n nghiŒp lËn. V÷ nh° h‡ L≈ thu dÔng nhiÀu Ω∑y tË, v® ngıÈi cüc nÁi cÒng theo Ω∆n Ω∂y Í vÎ Ω∂t l°m ruÊng, n≈n ch≤ng bao lµu chÂ Ω‹ th°nh mÊt nÁi dµn cı Ω·ng ΩÓc, l∫p th°nh l°ng Lam SÁn. H‡ L≈, t˜ ng°y ∂y, trÍ n≈n l° nh° h°o trıÍng trong mÊt vÔng, con chüu ng°y c°ng Ω·ng, t·i Ω›i ng°y c°ng nhiÀu, m° s®n nghiŒp cÒng ng°y c°ng lËn.

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 9/9

á∆n ΩÈi L≈ áinh l° con cða L≈ H‚i, L≈ Khoüng l° con cða L≈ áinh, nh° h‡ L≈ c°ng thŸnh vıÏng l∞m, trong ∂p c‹ mÊt s‚ thð h≠ tËi hÁn ng°n ngıÈi. N‚i ΩÈi ch◊ ıa l°m nh˘ng viŒc hiÀn l°nh phÓc h∫u, n≈n l›ng ngıÈi c® mÊt vÔng Ω‹, ai cÒng m∆n phÚc.

L≈ LÏi l° con thˆ ba cða L≈ Khoüng, do b° m¬ l° TrŸnh ThŸ SıÁng sinh ra. Tuy l° con thˆ ba nhıng anh c® l° H‡c Ω¨ m∂t sËm r„i, anh thˆ hai l° Tr˜ tœnh thœch nh°n d∫t, m‡i viŒc ΩÀu giao c® cho em, n≈n L≈ LÏi mÊt m÷nh qu®n xu∂t c® c·ng viŒc tr≠i ∂p.

NguyÕn Tr¨i v° Tr∑n Nguy≈n H¨n hfii d› bi∆t ΩıÏc g‚c tœch nh° h‡ L≈ Í Lam SÁn, l≠i bi∆t t÷nh h÷nh phÓ thŸnh cða nh° ∂y v° s˙ ΩıÏc l›ng m∆n phÚc cða nhµn dµn mÊt vÔng, bÚng Ω¨ tin ch∞c ΩıÏc m∂y ph∑n. Duy c‹ ΩiÀu nh∫n xæt chœnh thµn L≈ LÏi th÷ chıa th∂y c‹ g÷ l° khœ ΩÊ cða mÊt ngıÈi c‹ chœ lËn. H‡ th∂y L≈ LÏi ch◊ chØm chÓ v°o viŒc kinh doanh, sËm tœnh viŒc canh n·ng, t‚i b°n viŒc sÓc mÚc, suy hÁn nghÿ thiŒt, h÷nh nhı kh·ng t˜ng ΩÃ ˚ Ω∆n viŒc nıËc, nhµn th∆ hai ngıÈi ΩÀu hÁi th∂t v‡ng. á¨ mÊt Ω·i l∑n NguyÕn Tr¨i g∑n gÒi chð nhµn, lµn la gÏi chuyŒn nıËc nh°, ΩŸnh th¯ d› ˚ tˆ; nhıng ΩÀu th∂y L≈ kh·ng b∞t chuyŒn v° n‹i t∞t ngang Ωi b±ng nh˘ng chuyŒn khüc. MÊt h·m, hai ngıÈi th∂y trong ∂p gi∆t trµu m‰ b›, h÷nh nhı c‹ mÊt cuÊc t∆ lÕ g÷ v∫y. Hfii ra mËi bi∆t h·m ∂y g¥p ng°y hÓy nh∫t ti≈n kh®o (cha) cða chð nhµn. Sau lÓc L≈ LÏi v˜a mËi l°m lÕ xong, cho ΩıÏc ph®i phæp, NguyÕn Tr¨i cÔng Nguy≈n H¨n theo b‡n gia Ωinh cÒng l≈n lÕ Í trıËc b°n thÈ. V˜a bıËc l≈n thÀm, hai ngıÈi tr·ng th∂y L≈ LÏi ng„i tr≈n chi∆c gh∆ Í trong nh°, tay c∑m con dao ΩıÁng x¿o thŸt Í cüi ΩÔi b›, bfi v°o miŒng nhai nu‚t mÊt cüch th· lÂ. NguyÕn Tr¨i th∂y v∫y, coi L≈ LÏi l° tu„ng mün m‡i, Ωıa m∞t nh÷n Nguy≈n H¨n, r„i c® hai cÔng chæp miŒng thÍ d°i.

Sau ng°y h·m ∂y, NguyÕn, Tr∑n cÔng xin phæp ·ng chð h‡ L≈ ΩÃ t≠m trÍ vÀ b∞c thØm nh°. K¸ th˙c hai ngıÈi Ω¨ ho°n to°n th∂t v‡ng vÀ L≈, r∂t ti∆c cüi c·ng phu kh‹ nh‡c Í l°m gia bÊc b∂y nay. Chuy∆n n°y vÀ b∞c, ΩŸnh bÚng ch≤ng bao giÈ trÍ l≠i Lam SÁn. V÷ con ngıÈi th· lÂ ∂y, l°m g÷ c‹ t°i trœ, c‹ khœ ΩÊ cða mÊt ngıÈi anh hÔng d¬p gi¥c cˆu dµn. K¸ v‡ng v°o ·ng ta ch◊ Ω∆n u‰ng c·ng, v· œch.

T˜ Lam SÁn ra, bu‰i t‚i Ωi Ω∆n b∆n DıÁng xü, hai ngıÈi t÷m v°o mÊt nh° h°ng ngð tr‡. TŸa mÊt ph›ng b≈n c≠nh, khüch tr‡ l° ba b‚n ngıÈi T°u. B‡n ngıÈi T°u nh÷n th∂y NguyÕn Tr¨i, h‡ kh¡ hfii nhau l° : “Ω‚ bi∆t ngıÈi kia Ωi Ωµu ?” Trong b‡n c‹ mÊt ngıÈi bÂng n‹i :

— á‹ l° mÊt k¿ sÿ t°i trœ, ΩıÁng Ωi t÷m vua ΩÃ thÈ; Ω¨ g¥p vua r„i nhıng l›ng c›n h„ nghi n≈n l≠i bfi Ωi.

NguyÕn Tr¨i nghe th∂y h‡ n‹i v∫y, cÒng kh·ng ΩÃ ˚.

Ng°y h·m sau l≠i Ωi, t‚i tr‡ Í b∆n Ω› Giün Kh∏u (nay thuÊc Ninh B÷nh). á≈m ∂y b≈n nh° h°ng giüp vüch, cÒng c‹ m∂y ngıÈi T°u tr‡. Canh khuya, mÊt ngıÈi khüch ra sµn tr·ng trÈi, chÏt g‡i d„n ngıÈi Ω„ng b≠n Í trong nh° ra, trfi b®o r±ng :

— K÷a anh tr·ng : ng·i tıËng tinh cða An Nam Ω¨ hiŒn rfl l∞m. ChÓng m÷nh liŒu ΩıÈng c‹ n¿o th÷ t∆ch kh·ng n≈n Í lµu trong Ω∂t nıËc n°y.

NgıÈi Ω„ng b≠n hfii :

— Anh Ω¨ t°i xem thi≈n vØn, v∫y c‹ thÃ tr·ng ng·i tıËng tinh m° bi∆t ΩıÏc cüi ngıÈi ˆng v°o ng·i ∂y, h÷nh düng tœnh n∆t ra sao kh·ng ?

— C‹ thÃ chˆ. Cˆ nhı ng·i tıËng tinh, t·i Ωoün v÷ vua An Nam sau n°y l° mÊt h‰ tıËng Ωa süt, v° vÀ s˙ Øn u‚ng, t∂t c‹ sÂ s°ng th· l∫u.

NguyÕn Tr¨i nghe th∂y nhı v∫y, b®o vËi Nguy≈n H¨n :

— Cˆ lÈi m∂y ngıÈi khüch h‡ n‹i, c‹ l¡ L≈ LÏi qu® l° mÊt v÷ vua chµn mŒnh m° m÷nh chıa d› xæt ΩıÏc k˛; chi b±ng h¨y trÍ l≠i, nhπn n≠i chÈ xem trong mÊt thÈi k¸ n˘a coi ra th∆ n°o.

Hai ngıÈi quay l≠i Lam SÁn, l≠i v°o l°m gia Ωinh cða nh° h‡ L≈ nhı trıËc.

T˜ h„i n°y, NguyÕn Tr¨i ΩÃ ˚ d› nghe ΩÊng tÿnh cða L≈ LÏi mÊt cüch k˛ c°ng hÁn trıËc, cÒng nh∫n th∂y c‹ nh˘ng s˙ hÁi l° l≠. Nhı l° trıËc kia mÂi bu‰i chÏ, L≈ thıÈng mua

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 10/10

rıÏu u‚ng vÀ nhiÀu hÁn l° d∑u th∞p, nhıng Ω∆n nay d∑n th∂y trüi l≠i : d∑u nhiÀu hÁn rıÏu, v° nh˘ng bu‰i t‚i, L≈ hay v∞ng m¥t Í nh°. Tr¨i nghÿ ra, c°ng chÓ ˚ hÁn. MÊt Ω≈m kia, Tr¨i th∂y v∞ng L≈, bøn s¡ læn v°o tr·ng r˜ng, trøo l≈n mÊt chÂ cao, Ωˆng nh÷n b‚n phœa. Tr¨i th∂y xa xa, trong mÊt cüi h‚c nÓi, th∂p thoüng c‹ ünh l¯a süng. áoün l° t∂t c‹ L≈ Í Ω∂y, Tr¨i l∑n m› Ω∆n nÁi, nÓp mÊt chÂ ΩÃ th¯ d›m v°o. DıËi ng‡n Ωøn d∑u l≠c, Tr¨i nh÷n th∂y trong Ω‹ c‹ tüm chœn ngıÈi, tr˜ chð nhµn L≈ LÏi, c›n c‹ L≈ ThÚ cÒng ngıÈi l°ng Lam SÁn. Ngo°i ra l° nh˘ng tÊc thuÊc v° thð h≠ Í trong nh° L≈ cÔng m∂y ngıÈi l≠ m¥t Tr¨i chıa quen bi∆t. C≠nh Ω‹, tr≈n mÊt cüi b°n Ωü, c‹ nh˘ng quyÃn süch ΩÃ ng‰n ngang bÀ bÊn.

Nœn thÍ l∞ng nghe, Tr¨i th∂y L≈ LÏi ΩıÁng cÔng vËi L≈ ThÚ tœnh s‚ Thüi ∂t kh¡ th÷ th∑m vËi nhau :

— NØm hÏi, ΩÓng nØm hÏi, c·ng viŒc cða chÓng ta c‹ thÃ b∞t Ω∑u.

Tr¨i mËi t◊nh ngÊ ra, t˙ h‚i l° m÷nh c‹ m∞t kh·ng con ngıÁi, tœ n˘a bfi Ωi ΩŸnh kh·ng quay l≠i Ωµy, s¡ lÎ m∂t viŒc lËn bi∆t l° ng∑n n°o. CuÊc h‡p bœ m∫t n°y, kh·ng c›n ngÈ g÷ L≈ LÏi qu® l° b∫c anh hÔng, c‹ chœ khœ mıu Ω„ viŒc lËn.

Th∂y L≈ LÏi, L≈ ThÚ tœnh s‚ Thüi ∂t v° n‹i vËi nhau nhı th∆, Tr¨i cÒng b∞m tay tœnh th¯, v÷ Tr¨i cÒng Ω¨ t˜ng nghi≈n cˆu kinh Thüi ∂t. Theo Tr¨i tœnh, n∆u Ω∆n nØm hÏi mËi khÍi binh l° ch∫m, ph®i l° nØm d∫u mËi ΩÓng. Tr¨i lÓc ∂y kh·ng thÃ nœn ΩıÏc, h· to l≈n :

— ChÓa c·ng tœnh nh∑m r„i !

L≈ LÏi gi∫t m÷nh tu‚t gıÁm, toan b∞t Tr¨i ΩÃ chæm. Tr¨i n‹i :

— T·i sÍ dÿ Ω∆n Ωµy theo h∑u chÓa c·ng, chœnh ch◊ v÷ c‹ c·ng viŒc ∂y; chÓa c·ng kh·ng bi∆t t·i, th∫t l° Ωüng ti∆c.

L≈ LÏi v∂t gıÁm xu‚ng, mÈi NguyÕn Tr¨i ng„i ΩÃ hfii chuyŒn. Sau khi Ω¨ bi∆t Tr¨i l° b∫c danh nho, l≠i th·ng hiÃu c® binh phüp, cÒng c‹ chœ tr˜ gi¥c cˆu nıËc, L≈ LÏi m˜ng rÎ n‹i :

— Th∫t l° trÈi Ωem Ω∆n mÊt tay lıÁng phÚ cho ta.

L≈ LÏi l≠i hfii :

— V∫y hiÀn sÿ cÒng bi∆t c® tœnh s‚ Thüi ∂t ?

Tr¨i n‹i :

— Vµng, Thüi ∂t th∑n kinh, t·i vπn Ω¨ t˜ng gi®ng cˆu.

— V∫y hiÀn sÿ th¯ tœnh hÊ Ωi, xem Ω∆n bao giÈ th÷ chÓng ta khÍi nghÿa ?

— Cˆ nhı tiÃu sinh Ω¨ tœnh th÷ v∫n s‚ Í v°o nØm d∫u, cu‚i d∫u v° Ω∑u tu∂t, chÓa c·ng n≈n khÍi nghÿa binh.

T˜ Ω∂y, Tr¨i ΩıÏc tr‡ng dÚng l∞m, ng°y Ω≈m cÔng L≈ LÏi v° b‡n L≈ ThÚ, L≈ VØn An, L≈ VØn Linh, BÔi Qu‚c Hıng, Lıu Nhµn ChÓ, TrŸnh V›, L≈ LiÕu... b°n tœnh Ω≠i s˙. (MÊt thuy∆t khüc l≠i n‹i NguyÕn Tr¨i Ω∆n theo L≈ Thüi T‰ v°o h„i ng°i Ω‹ng Í LÊi Giang — thuÊc Thanh H‹a — vÀ nØm canh tœ 1420, nØm thˆ ba cða cuÊc khÍi nghÿa).

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 11/11

5) L≈ Thüi T‰ khÍi nghÿa Lam SÁn

D›ng dfli mÊt nh° h°o trıÍng Í Lam SÁn, L≈ LÏi, tˆc L≈ Thüi T‰, t˙ thi∆u thÈi, vπn Ω¨ h‡c th·ng kinh s¯, v° c‹ mÊt chœ khœ to tüt. T˜ khi nıËc nh° c‹ viŒc h‡ H„ cıËp ng·i nh° Tr∑n, r„i Ω∆n gi¥c Minh sang gi∑y xæo Ω∂t nıËc, nhµn dµn ph®i l∑m than kh‰ sÍ, Thüi T‰ Ω¨ n∏y ra cüi chœ phÚc qu‚c cˆu dµn; ng°y Ω≈m thıÈng nghi≈n cˆu binh thı tr∫n phüp, ΩŸnh tiÀm tµm ΩÃ chÈ cÁ hÊi. K∆ Ω∆n c·ng viŒc hıng phÚc cða cüc vua H∫u Tr∑n ΩÀu bŸ th∂t b≠i, ngıÈi Minh qu∫n huyŒn nıËc ta, ng°y c°ng thi h°nh nh˘ng chœnh lŒnh h° ngıÏc, trØm h‡ ph®i s‚ng trong thu∆ n¥ng sıu cao, h÷nh nghi≈m phæp d˘, Thüi T‰ c°ng nh∫n th∂y Í m÷nh cüi trüch nhiŒm tr‡ng Ω≠i v° thi≈ng li≈ng. Ng°i thıÈng bu·ng th® tiÀn th‹c ΩÃ thu phÚc l›ng ngıÈi, l≠i h∆t sˆc khi≈m cung ΩÃ n≠p cüc hiÀn sÿ trong thi≈n h≠.

Khi Ω¨ mÊ t∫p ΩıÏc mÊt s‚ ngıÈi Ω„ng chœ, Ω≈m Ω≈m Thüi T‰ thıÈng ıËc h¬n v°o mÊt thung lÒng trong r˜ng, bœ m∫t b°n viŒc v° cÔng nhau nghi≈n cˆu tıËng lıÏc binh cÁ. MÊt m¥t khüc, ng°i sÓc tœch th‹c lÓa cho nhiÀu chÈ ng°y dÔng Ω∆n. Song tœnh Thüi T‰ tr÷ tr‡ng, l°m viŒc hay c∏n th∫n kœn Ωüo. BÍi th∆ NguyÕn Tr¨i ΩÃ ˚ d› x∆t Ω∆n h°ng nØm mËi bi∆t ΩıÏc chœ lËn cða ng°i. T˜ khi ΩıÏc NguyÕn Tr¨i, th∂y l° ngıÈi ch≤ng nh˘ng c‹ b∑u nhiŒt huy∆t, l≠i l∞m mıu nhiÀu trœ, v° c‹ mÊt vØn t°i mπn tiŒp khüc thıÈng. Thüi T‰ m˜ng rÎ v· cÔng, coi nhı l° Cao T·ng g¥p ΩıÏc Ph‹ DuyŒt, VØn VıÁng g¥p ΩıÏc L¨ V‡ng, ng°y Ω≈m ch◊ cÔng Tr¨i b°n tœnh c·ng viŒc.

R„i b‡n quan T°u cÒng nghe ti∆ng Thüi T‰ l° vŸ h°o trıÍng mÊt phıÁng, r∂t ΩıÏc l›ng ngıÈi m∆n phÚc, bøn ΩŸnh l∂y lÏi lÊc cµu d¯ ΩÃ thu ng°i v°o trong v›ng sai khi∆n cða m÷nh. H‡ sai sˆ Ω∆n dÚ ng°i ra, hˆa s¡ trao cho quan chˆc. Song Thüi T‰ nh∂t ΩŸnh t˜ ch‚i, n‹i r±ng m÷nh ch◊ thœch s‚ng Í chÂ nÓi khe Ω„ng ruÊng, chØn nu·i cho Ω·ng Ω°n, c°y c∂y cho l∞m th‹c, Ω‹ l° sÍ nguyŒn; c›n vÀ quan chˆc, sÏ kh·ng Ωð t°i nØng ΩıÁng n‰i, xin miÕn Ωi cho.

Sˆ gi® Ωi r„i, ng°i n‹i vËi nh˘ng ngıÈi thµn tœn Í t® h˘u r±ng :

— á≠i trıÏng phu sinh ra Í ΩÈi, n≈n ch‚ng n≠n lËn, l∫p c·ng to, ΩÃ ti∆ng thÁm vÀ ng°n sau, sao chŸu u‚n m÷nh Ωi l°m tay sai cho k¿ khüc !

B‡n quan l≠i nh° Minh dÚ m¨i kh·ng ΩıÏc, l≠i dÔng uy th∆ ΩÃ d‡a n≠t, song Thüi T‰ vπn kh·ng v÷ th∆ m° sÈn l›ng; chün r„i b‡n h‡ cÒng th·i.

H‡ th·i, v÷ h‡ cÒng v· t÷nh kh·ng bi∆t Ωµu r±ng g¨ h‡ L≈ ∂y ΩıÁng nu·i mÊt cüi chœ hıng phÚc nıËc nam, sau Ωµy l°m cho cuÊc Ω· hÊ cða h‡ Í phıÁng nam ph®i Ω∆n tan t°nh v° khi∆n b‡n h‡ kh·ng c›n mÊt m®nh giüp ΩÃ vÀ nıËc cÒ.

Cu‚i nØm Ωinh d∫u (1417), binh lıÁng khœ giËi Ω¨ d˙ bŸ Ω∑y Ωð, Thüi T‰ b°n vËi cüc Ω„ng chœ ch‡n ng°y khÍi binh. Sau do ˚ ki∆n cða nhiÀu ngıÈi, quy∆t ΩŸnh ng°y khÍi nghÿa s¡ v°o sÁ tu∑n thüng gi≈ng nØm m∫u tu∂t (1418).

Mu‚n l°m cho l›ng ngıÈi tin theo mÊt cüch v˘ng v°ng, kh·ng h„ nghi Í trıËc hai cüi th∆ l˙c mÊt b≈n r∂t m≠nh v° mÊt b≈n c›n y∆u, NguyÕn Tr¨i nghÿ ra mÊt k∆ gi‚ng nhı cüi k∆ m®nh lÚa vi∆t ch˘ Í trong bÚng cü cða Tr∑n Th∞ng ΩÈi xıa. (Cu‚i ΩÈi T∑n ; Tr∑n Th∞ng n‰i l≈n. Mu‚n cho l›ng ngıÈi tin theo, Th∞ng vi∆t ba ch˘ “Tr∑n Th∞ng vıÁng” — Tr∑n Th∞ng l°m vua — v°o m®nh lÚa, gi∂u v°o bÚng con cü. Quµn sÿ m‰ cü th∂y, cho l° ˚ trÈi Ω¨ ΩŸnh, ΩÀu tin theo Th∞ng. Nhıng sau Th∞ng cÒng b≠i). Tr¨i nhÓng bÓt v°o mÎ, vi∆t l≈n r∂t nhiÀu nh˘ng lü cµy trong r˜ng, mÂi lü vi∆t tüm ch˘ n°y :

— L≈ LÏi vi quµn, NguyÕn Tr¨i vi th∑n : L≈ LÏi l°m vua, NguyÕn Tr¨i l°m t·i.

Sµu ki∆n cˆ nh˘ng ΩıÈng mÎ m° Øn thðng lü, th°nh ra mÂi chi∆c lü ΩÀu c‹ nh˘ng ΩıÈng thðng th°nh h÷nh 8 ch˘ n°y c®. Nh˘ng k¿ v°o r˜ng ki∆m cði th∂y th∆, l∂y l°m th∑n dŸ, r„i k¿ n‡ Ω„n Ω∆n ngıÈi kia, ΩÀu cho l° nh° L≈ LÏi Ωüng v÷ thi≈n t¯, Ω¨ ΩŸnh t˙ ˚ trÈi, nhµn th∆ ngıÈi ta theo vÀ mÂi ng°y c°ng Ω·ng.

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 12/12

Sang nØm m∫u tu∂t, mÊt ng°y vÀ thıÏng tu∑n thüng gi≈ng, b∑u trÈi trong nhı pha l≈. C® mÊt khu r˜ng nÓi Lam SÁn, h·m Ω‹ r˙c rÎ b‹ng cÈ t°n, vang l˜ng h„i chi≈ng tr‚ng. á‹ l° ng°y tt∆ cÈ khÍi nghÿa r∂t long tr‡ng oai nghi≈m cða L≈ Thüi T‰. Thüi T‰ Ω¨ ch‡n ng°y h·m ∂y n‰i d∫y nghÿa binh ΩÃ d¬p gi¥c cˆu dµn. Cüc tıËng sÿ t·n ng°i l≈n ng·i vıÁng, l∂y hiŒu l° B÷nh áŸnh VıÁng. Sau khi nh∫n chŸu ki∆m ∂n v° m‡i lÈi hoan h·, Thüi T‰ c∞t Ω¥t m‡i ngıÈi phÔ tü v°o cüc ng·i tıËng vØn tıËng vfl. Cüc ngıÈi ∂y nhı l° L≈ VØn An, L≈ VØn Linh, L≈ Th∫n, NguyÕn Tr¨i, TrŸnh Kh®, BÔi Qu‚c Hıng, NguyÕn Sœ, L≈ Süt, L˚ TriŒn; Tr∑n Nguy≈n H¨n, TrŸnh LÂi, L≈ Ngµn, áinh LÕ... mÂi ngıÈi lÿnh mÊt chˆc vŸ. áo≠n r„i ng°i phüt b‚ mŒnh lŒnh, chia quµn Ωi Ω‹ng gi˘ cüc chÂ üch y∆u, Ω„ viŒc ti∆n thð.

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 13/13

6) Trong quµn trıËng NguyÕn Tr¨i v∫n trÔ quy∆t süch

L≈ Thüi T‰ khÍi binh, NguyÕn Tr¨i ΩıÏc Ω¥c nhiŒm v°o mÊt chµn tr‡ng y∆u trong h°ng vØn th∑n, lÿnh chˆc H°n lµm th˜a ch◊ h‡c sÿ; thıÈng ph®i Í lu·n trong quµn trıËng ΩÃ cÔng ng°i b°n tœnh nh˘ng th∆ c·ng thð v° th®o nh˘ng vØn thı, mŒnh lŒnh.

Ban Ω∑u, quµn sÿ cða ta mËi c‹ m∂y ng°n, kh·ng thÃ ΩŸch n‰i vËi s‚ quµn T°u t˜ mıÈi v≠n trÍ l≈n, n≈n thıÈng bŸ thua v° l∏n trünh v°o trong r˜ng nÓi. Quµn ta ph®i dÔng l‚i xu∂t k¸, Ωünh b±ng phÚc binh ΩÃ phü gi¥c, cÒng nhiÀu khi thu ΩıÏc hiŒu qu®. Nhı l° tr∫n Ωünh M¨ K¸ Í L≠c Thðy h„i thüng gi≈ng nØm m∫u tu∂t (1418); tr∫n Ωünh L˚ Bµn Í MıÈng MÊt h„i thüng 9 cÔng nØm ∂y; tr∫n Ωünh Í Chœnh h„i thüng 5 nØm k˝ hÏi (1419); tr∫n Ωünh Í B‰ng Tµn v° Í Thi Lang h„i thüng mıÈi nØm canh t˚ (1420) ... quµn ta ΩÀu dÔng phÚc binh m° Ωünh cho quµn gi¥c ph®i thua liÃng xiÃng. DÔ v∫y, B÷nh áŸnh VıÁng trong m∂y nØm Ω∑u, v÷ binh l˙c so vËi cða gi¥c th÷ m≠nh y∆u khüc nhau r∂t xa, n≈n ng°i cÔng cüc tıËng tü ph®i tr®i qua nhiÀu phen nguy hiÃm.

MÊt l∑n ng°i thua tr∫n, quµn sÿ tan ch≠y m∂t c®, ch◊ c›n ΩÊc mÊt m÷nh t÷m ΩıÈng ch≠y tr‚n, m° Ω°ng sau, tıËng Minh ΩıÁng dπn quµn Ωu‰i theo. TÓng th∆, ng°i kh·ng bi∆t tœnh sao, chÏt th∂y hai vÏ ch„ng ·ng l¨o nh° qu≈ ΩıÁng tüt nıËc ruÊng ΩÃ b∞t cü, ng°i liÀn c‰i üo, cÒng xu‚ng ruÊng b∞t cü vËi l¨o. MÊt lüt quµn Minh Ω∆n, hfii l¨o r±ng :

— C‹ th∂y L≈ LÏi ch≠y qua Ωµy kh·ng ?

L¨o tr® lÈi :

— Kh·ng th∂y ai c®.

Ng°i ΩıÁng l∞ng tai nghe; l¨o quay l≠i m∞ng :

— Kh·ng m› cü Ωi con ! ViŒc g÷ Ω∆n m°y !

Gi¥c kh·ng ngÈ g÷, kæo Ωi, th∆ l° ng°i ΩıÏc thoüt.

L≠i mÊt l∑n gi¥c Ωu‰i g∂p quü, ng°i ph®i tr‚n v°o trong bÚi r∫m. Gi¥c c‹ con ch‹ sØn kh·n l∞m, l„ng lπy c∞n v°o trong bÚi. Gi¥c x◊a giüo v°o, trÓng ΩÔi ng°i. Ng°i ph®i vÊi l∂y üo lau s≠ch ng‡n giüo, kh·ng ΩÃ gi¥c th∂y v∆t müu. May sao lÓc ∂y, trong bÚi c‹ con c∑y nh∏y ra, ch‹ sØn x· Ωu‰i. Gi¥c chæm ch‹ m° m∞ng :

— Tao nu·i m∑y ΩÃ sØn c∑y ° !

Nhµn th∆ ng°i l≠i ΩıÏc thoüt.

TrıËc sau ng°i ph®i ch≠y vÀ thð hiÃm Í nÓi Chœ Linh (nay thuÊc huyŒn ThÚy Nguy≈n, Thanh H‹a) Ω∆n m∂y l∑n. MÊt l∑n ng°i Ω‹ng quµn tr≈n nÓi, gi¥c vµy b‡c Í chung quanh. Quµn ta bŸ tuyŒt lıÁng Ω∆n hÁn hai thüng, ph®i Ω°o cð rüy, c∞t mØng v°u ΩÃ Øn tr˜ b˘a; ng°i ph®i gi∆t Ω∆n 4 con voi v° sau ph®i gi∆t thŸt c® Ω∆n con ng˙a ng°i cıÎi ΩÃ cho quµn Øn.

L≠i mÊt l∑n cÒng Í tr≈n nÓi Chœ Linh, quµn ta bŸ gi¥c bao vµy r∂t kh∏n c∂p. Ng°i b∂t Ω∞c dÿ, hfii cüc tıËng tü r±ng :

— Nay c‹ ai chŸu gi® l°m ta Ωem quµn ra Ωünh Tµy á· (Í Thanh H‹a) vÈ cho gi¥c b∞t ΩıÏc. Ta nhµn Ω‹ ngh◊ ngÁi m∂y nØm, dıÎng binh sˆc nhuŒ, ΩÃ s¡ Ω„ viŒc tüi c¯ kh·ng ?

Trong h°ng cüc tıËng, c‹ L≈ Lai t÷nh nguyŒn Ωi gi® thay ng°i. Lai m¥c üo b°o v°ng, gi® xıng l° B÷nh áŸnh VıÁng dπn quµn xu‚ng nÓi phü v›ng vµy Ωi Ωünh Tµy á·. Trong khi giao chi∆n, Lai ΩÃ cho quµn gi¥c b∞t ΩıÏc, Ωem vÀ gi∆t Ωi. T˜ Ω‹, Ωµu Ωµu cÒng Ω„n vang cüi tin B÷nh áŸnh VıÁng ch∆t r„i, quµn Minh v˘ng d≠ kh·ng lo g÷ n˘a. Ng°i nhµn th∆ ΩıÏc ngh◊ ngÁi v°i nØm, mÊ binh tr˘ lıÁng, r„i l≠i n‰i quµn l≈n Ωünh gi¥c.

Trong nh˘ng bıËc gian nan ∂y, NguyÕn Tr¨i cÔng nh° vua n±m gai n∆m m∫t, song cüi chœ phÚc thÔ tuy∆t s◊, vua t·i vπn ki≈n quy∆t kh·ng dÈi. R„i Ω∆n t˜ nØm B÷nh áŸnh thˆ 8 (1425) trÍ vÀ sau, sau khi quµn ta Ω¨ kh·i phÚc l≠i ΩıÏc to°n cfli NghŒ An, tr˜ tr∂n th°nh, binh oai n‰i d∫y, l›ng ngıÈi ΩÀu hËn hÍ theo vÀ, khœ th∆ m≠nh m¡ nhı ng‡n nıËc tr°o dµng, quµn gi¥c kh·ng t°i n°o h¨n ng˘ n‰i n˘a.

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 14/14

To°n cfli NghŒ An tuy Ω¨ kh·i phÚc ΩıÏc (1425), song tıËng gi¥c Tr∑n Trœ vπn c‚ ch∆t gi˘ l∂y th°nh, kh·ng chŸu dÈi bfi, d∑u b≈n ngo°i quµn ta bao vµy trÔng ΩiŒp. NguyÕn Tr¨i nghÿ Ωem to°n l˙c vµy Ωünh NghŒ An, m° Ωünh m¨i chıa Ω‰, sao b±ng chia binh Ωi l∂y cüc th°nh khüc, khi∆n NghŒ An h¨m v°o cüi th∆ trÁ tr‡i t˙ kh∞c quµn gi¥c ph®i h°ng. Tr¨i Ωem k∆ ∂y n‹i vËi Thüi T‰. Ng°i khen l° ph®i, bøn mÊt m¥t sai Tı kh·ng áinh LÕ, Ωem mÊt Ω≠o binh ra phœa b∞c Ωünh l∂y DiÕn Chµu, mÊt m¥t sai Tı Ω„ Tr∑n Nguy≈n H¨n, ThıÏng tıËng L≈ NÂ, Ch∂p lŒnh L≈ áa B„ Ωem mÊt Ω≠o binh v°o phœa nam Ωünh l∂y Tµn B÷nh (Qu®ng B÷nh, Qu®ng TrŸ), Thu∫n H‹a (Th˜a Thi≈n, Qu®ng Nam).

Hai Ω≠o binh kæo Ωi, chıa bao lµu ΩÀu thu ΩıÏc chi∆n c·ng r˙c rÎ.

Tı kh·ng LÕ ra Ωünh DiÕn Chµu, g¥p á· ty cða gi¥c l° TrıÁng HÔng t˜ th°nh á·ng Quan (H° NÊi) t®i ba trØm chi∆c thuyÀn lıÁng v°o, LÕ Ω‹n Ωünh mÊt tr∫n kŸch liŒt, chæm ch∆t Thi≈n hÊ TrıÍng v° hÁn ba trØm quµn. HÔng ph®i bfi ch≠y, LÕ cıËp ΩıÏc t∂t c® thuyÀn lıÁng, r„i v˜a Ωünh v˜a Ωu‰i d°i ra t∫n Tµy á·. Thüi T‰ nghe tin, l≠i tuyÃn th≈m hai ng°n tinh binh, sai L≈ Süt, Lıu Nhµn ChÓ, L˚ TriŒn, BÔi BŸ ra hiŒp vËi áinh LÕ Ωünh th°nh Tµy á·. Sau mÊt tr∫n kŸch chi∆n, quµn ta chæm ch∆t hÁn nØm trØm quµn gi¥c v° b∞t s‚ng ΩıÏc r∂t nhiÀu. TıËng gi¥c Ω‹ng th°nh bÀn gi˘, quµn ta l≠i bao vµy b‚n m¥t.

C›n Ω≠o binh cða Tı Ω„ Tr∑n Nguy≈n H¨n kæo v°o Ω∆n s·ng B‚ Chœnh th÷ g¥p quµn gi¥c. B‡n H¨n ti∆n v°o chÂ hiÃm, nhıng Ω¥t quµn phÚc Í phœa sau. TıËng Minh l° Nhµm NØng Ωem quµn Ω‹n Ωünh; b‡n H¨n gi® vÈ thua ch≠y, NØng thÓc quµn Ωu‰i ri∆t. á∆n chÂ mai phÚc, mÊt ti∆ng hiŒu n‰i l≈n, quµn phÚc kæo ra ∫p gi∆t, Tı Ω„ H¨n cÒng quay binh l≠i, Ωünh cho quµn gi¥c thua tan nüt, tranh nhau l∂y ΩıÈng m° ch≠y tr‚n, lØn xu‚ng s·ng ch∆t Ωu‚i r∂t nhiÀu. Thüi Tfi l≠i sai b‡n L≈ Ngµn, L≈ B·i, L≈ VØn An Ωem th≈m quµn v°o ti∆p ˆng; th˜a th∞ng ru‰i d°i v°o Tµn B÷nh, Thu∫n H‹a, Ωi Ω∆n Ωµu gi¥c ph®i thua vÎ Ω∆n Ω∂y. Th∆ l° t˜ Tµy á· trÍ v°o phœa nam, tr˜ m∂y tr∂n th°nh trÁ tr‡i, Ω∂t cüt Ω¨ h∑u h∆t thu v°o tay cða B÷nh áŸnh VıÁng.

Thüng 8 nØm bœnh ng‡ (1426) Thüi T‰ nghÿ gi¥c bao nhi≈u tinh binh m¨nh tıËng ΩÃ c® Í NghŒ An v° á·ng á· (H° NÊi), c›n cüc chÂ khüc ΩÀu Ω¨ hı nhıÏc. Ng°i bøn sai b‡n Khu m∫t Ω≠i sˆ Ph≠m VØn X®o, Thüi Óy L˚ TriŒn dπn mÊt Ω≠o quµn ra Ωünh l∂y cüc miÀn Thi≈n Quan, Qu®ng Oai, Qu‚c Oai, Gia Hıng, Quy H‹a, á° Giang, Tam áüi, Tuy≈n Quang, ngØn ch¬n ΩıÈng viŒn binh cða gi¥c t˜ Vµn Nam sang : l≠i sai b‡n thi∆u Óy L≈ BŸ dπn mÊt b‡n quµn ra Ωünh l∂y cüc miÀn Khoüi Giang, B∞c Giang, T≠ng Giang, ngØn ch¬n ΩıÈng viŒn vinh cða gi¥c t˜ LıÎng Qu®ng Ω∆n. Quµn ta Ωi Ω∆n Ωµu th∞ng lÏi Ω∆n Ω∂y; quµn gi¥c ph∑n nhiÀu ph®i lui v°o cüc th°nh c‚ thð.

Thüng 9, viŒn binh Vµn Nam cða gi¥c kæo sang, dıËi quyÀn ti∆t ch∆ cða á· ty l° VıÁng An L¨o. Quµn ta Ω‹n Ωünh Í Tam Giang (ViŒt Tr÷), c® phü ΩıÏc gi¥c, gi¥c bŸ gi∆t v° bŸ ch∆t Ωu‚i r∂t nhiÀu.

Thüng 11, Ω≠i ΩÊi viŒn binh cða gi¥c l≠i Ω∆n, dıËi quyÀn th‚ng xu∂t cða T‰ng binh VıÁng Th·ng v° Tham tıËng M¨ Anh. VıÁng Th·ng sang Ω∆n nÁi, hÏp c® quµn cÒ mËi hÁn 10 v≠n ngıÈi, cÔng quµn ta quy∆t chi∆n mÊt tr∫n r∂t lËn. Tr∫n n°y chi∆n trıÈng Í vÀ m≠n T‚t á‡ng, ChÓc áÊng, nay thuÊc huyŒn ChıÁng M˛, H° á·ng. Hai quµn kŸch chi∆n, quµn ta do cüc tıËng áinh LÕ, NguyÕn Xœ, L˚ TriŒn, L≈ Bœ Ω‚c xu∂t. K∆t qu® quµn ta Ω≠i phü ΩıÏc quµn gi¥c, gi∆t ΩıÏc ThıÏng thı Tr∑n HiŒp, NÊi quan L˚ ThıÏng v° hÁn nØm v≠n quµn Minh. Xüc quµn Minh ch∆t Í khÓc s·ng Ninh KiÀu, l°m cho nıËc s·ng ngh¡n t∞c kh·ng ch®yΩ ıÏc; ngo°i ra quµn ta c›n b∞t s‚ng ΩıÏc hÁn v≠n ngıÈi v° thu ΩıÏc kh·ng bi∆t bao nhi≈u l° binh nhu khœ giËi. VıÁng Th·ng ph®i bfi c® quµn sÿ, cun cðn mÊt m÷nh ch≠y tr‚n v°o th°nh á·ng Quan.

Thüi T‰ khi ∂y ΩıÁng Ω‹ng dinh Í Thanh H‹a, ti∆p ΩıÏc tin büo, ng°i l∫p tˆc dÈi dinh ra b∞c, sai cüc tıËng b‰ vµy b‚n m¥t Ωünh th°nh á·ng Quan. T≠i b∆n B„ áÀ Í bÈ b∞c NhŸ h°

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 15/15

tˆc l° chÂ ng°i Ω‹ng dinh, ng°i sai d˙ng mÊt cüi l∑u b±ng trÓc cao ngang vËi th°nh á·ng Quan ΩÃ tiŒn nh›m xem ΩÊng tÿnh Í trong th°nh. H±ng ng°y ng°i Í tr≈n l∑u v° lu·n lu·n c‹ quan H°n lµm th˜a ch◊ NguyÕn Tr¨i ch∑u ch˙c Í b≈n ΩÃ b°n nh˘ng süch lıÏc c·ng kœch v° chi≈u phð.

B∂y giÈ th∆ gi¥c ng°y mÊt suy y∆u n≈n cüc Ω„n ®i, th◊nh tho®ng thıÈng c‹ nh˘ng tr∂n tıËng cða gi¥c mÍ th°nh ra h°ng. M° th°nh á·ng Quan cÒng c· nguy, s˙ th∆ kh‹ l›ng gi˘ v˘ng ΩıÏc. NguyÕn Tr¨i b°n vËi Thüi T‰ n≈n nhµn t÷nh th∆ ∂y vi∆t thı chi≈u h°ng cüc th°nh tr∂n, n∆u h‡ nghe theo, quan quµn s¡ ΩÎ ph®i kh‹ nh‡c, thiŒt h≠i; c›n Ω‚i vËi b‡n VıÁng Th·ng, SÁn Th‡ Í trong th°nh á·ng Quan, ΩıÈng ΩıÈng l° thÃ diŒn Ω≠i tıËng, khuy≈n h‡ h°ng t∂t kh·ng thÃ ΩıÏc, n≈n vi∆t thı khæo læo, b®o rfl lÏi h≠i, ΩÃ h‡ chŸu cÔng m÷nh gi®ng h›a v° rÓt quµn vÀ. áıÏc nhı th∆ th÷ viŒc binh nhung s¡ c‹ thÃ k∆t liÕu mÊt cüch mau ch‹ng. Thüi T‰ khen ph®i, bøn giao viŒc vi∆t thı chi≈u dÚ cüc th°nh cho NguyÕn Tr¨i v° viŒc thı t˜ trao Ω‰i vËi VıÁng Th·ng trong th°nh á·ng Quan b°n viŒc gi®ng h›a. Tr¨i b∂y giÈ Ωem h∆t trœ th·ng mπn, t°i hÔng biŒn ΩÃ vi∆t cüc thı trüt Ωıa v°o á·ng Quan v°Ω ∆n cüc th°nh tr∂n g∑n xa, cıÁng nhu Ωð cüc gi‡ng, c‰i buÊc Ωð cüc l¡, mÂi mÊt h°ng ch˘ dıËi ng‡n bÓt cða Tr¨i vi∆t ra, c‹ cüi hiŒu l˙c kh·ng kæm g÷ mÊt ΩÊi quµn. Kh·ng nh˘ng v∫y, Tr¨i c›n nhiÀu l∑n kh·ng t˜ miŒng c‡p, thµn v°o th°nh gi¥c ΩÃ cüo dÚ, th°nh á·ng Quan v° m‡i th°nh khüc. MÊt l∑n Tr¨i Ωem theo mÊt k¿ h°ng tıËng vi≈n ch◊ huy sˆ h‡ TØng Ω∆n th°nh Tam Giang (ViŒt Tr÷) ΩÃ chi≈u h°ng vi≈n tıËng tr∂n gi˘. Tr¨i Ωem nh˘ng ΩiÀu h‡a phÓc, l¡ lÏi h≠i, n‹i mÊt cüch hÔng h„n v° khœch thi∆t, khi∆n vi≈n tıËng gi˘ Tam Giang l° Ch◊ huy sˆ Lıu Thanh ph®i r∂t m∆n phÚc v° c®m ΩÊng, b±ng l›ng Ωem tıËng sÿ to°n th°nh mÍ c¯a Ω∑u h°ng. Thüi T‰ nhµn th∆, Ω‚i vËi Tr¨i c°ng m∆n tr‡ng l∞m.

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 16/16

7) T∫p thı trao cho cüc tıËng Minh

T˜ nØm m∫u tu∂t (1418) Thüi T‰ khÍi binh Í Lam SÁn, cho Ω∆n nØm Ωinh mÔi (1427) : ngıÈi Minh ph®i c∑u h‹a rÓt quµn vÀ nıËc. Trong 10 nØm, NguyÕn Tr¨i truy tÔy nÁi nhung m≠c, ngo°i nh˘ng viŒc v÷ vua ho≠ch k∆ b°y mıu, ΩÃ ch◊ huy cüc tıËng sÿ Í ngo°i m¥t tr∫n, c›n phÚng mŒnh vi∆t r∂t nhiÀu nh˘ng vØn t˜ mŒnh ΩÃ giao thiŒp vËi cüc tıËng Minh. Nh˘ng vØn t˜ mŒnh ∂y, c‹ Ωð nh˘ng lÈi mÀm mfing ho¥c cˆng cfii, nhÒn nh¥n ho¥c ki≈u cØng, gi˘a cÁn binh l¯a rÊn r°ng, cµy bÓt cða vŸ vØn th∑n Ω¨ khæo tÔy t÷nh th∆, tÔy trıÈng hÏp m° u‚n n∞n ΩÃ cho ΩıÏc viŒc. Ng°y nay ta Ω‡c nh˘ng vØn ∂y, c‹ nhiÀu b°i khi∆n ta hıng khÍi v° sung sıËng v· h≠n, v÷ n‹ Ω¨ cho ta ΩıÏc tr·ng th∂y nh˘ng b‹ng quang vinh cða dµn tÊc trong h„i Ωˆc Thüi T‰ Cao ho°ng Ω∆ nh° L≈ Lam SÁn khÍi nghÿa Ωünh Ωu‰i quµn T°u.

Xin trœch dŸch m∂y b°i sau Ωµy ΩÃ ΩÊc gi® ΩıÏc bi∆t nh˘ng vØn thı ∂y th∆ n°o, nhµn thÃ cÒng l° mÊt cüch ΩÃ b‰ khuy∆t cho ph∑n t˙ s˙.

Thı tr® lÈi PhıÁng Chœnh

(Trong khi B÷nh áŸnh VıÁng c›n Ω‹ng quµn Í miÀn r˜ng nÓi Thanh H‹a, tıËng Minh l° PhıÁng Chœnh Ωıa thı kÃ tÊi. VıÁng sai NguyÕn Tr¨i vi∆t thı tr® lÈi. Tr¨i vi∆t bˆc thı sau)

B®o m°y gi¥c d˘ PhıÁng Chœnh. á≠o l°m tıËng, l∂y nhµn nghÿa l°m g‚c, trœ dÒng l°m c°nh. Nay lÒ m°y ch◊ chuy≈n l˜a d‚i, gi∆t h≠i nh˘ng k¿ v· tÊi, h¨m ngıÈi ta v°o Ω∂t ch∆t ch≤ng ΩÊng l›ng thıÁng, trÈi Ω∂t kh·ng thÃ dong, ngıÈi ma ΩÀu ph®i gi∫n. BÍi th∆ lu·n nØm Ωi chinh ph≠t ch◊ thua lÚn b≠i. V∫y m° kh·ng bi∆t t˙ Ω‰i lÂi, Ωi bËi h·i ra n˘a, sau n°y h‚i l≠i c›n kŸp n˘a sao ! Hu‚ng nay nıËc xuµn mËi nh‹m, lam chıËng c°ng d°y, th∆ kh·ng thÃ chŸu Ω˙ng lµu ΩıÏc. V∫y m° m°y tay c∑m Ω≠i binh, l˘a l∑n kh·ng ti∆n khi∆n quµn sÿ nhu‚m ph®i lam chıËng m° ch∆t, Ω‹ l° tÊi lÂi cða ai ?

Binh phüp n‹i r±ng : “B∫c nhµn gi® l∂y y∆u trŸ m≠nh, b∫c nghÿa gi® l∂y œt ΩŸch nhiÀu”. Nay m°y mu‚n Ωünh nhau th÷ n≈n ti∆n binh v°o cÔng ta quy∆t s‚ng müi mÊt keo, Ω˜ng n≈n dÔng d±ng ΩÃ kh‰ cho hai quµn n˘a”.

L≠i tr® lÈi PhıÁng Chœnh

(PhıÁng Chœnh ΩıÏc bˆc thı tr≈n, m∞ng l≠i l° n∆u mu‚n Ωünh nhau th÷ kæo quµn xu‚ng Ω„ng b±ng Ω∂t ph≤ng, n≈n l≠i tr® lÈi b±ng thı n°y)

B®o m°y gi¥c d˘ PhıÁng Chœnh. Xıa nay ngıÈi gifii dÚng binh kh·ng chÂ n°o hiÃm cÒng kh·ng chÂ n°o kh·ng hiÃm, kh·ng chÂ n°o dÕ cÒng kh·ng chÂ n°o kh·ng dÕ, ΩıÏc thua l° Í tıËng, chˆ c‹ ph®i Í ΩŸa th∆ hiÃm vËi dÕ Ωµu. V°o chÂ hiÃm m° Ω∂u, nhı hai h‰ Ω∂u nhau trong cüi hang kh·ng, khæo ch‡i th÷ th∞ng, vÚng ch‡i th÷ b≠i. Cho n≈n Ω∂t kh·ng c‹ h÷nh thıÈng nh∂t ΩŸnh, chi∆n kh·ng c‹ th∆ thıÈng nh∂t ΩŸnh, c‹ g÷ phµn biŒt hiÃm vËi dÕ Ωµu ! M°y n∆u kh·ng lui, n≈n dπn binh v°o m° quy∆t chi∆n.

L≠i gÍi cho PhıÁng Chœnh

(Thüng 5 nØm bœnh ng‡ 1426, quµn ta Ω∆n dıËi th°nh NghŒ An, gi¥c Ω‹ng kœn c¯a th°nh kh·ng ra, n≈n ta gÍi cho thı n°y)

B®o m°y gi¥c d˘ PhıÁng Chœnh. Ta nghe b∫c danh tıËng, qu˚ nhµn nghÿa m° dÕ quyÀn mıu. LÒ m°y th÷ quyÀn mıu cÒng c›n ch≤ng Ωð, hu‚ng l≠i n‹i g÷ nhµn nghÿa. Ng°y

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 17/17

xıa thı m°y gÍi Ω∆n cho ta, thıÈng cıÈi ta nüu nÓp Í chÂ nÓi r˜ng, kh·ng düm ra giao Ω∂u Í Ω„ng b±ng Ω∂t ph≤ng. Nay ta Ω¨ Ω∆n Ωµy, ngo°i th°nh NghŒ An ΩÀu l° chi∆n trıÈng c®, m°y b®o Ω‹ l° nÓi r˜ng hay l° Ω„ng b±ng ? M°y Ω‹ng kœn c¯a th°nh ng„i x‹ trong ∂y, c‹ khüc g÷ mÊt mÚ gi° kh·ng ? Ta e lÒ m°y kh·ng tr‚n Ωµu khfii ΩıÏc cüi nhÚc khØn y∆m.

L≠i tr® lÈi PhıÁng Chœnh

Ph°m Ω„ viŒc lËn, l∂y nhµn nghÿa l°m g‚c; n≈n c·ng lËn, l∂y nhµn nghÿa l°m Ω∑u. Ch◊ c‹ nhµn nghÿa v¬n to°n th÷ c·ng viŒc mËi tr·i ch®y ΩıÏc.

NıËc m°y nhµn viŒc h‡ H„ lÂi Ω≠o, mıÏn cüi danh “thıÁng dµn Ωünh tÊi” ΩÃ thfia cüi th˙c “cıËp cða gi∆t ngıÈi”, l∂n chi∆m bÈ cfli ta, hi∆p Ωüp sinh dµn ta, n¥ng thu∆, nghi≈m h÷nh, b›n gio Ω¨i s≠n, dπu k¿ tiÃu dµn Í trong chÂ th·n cÔng ngfl h¿m, cÒng kh·ng ΩıÏc y≈n thµn m° s‚ng, nhµn nghÿa m° nhı th∆ ı ? Nay dµn oün th∑n gi∫n, nıËc m°y l≠i g¥p Ω≠i tang (nØm ∂t tˇ 1425, vua Minh Nhµn T·ng m∂t), nhı th∆ m° kh·ng bi∆t xæt m÷nh Ω‰i lÂi, l≠i c›n kæo d°i m¨i viŒc binh cüch Í phıÁng xa, khi∆n quµn lœnh phÁi thµy, nhµn dµn l∑m cüt. Ta e m‚i lo cða Qu˚ thŸ kh·ng Í ∂p Chuy≈n Du m° s¡ x®y ra ngay b≈n k¡ vüch. (Cµu n°y mıÏn lÈi cða cÚ Kh‰ng. ˚ n‹i triÀu Ω÷nh nh° Minh, cˆ ΩÃ ˚ v°o viŒc viÕn chinh, kh·ng lo nÊi trŸ, coi khæo m° h‡a bi∆n x®y ra ngay Í b≈n c≠nh sıÈn cÒng chıa bi∆t ch˜ng).

Thı Ωıa cho VıÁng Th·ng, SÁn Th‡

T·i nghe ΩiÀu tin l° v∫t büu cða nıËc ! NgıÈi m° kh·ng c‹ ΩiÀu tin th÷ c›n l°m tr› g÷. TrıËc Ωµy ti∆p ΩıÏc thı cða cüc ng°i v° cüc ng°i sai ngıÈi ra n‹i ıËc s˙ h›a gi®i, t·i Ω¨ nh∂t nh∂t nghe theo. Nay xem trong th°nh vπn Ω°o h°o Ω‹ng c‡c Ω∞p lÒy d˙ng r°o, hðy Ω„ c‰ ΩÃ ΩÓc sÓng Ω≠n, s¯a chi∆n khœ (s¯ k˚ : VıÁng Th·ng l∂y chu·ng Quy áiÀn, v≠c Ph‰ Minh, hðy ra ΩÃ ΩÓc sÓng Ω≠n, l≠i Ω∞p cao th≈m lÒy th°nh á·ng quan, Ω°o h°o Ω‹ng c‡c). Nhı v∫y th÷ cüc ng°i ΩŸnh rÓt quµn vÀ kinh chØng ? ΩŸnh bÀn gi˘ th°nh tr÷ chØng ? ΩÀu kh·ng sao hiÃu ΩıÏc. TruyŒn c‹ cµu : “B∂t th°nh v· v∫t” nghÿa l° n∆u kh·ng th°nh th˙c th÷ viŒc g÷ cÒng ΩÀu hfing c®. Ng°i n∆u th˙c kh·ng bfi lÈi trıËc, th÷ viŒc l°m tıÍng n≈n minh b≠ch nh˘ng l¡ lÏi h≠i. áŸnh rÓt quµn th÷ rÓt quµn, ΩŸnh Ω‹ng gi˘ th÷ Ω‹ng gi˘. CË sao m¥t ngo°i th÷ vÈ vÿnh k∆t hi∆u, b≈n trong l≠i ng∑m ng∂m mıu toan ? TıÍng ch≤ng n≈n sau trıËc trüi nhau, trong ngo°i b∂t nh∂t nhı v∫y. K¿ tiÃu dµn ngu nhıng m° tinh l∞m. T·i dπu mÈ t‚i kh·ng bi∆t g÷, nhıng th∫t c‹ nhı lÈi cÚ Kh‰ng T¯ n‹i “Xem cüch dÔng, nh÷n l‚i Ωi, xæt chÂ Ωˆng”, nhı v∫y th˙c d‚i cða l›ng ngıÈi, dπu nhfi b±ng tÁ t‹c cÒng kh·ng thÃ che gi∂u ΩıÏc.

Thı dÚ VıÁng Th·ng

Thı ΩŒ Ω∆n quan T‰ng binh th°nh sÁn h∑u.

Bˆc thı b˘a trıËc, chıa th∂y Ωüp phÚc : sai ngıÈi v°o ch˙c ΩÏi l≠i cÒng ch≤ng th∂y cho vÀ. V∫y th÷ cµu n‹i “Ng·n h°nh ph®i Ωi Ω·i vËi nhau” cða Ω≠i nhµn ng°y trıËc, nay Ωµu r„i ı? T·i nghÿa cüi Ω≠o nıËc nhfi thÈ nıËc lËn ph®i n≈n kœnh sÏ, v® nghÿ lÈi n‹i cða Ω≠i nhµn ng°y trıËc, nghÿa kh·ng nÎ tuyŒt, cho n≈n gÍi thı Ω∆n m¨i, ch≤ng chÓt ng≠i phiÀn. Nhıng ch≤ng ΩıÏc nhı l›ng, kh·ng bi∆t c‹ ph®i l° t÷nh th∆ khi∆n v∫y hay kh·ng ? Theo t·i trÊm tœnh cüi k∆ cða Ω≠i nhµn lÓc n°y, kh·ng g÷ b±ng rÓt quµn, kh®i ho°n ΩÃ c‰i cüi kh‰ can qua cho hai nıËc ΩÃ gÎ cüi v≠ hao h≠i cho qu‚c gia, ΩÃ v¬n cüi nghÿa d˙ng hÊ nıËc bŸ Ω‰, n‚i hÊ d›ng bŸ Ωˆt ΩÃ tfi cüi nhµn cða Ω∂ng vıÁng gi® coi b‚n bÃ Ωµu cÒng nhı Ωµu, tr≈n kh·ng phÚ s˙ ðy nhiŒm cða triÀu Ω÷nh, dıËi kh·ng trüi nghÿa xu∂t kh‰n cða Ω≠i tıËng, khi∆n t≈n ghi s¯ı süch, hü ch≤ng t‚t Ω¬p l∞m sao ! D˘ k¸ noi theo v∆t xµu cða Hün, áıÈng, ham Ω∂t lËn

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 18/18

thœch c·ng to, sao b±ng l°m cüi quµn nhµn nghÿa, ch◊ c‚t v÷ dµn m° Ωünh k¿ c‹ tÊi. Nay kh·ng nghÿ Ω∆n ΩiÀu Ω‹ m° ch◊ chØm chØm Ω∞p th°nh Ω°o h°o, ng°y ng°y l≈n mÍ c¯a th°nh cho quµn ra Ωünh c∞p rÁm cði, sao m° t˙ kh‰ Ω∆n th∆ !

á≠i nhµn n∆u b®o th°nh tr÷ hiÃm c‚ c‹ thÃ gi˘ ΩÃ chÈ ΩÏi, th÷ t·i e nıËc xa kh·ng cˆu ΩıÏc l¯a g∑n. N∆u b®o nh˘ng quµn dÒng c®m Í trong th°nh c›n nhiÀu, mu‚n quy∆t mÊt tr∫n s‚ng müi; th÷ t·i tıÍng khi t·i c›n Í Kh® Lam Tr° Lµn, cüc ng°i c‹ nh˘ng m∂y v≠n quµn tinh nhuŒ, m° t·i ch◊ c‹ m∂y trØm quµn tµm phÓc, t·i c›n Ωünh tan Ωi ΩıÏc ΩÃ th°nh cüi th∆ ch¿ nˆa, hu‚ng nay t·i g„m thu DiÕn, NghŒ, Thanh H‹a, Tµn B÷nh, Thu∫n H‹a v° á·ng á· cüc lÊ, tuyÃn quµn tinh nhuŒ c‹ h°ng m∂y chÚc v≠n, v∫y th÷ cüi k∆ s‚ng müi, c‹ thÃ ng„i tœnh m° bi∆t trıËc ΩıÏc r„i.

Song nıËc thŸnh hay suy, quan hŒ Í trÈi, quµn m≠nh hay y∆u, kh·ng cˆ Í nhiÀu. á≠i nhµn thıÈng xem viŒc h‡ H„ ng°y trıËc m° so vœ. T·i nghÿ viŒc ng°y nay vËi viŒc ng°y trıËc khüc nhau xa l∞m. H‡ H„ d‚i trÈi ngıÏc dµn m° t·i th÷ kœnh trÈi thu∫n dµn, l˚ thu∫n nghŸch khüc nhau l° mÊt. Quµn cða h‡ H„ trØm v≠n nhıng trØm v≠n l›ng, quµn cða t·i ch◊ v°i chÚc v≠n nhıng h∆t th∏y ΩÀu cÔng mÊt l›ng, ΩiÀu Ω‹ khüc nhau l° hai. Nay Ω≠i nhµn n∆u “kh·ng v÷ ngıÈi m° bfi lÈi n‹i ph®i”, quy∆t k∆ rÓt vÀ, sai ngıÈi thµn tœnh cÔng vËi SÁn Ω≠i nhµn (SÁn Th‡) sang s·ng hÊi h‡p, t·i s¡ xin lui quµn ngay vÀ cüc miÀn Th≠ch Th∂t, Thanh á°m (Thanh Tr÷), Khoüi Chµu ΩÃ ΩÏi xu∂t c¯. N∆u kh·ng nhı v∫y, t·i cÒng ch≤ng bi∆t l°m sao ΩıÏc.

L≠i dÚ VıÁng Th·ng

Thı kœnh cÔng quan T‰ng binh v° cüc vŸ á≠i nhµn.

Xıa nay ngıÈi gifii dÔng binh l° Í chÂ hiÃu bi∆t thÈi th∆. áıÏc thÈi v° c‹ th∆ th÷ bi∆n m∂t l°m c›n, h‹a nhfi th°nh lËn; m∂t thÈi v° kh·ng th∆ th÷ trÍ m≠nh ra y∆u, Ω‰i y≈n l°m nguy, ch◊ Í trong kho®ng trÍ b°n tay m° th·i. Nay cüc ngıÁi kh·ng rfl thÈi th∆, ch◊ d‚i gi® quen, hü ch≤ng ph®i l° h≠ng s∂t phu ΩËn høn, sao Ωð n‹i chuyŒn viŒc binh ΩıÏc. D≠o trıËc trong mang gian d‚i, ngo°i thüc gi®ng h›a, Ω∞p lÒy Ω°o h°o, chÈ quµn cˆu viŒn, tµm tœch kh·ng tfi, trong ngo°i b∂t nh∂t, nhı v∫y khi∆n ta tin sao ΩıÏc m° ch≤ng ph®i ngÈ. C‚ nhµn c‹ cµu r±ng : “K¿ khüc c‹ l›ng, ta lıÈng Ωoün l∂y”, tˆc l° th∆ Ω‹. Ng°y xıa nh° T∑n th·n tœnh süu nıËc, chuy≈n ch∆ b‚n biÃn, qu‚c chœnh kh·ng tu, m÷nh tan nıËc vÎ. Nay Ng· (Minh Thüi T‰ lÓc mËi khÍi binh, d˙ng nıËc l° nıËc Ng·) m≠nh Ω¨ Ωµu b±ng T∑n m° h° kh∞c hÁn T∑n nhiÀu l∞m, ch≤ng qua ch◊ trong v›ng mÊt nØm, sÕ Ω∆n n‚i nhau m° ch∆t h∆t, Ω‹ l° mŒnh trÈi chˆ ch≤ng ph®i sˆc ngıÈi. HiŒn nay phœa b∞c c‹ k¿ ΩŸnh Thi≈n Nguy≈n (b∂y giÈ H∫u chÓa nh° Nguy≈n c›n gi˘ Í phœa b∞c, Ω¥t ni≈n hiŒu l° Thi≈n Nguy≈n), b≈n trong c‹ m‚i lo T∑n Chµu cüc xˆ. Gi®ng T® mÊt khu kh·ng t˙ gi˘ ΩıÏc, hu‚ng l≠i c›n ch˙c Ωi l∂n chi∆m nıËc khüc n˘a sao ! B‡n cüc ngıÁi kh·ng hiÃu s˙ th∆, bŸ ta Ωünh b≠i, l≠i c›n ch˙c nœu l∂y TrıÁng PhÚ ΩÃ nhÈ uy thanh, nhı th∆ c‹ ph®i l° Ω≠i trıÏng phu kh·ng, hay ch◊ l° Ω°n b° th·i Ω‹ ?

S˙ th∆ ng°y nay dÔ c‹ vŸ thıÏng tıËng Ωem quµn Ω∆n Ωµy, cÒng quy∆t ch≤ng l°m tr› g÷ ΩıÏc, hu‚ng chi TrıÁng PhÚ ch≤ng qua Ω∆n ΩÃ m° nÊp m≠ng chˆ bfl n‹i g÷ !

Ng°y xıa vua Chi≈u LiŒt nh° Hün l° d›ng s‹t l≠i cða h‡ Lıu, Kh‰ng Minh c›n giÓp cho nghiŒp lËn l≠i d∂y l≈n ΩıÏc. Hu‚ng nay con chüu cða Ho°ng Tr∑n (Khi ∂y vua L≈ LÏi t≠m l∫p Tr∑n Cao l≈n ng·i, xıng l° con chüu nh° Tr∑n), mŒnh trÈi thu∫n cho, l›ng ngıÈi theo vÀ, nıËc Ng· kia c›n ch˙c Ωo≠t l°m sao ΩıÏc ! V® ΩÈi xıa cüc b∫c h°o kiŒt, chıa g¥p thÈi th÷ ∏n nüu, th∂y cÁ hÊi th÷ d∂y l≈n. Cho n≈n Y Do¨n ch◊ l° mÊt g® thÈ c∑y Í s∂t SØn, Thüi c·ng ch◊ l° mÊt ch°ng cµu cü Í s·ng VŸ, th∆ m° mÊt ngıÈi l°m Ω∆n vıÁng tü, mÊt ngıÈi l°m Ω∆n Ω∆ sı, v∫y Ω‹ l° ngıÈi h°o qu˚ chØng ? l° ngıÈi b∑n tiŒn chØng ? L≠i nhı MÊ Dung

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 19/19

nıËc Y≈n, Th≠ch L¥c nıËc TriŒu, Ω‹ l° ngıÈi Trung Qu‚c chØng ? l° ngıÈi mün rÏ chØng ? Ta nghÿ lÈi cða ngıÁi n‹i th∫t l° lÈi cða k¿ tiÃu nhµn rÏ m‡i, kh·ng ph®i lÈi n‹i cða ngıÈi Trung Qu‚c.

Nay cüc ngıÁi k∆ cÔng sˆc kiŒt, lœnh trüng mfii mŒt, trong kh·ng lıÁng th®o, ngo°i kh·ng cˆu viŒn, büm bœu l∂y mÊt kho®ng Ω∂t, thoi th‹p trong mÊt m®nh th°nh, ch≤ng ph®i l° mi∆ng thŸt tr≈n thËt, con cü trong ch∫u r„i sao ? V∫y m° c›n l˜a d‚i dµn ta, dÚ dÂ nh˘ng ΩiÀu phi nghÿa. Cüc k¿ trung th∑n nghÿa sÿ cða nıËc ta, trong khi cÔng üch, c›n n∆m m∫t n±m gai, kh·ng chŸu Ωem l›ng kia khüc, hu‚ng chi nhı ng°y nay c›n ai tin nghe nh˘ng lÈi b∂t nghÿa cða lÒ ngıÁi. Ch◊ e trong th°nh, ngıÈi Nam th÷ nhË thıÁng chÓa cÒ, ngıÈi Ng· th÷ kh·ng chŸu ΩıÏc kh‰, cÔng h≠i lÒ ngıÁi r„i Ωem nhau ra h°ng, nhı TrıÁng Phi, L¨ B‚ ng°y xıa, bŸ h≠i bÍi tay nh˘ng thð h≠, ∂y l° cüi l˚ t∂t nhi≈n Ω‹.

Nay cüc th°nh t˜ chˆc á· ty trÍ xu‚ng, ΩÀu tˆc gi∫n lÒ ngıÁi l˜a d‚i, nhiÀu ngıÈi vıÏt lÒy ra ngo°i, büo cüo nh˘ng t÷nh h÷nh b≈n trong; k¿ bŸ kh‚n c˙c th÷ Ωµm chæm lπn, kh·ng ΩÏi ph®i Ω∆n quµn lœnh cða ta n˘a. Ta ng„i suy tœnh cho lÒ ngıÁi th÷ cüi cÁ b≠i vong c‹ süu; NıËc lÚt m≈nh m·ng, tıÈng Ω‰ r°o nüt, cði cfi thi∆u th‚n, ng˙a ch∆t lœnh mŒt; b≠i vong Ω‹ l° mÊt. Ng°y xıa áıÈng Thüi T·ng b∞t Ki∆n áˆc m° Th∆ Sung ph®i ra h°ng, nay bao nhi≈u ®i quan hiÃm trÍ ΩÀu c‹ binh tıËng Ω„n Ω‹ng, viŒn binh n∆u Ω∆n, t∂t nhi≈n bŸ b≠i. ViŒn binh Ω¨ b≠i, lÒ ngıÈi c›n tr‚n Ω°ng trÈi, b≠i vong Ω‹ l° hai. NıËc ngıÁi binh khfie ng˙a bæo, nay c›n ΩÃ c® miÀn b∞c ΩÃ ph›ng thð quµn Nguy≈n, kh·ng rÂi Ωµu nh÷n ng‹ xu‚ng phœa nam ΩıÏc; b≠i vong Ω‹ l° ba. Can qua b∫n rÊn, chinh ph≠t r‚i ren, ngıÈi ch≤ng s‚ng y≈n, nhao nhao th∂t v‡ng : b≠i vong l° b‚n. T·i gian chuy≈n chœnh, chÓa y∆u trŸ v÷, xıÁng thŸt t°n nhau, v≠ khÍi Í trong tıÈng vüch; b≠i vong Ω‹ l° nØm. Nay ta n‰i d∫y quµn nghÿa, tr≈n dıËi cÔng l›ng anh hÔng t∫n l˙c, quµn lœnh ng°y mÊt luyŒn, khœ giËi ng°y mÊt t‚t, v˜a c∑y ruÊng v˜a Ωünh gi¥c, trong th°nh mfii mŒt, t˙ ph®i diŒt vong; b≠i vong Ω‹ l° süu. Ng„i gi˘ mÊt m®nh th°nh con, ΩÃ chÈ ΩÏi cüi cÁ b≠i vong ∂y, ta th∫t ti∆c thay cho lÒ ngıÁi. C‰ nhµn c‹ cµu “NıËc xa kh·ng cˆu ΩıÏc l¯a g∑n”. DÔ c‹ viŒn binh Ω∆n Ωµy, cÒng kh·ng œch g÷ cho s˙ b≠i vong c®. Ng°y xıa PhıÁng Chœnh M¨ K¸ ch◊ chuy≈n l°m nh˘ng s˙ h° ngıÏc sinh linh l∑m cüt, thi≈n h≠ oün thün : n°o m„ m® cða nh° ta, n°o b∞t vÏ con cða dµn ta, k¿ ch∆t h°m oan, ngıÈi s‚ng bŸ kh‰. LÒ ngıÁi l° nh˘ng ngıÈi xæt rfl s˙ cÁ, hiÃu sµu thÈi vÚ, v∫y n≈n chæm Ω∑u PhıÁng Chœnh M¨ K¸ Ωem Ω∆n c¯a quan dµng nÊp. Nhı v∫y trong th°nh s¡ khfii n≠n cü thŸt, trong nıËc s¡ khfii v≠ Ωau thıÁng, h›a hi∆u l≠i th·ng, can qua x∆p næp. N∆u mu‚n rÓt quµn vÀ nıËc, ta h¨y s¯a sang c∑u c‚ng, mua s∞m t°u thuyÀn, thðy lÚc hai ΩıÈng, tÔy theo ˚ mu‚n; quµn ra khfii cfli, mu·n ph∑n Ω®m b®o ΩıÏc y≈n ‰n kh·ng lo ng≠i g÷; nıËc ta l≠i phÚng c‚ng xıng th∑n, theo nhı lŒ trıËc. N∆u kh·ng nghe lÈi ta nhı v∫y, th÷ n≈n s∞m quµn d°n tr∫n, ra giao chi∆n Í gi˘a b÷nh nguy≈n ΩÃ quy∆t mÊt tr∫n thı hÔng ΩÃ xem cüi t°i hÁn kæm, kh·ng n≈n ng„i rÓ mÊt x‹, b∞t chıËc cüi ΩiŒu bÊ cða Ω°n b° n˘a.

Thı dÚ th°nh B∞c Giang

Thı ngfi vËi tıËng hiŒu, quan vi≈n, quµn nhµn trong th°nh B∞c Giang.

Ta nghe ngıÈi c‹ b∞c nam nhıng Ω≠o kh·ng kia khüc, nhµn dµn quµn t¯, ch≤ng ph®i l° ri≈ng Í mÊt nÁi n°o. NıËc An Nam ta, tuy xa xØm Í cfli Lÿnh Ngo≠i, nhıng vπn c‹ ti∆ng l° mÊt nıËc thi thı, nh˘ng b∫c ngıÈi t°i thˆc trœ mıu, kh·ng ΩÈi n°o l° kh·ng s≥n c‹. BÍi v∫y ph°m nh˘ng c·ng viŒc ta l°m h∆t th®y ΩÀu noi theo lÕ nghÿa, tr≈n ˆng vËi trÈi, dıËi thu∫n vËi ngıÈi.

D≠o trıËc quan t‰ng binh Th°nh sÁn h∑u t˜ sau tr∫n thua Í Ninh KiÀu, c‹ sai ngıÈi Ωıa thı ıËc s˙ h›a gi®i. Ta n≈n mu‚n h∆t l›ng kœnh thu∫n vËi triÀu Ω÷nh, dıËi mu‚n gÎ n≠n can qua cho hai nıËc, cho n≈n nh∂t nh∂t nghe c®. H∞n l≠i khuy≈n ta dµng biÃu c∑u phong,

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 20/20

b®o sau khi ΩŒ biÃu l∫p tˆc lui quµn. V∫y m° biÃu Ω¨ Ωi r„i, quµn vπn kh·ng lui, l≠i c›n b„i Ω∞p r°o lÒy, s¯a sang khœ giËi, t˙ l∂y th∆ l°m Ω∞c k∆, bÊi ıËc th∂t tin Ω∆n v∫y l° cÔng. Nay cüc nÁi Thanh H‹a, DiÕn Chµu, quµn thð vŒ Ω¨ ΩÀu Ω∆n h∆t c® Ωµy, ph°m vÏ con t°i v∫t cða h‡, kh·ng hÀ bŸ suy suyÃn m®y may n°o c®. Ta nghÿ cüi k∆ hÁn h∆t cða lÒ ngıÁi bµy giÈ kh·ng g÷ b±ng ra khfii th°nh, cÔng quan á‚c quµn h‡ S°i quy∆t viŒc vÀ ΩÃ khfii ch∆t u‰ng m∂y ng°n tœnh mŒnh Í trong th°nh.

Ta thıÈng xem nh˘ng viŒc Ω∞t th∂t cða ngıÈi xıa, nhı B≠ch KhÍi nıËc T°u, H≠ng Vfl nıËc SÍ, gi∆t k¿ Ω¨ h°ng v° bÊi ıËc. Ta quy∆t kh·ng khi n°o l≠i l°m nhı th∆ : cüc ngıÈi n≈n cˆ khoan tµm, Ω˜ng nghi ngÈ m° hfing viŒc. NgıÁi n∆u b®o th°nh cao h°o sµu, lıÁng th˙c l≠i nhiÀu, th÷ nhı Thanh H‹a, NghŒ An cüc th°nh, th°nh kh·ng ph®i kh·ng cao, h°o kh·ng ph®i kh·ng sµu, lıÁng kh·ng ph®i kh·ng nhiÀu, binh kh·ng ph®i kh·ng m≠nh, m° quan á· Ω‚c Süi, quan kh·ng ph®i kh·ng to, trœ kh·ng ph®i kh·ng süng, cÒng c›n ph®i tÔy thÈi Ω≠t bi∆n, ΩÃ gi˘ to°n tœnh mŒnh cho m∂y v≠n ngıÈi : v∫y m° lÒ ngıÁi l≠i c›n mu‚n gi˘ lÈi b°n hı ΩÃ mang l∂y v≠ th˙c, hü ch≤ng cÒng l∑m l∞m ı ?

V® ta xem nıËc ngıÁi hiŒn nay, trong c‹ m‚i nguy bi∆n tıÈng vüch, ngo°i c‹ k¿ cıÈng ΩŸch B∞c Nguy≈n, ho°ng trÔng Ω≠i h≠n lu·n nØm, gi¥c cıËp n‰i nhı ong v∂y, cüi cÁ tüng lo≠n, hü ch≤ng Ωð bi∆t trıËc r„i sao. B∫c trœ gi® thıÈng bi∆t trıËc t˜ khi viŒc chıa Ω∆n nÁi, cË sao lÒ ngıÁi l≠i ki∆n cÁ mÊt cüch muÊn m°ng m° c‚ mu‚n t˙ kh‰ nhı v∫y. LÒ ngıÁi n∆u chŸu ra ngo°i th°nh cÔng ta h›a thµn, ta s¡ coi cüc ngıÁi nhı t÷nh anh em ruÊt thŸt, ch≤ng nh˘ng l° b®o to°n vÏ con tœnh mŒnh m° th·i. N∆u kh·ng nhı v∫y th÷ tÔy l›ng cüc ngıÁi, ch◊ trong sËm t‚i s¡ g¥p nhau ch≤ng lµu lai g÷. á∆n lÓc b∂y giÈ, cüc ngıÁi c‹ h‚i l≠i cÒng kh·ng kŸp n˘a, cüc ngıÁi n≈n nghÿ k˛.

Thı dÚ th°nh Tam Giang

Thı ngfi cÔng tıËng hiŒu quan vi≈n quµn nhµn trong th°nh Tam Giang.

ChÂ Ωüng qu˚ cða ngıÈi quµn t¯ l° Í chÂ thˆc thÈi Ω≠t bi∆n, lıÏng sˆc liŒu m÷nh. Nay c‹ k¿ l∂y qu® trˆng chim ΩÃ ch‚ng vËi nÓi Thüi, l∂y c°ng b‡ ng˙a ΩÃ c®n l≠i bünh xe, m° t˙ cho l° sˆc c‹ th˜a tıÍng cÒng t˙ ngu quü l∞m. LÒ ngıÁi l∂y mÊt s‚ v°i ba trØm quµn, gi˘ m®nh c· th°nh ΩÃ cÔng ta Ω‚i khüng, phfing c‹ khüc g÷ nhı th∆ ? Th¯ nghÿ th°nh tr÷ cða cüc ngıÁi, cao sµu kh·ng th∂m vËi th°nh NghŒ An, lıÁng th˙c cða cüc ngıÁi, Ω∑y Ωð sao ΩıÏc b±ng th°nh DiÕn Chµu, m° quµn vÒ dÒng c®m t˙ l≠i l∂y Ωµu ΩıÏc nhiÀu nhı quµn DiÕn, NghŒ, quan tıËc cða cüc ngıÁi, l≠i kh·ng lËn b±ng Süi Ω· Ω‚c. Nay DiÕn, NghŒ, Thu∫n H‹a, Tµn B÷nh, Tr∂n Giang, cüc xˆ, quµn gi˘ th°nh ΩÀu Ω¨ mÍ c¯a ra h°ng. DıËi cµy b„ ΩÀ Í b∆n nay (b∆n b„ ΩÀ) Süi Ω· Ω‚c Ω¨ ΩŸnh ng°y rÓt quµn vÀ kinh, ph°m nh˘ng quan quµn v° vÏ con t°i s®n, ΩÀu kh·ng bŸ ph≠m Ω∆n m®y may n°o c®. V∫y m° lÒ ngıÁi c›n cˆ m≈ lÓ, kh·ng chŸu tœnh xa, sao m° ki∆n cÁ mÊt cüch ch∫m muÊn v∫y ?

Cüc tıËng sÿ cða ta ai cÒng ΩÀu hØm hÍ mu‚n phü v°o th°nh, nhıng ta nghÿ tıhÁng s‚ ngıÈi v· tÊi Í trong th°nh, v÷ cüc ngıÁi m° bŸ v≠ lµy, ti∆ng tr‚ng n‰i l≈n, ng‡c Ωü kh·ng c›n phµn biŒt, bÍi v∫y vi∆t m∂y d›ng ch˘ n°y gÍi Ω∆n.

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 21/21

8) TrÓc ch¿ ng‹i tan

B∂y giÈ b‡n VıÁng Th·ng, M¨ K¸, SÁn Th‡ Ω‹ng gi˘ trong th°nh á·ng Quan. Ngo°i m¥t vπn sai sˆ gi® Ωi l≠i, gi® cüch b°n s˙ gi®ng h›a, nhıng Ω‹ ch◊ l° k∆ ho¨n binh, c‚t khi∆n quµn ta Ω˜ng Ωünh g∂p v°o th°nh. Th˙c th÷ b≈n trong chÓng vπn ng∂m ng∑m Ω∞p lÒy Ω°o h°o, tœnh k∆ bÀn gi˘.

Quan th˜a ch◊ NguyÕn Tr¨i phÚng mŒnh B÷nh áŸnh VıÁng vi∆t Ωıa v°o trong th°nh trıËc sau h°ng v°i chÚc bˆc thı thıÁng lıÏng ΩiÀu Ω÷nh, v° l≠i m≠o hiÃm v°o trong th°nh m∂y l∑n giao thiŒp vËi b‡n h‡ n˘a. Song b‡n VıÁng Th·ng vπn chıa chŸu Ωüp l≠i b±ng s˙ th°nh th˙c ΩÃ mÍ c¯a th°nh ra gi®ng h›a.

ChÏt c‹ tin büo nh° Minh sai An viÕn h∑u l° LiÕu ThØng, KiÀm qu‚c c·ng l° MÊc Th≠nh Ωem hai Ω≠o binh sang cˆu viŒn cho b‡n VıÁng Th·ng ΩÀu Ω¨ ti∆n Ω∆n bÈ cfli.

Nguy≈n t˜ sau khi bŸ thua mÊt tr∫n lËn, ph®i lui v°o c‚ thð trong th°nh á·ng Quan, l≠i th∂y tıËng sÿ cüc th°nh khüc lÚc tÚc mÍ c¯a Ω∑u h°ng quµn Nam, bi∆t l° s˙ th∆ r∂t nguy. VıÁng Th·ng mÊt m¥t sai sˆ Ωi l≠i vËi B÷nh áŸnh VıÁng, gi® cüch nghŸ h›a nhıng mÊt m¥t khüc Ω¨ sai ngıÈi phi büo vÀ triÀu xin quµn cˆu viŒn. Kh·ng nh˘ng v∫y, v÷ sÏ quµn triÀu Ω∆n lµu, VıÁng Th·ng l≠i c∑u cˆu viŒn v°o h„i thüng 6 nØm Ωinh vŸ (1427), Ω¨ do cüc tıËng cða ta l° L≈ Lıu, L≈ B·i Ωünh mÊt tr∫n tan Í c¯a ®i Phü LÒy ; VıÁng Th·ng r∂t th∂t v‡ng, Ω°nh ch◊ b‹ g‚i ng„i ΩÏi viŒn binh chœnh thˆc cða Minh triÀu phüi sang.

TriÀu Ω÷nh nh° Minh ti∆p ΩıÏc tin thua cða VıÁng Th·ng Ωıa vÀ, kœp sai t‰ng binh An viÕn h∑u LiÕu ThØng, Tham tıËng B®o ΩŸnh bü LıÁng Minh, á· Ω‚c Th·i TÚ, Binh bÊ thıÏng thı L˚ Khünh, C·ng bÊ thıÏng thı Ho°ng PhÓc, Th‰ quan H˘u b‚ chœnh sˆ NguyÕn áˆc Huµn lÿnh mÊt Ω≠o binh 10 v≠n v° 2 v≠n con ng˙a ; sai Chinh nam tıËng quµn KiÀm qu‚c c·ng MÊc Th≠nh, Tham tıËng Hıng an bü T˜ Hanh, Tµn ninh bü á°m Trung lÿnh mÊt Ω≠o binh 5 v≠n v° 1 v≠n con ng˙a, cÔng kæo sang l∂n nıËc Nam ΩÃ cˆu viŒn cho b‡n VıÁng Th·ng.

Thüng 9 nØm Ωinh vŸ (1427), hai Ω≠o viŒn binh cða gi¥c kæo Ω∆n bi≈n thÔy, Ω≠o cða LiÕu ThØng ti∆n ph≠m v°o c¯a ®i Pha LÒy (Nam Quan), Ω≠o cða MÊc Th≠nh ti∆n ph≠m v°o c¯a ®i L≈ Hoa. Thüi T‰ ΩıÏc tin, kœp h‡p cüc tıËng l≠i b°n r±ng :

— Gi¥c v‚n coi khinh thıÈng ta, cho l° ngıÈi nıËc ta nhÓt nhüt, vπn sÏ uy gi¥c, nghe Ω≠i binh cða h‡ kæo Ω∆n, t∂t ph®i b‚i r‚i ; phıÁng chi m≠nh t∂t l∂n n‰i y∆u, nhiÀu t∂t th∞ng ΩıÏc œt cÒng l° s˙ thıÈng. H‡ kh·ng hiÃu rfl Ωµu cüi th∆ thua ΩıÏc, cüi cÁ v∑n chuyÃn. V® quµn cˆu c∂p c‚t Í s˙ nhanh ch‹ng gi¥c t∂t ph®i g∂p ΩıÈng ti∆n mau. Binh phüp Ω¨ n‹i “NØm trØm d¥m ch≠y ch‡t v÷ lÏi t∂t quø thıÏng tıËng”. Nay LiÕu ThØng Ω∆n Ωµy, ΩıÈng sü xa x·i, ngıÈi t∂t mfii mŒt. Ta l∂y quµn nh°n d∫t m° Ωünh quµn nh‡c mŒt, t∂t l° ph®i th∞ng.

áo≠n r„i ng°i sai b‡n L≈ Süt, Lıu Nhµn ChÓ, L≈ L¨nh, L≈ ThÚ, lÿnh mÊt v≠n tinh binh v° 5 con voi, Ω∆n phÚc trıËc Í ®i Chi LØng ΩÃ ΩÏi Ωünh phü Ω≠o quµn cða LiÕu ThØng ; c›n m¥t c¯a ®i L≈ Hoa, sai b‡n Ph≠m VØn X®o, L≈ Kh®, L≈ Trung, K≈ KhuyÃn Ωem quµn ngØn ch¬n. Cüc tıËng ai n∂y l¨nh mŒnh.

B∂y giÈ tr∂n gi˘ c¯a ®i Pha LÒy l° tıËng L≈ Lıu, th∂y Ω≠i quµn cða LiÕu ThØng r∑m rÊ kæo Ω∆n bi∆t kh·ng thÃ ch‚ng ch‡i n‰i, ph®i t≠m rÓt vÀ gi˘ ®i Lıu. Gi¥c l≠i ti∆n bˆc Ω∆n ®i Lıu. L≈ Lıu ph®i lui vÀ gi˘ ®i Chi LØng. Gi¥c l≠i ti∆n Ω∆n ®i Chi LØng. B‡n cüc tıËng L≈ Süt, Lıu Nhµn ChÓ lÓc ∂y Ω¨ Ω∆n mai phÚc Í g∑n c¯a ®i Chi LØng, bøn b®o L≈ Lıu ra giao chi∆n vËi gi¥c nhıng gi® cüch thua m° ch≠y. Gi¥c th∂y L≈ Lıu l≠i ch≠y, m˜ng l∞m, LiÕu ThØng thµn Ω‚c xu∂t Ω≠i binh Ωu‰i theo. Khi gi¥c kæo Ω∆n chÂ m≠i phÚc, mÊt ti∆ng phüo hiŒu n‰i l≈n, cüc tıËng L≈ Süt, Lıu Nhµn ChÓ h· quµn phÚc b‚n m¥t n‰i l≈n, x·ng v°o Ωünh

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 22/22

gi∆t. Gi¥c trong lÓc b∂t ngÈ, ho®ng h‚t vÎ ch≠y, gi°y xæo l≈n nhau m° ch∆t. Quµn ta hØng hüi Ωünh gi∂n, chæm ch∆t ΩıÏc LiÕu ThØng Í nÓi M¨ An v° quµn gi¥c hÁn mÊt v≠n Ω∑u.

Sau m∂y h·m, Thüi T‰ l≠i sai b‡n cüc tıËng L≈ L˚, L≈ VØn An lÿnh ba v≠n quµn Ω∆n nÓi M¨ An ti∆p ˆng. Quµn ta b∂y giÈ Ω¨ Ω∑y Ωð sˆc m≠nh, cüc tıËng Ω‚c binh ti∆n Ωünh, l≠i chæm ΩıÏc LıÁng Minh Í trıËc m¥t tr∫n, L˚ Khünh th∆ cÔng ph®i t˙ t¯ trong Ωüm lo≠n quµn. Quµn Minh bfi l≠i hai v≠n xüc ch∆t Í chi∆n trıÈng vËi kh·ng bi∆t bao nhi≈u l˜a ng˙a v° quµn nhu khœ giËi.

á≠o quµn n°y cða gi¥c ch◊ c›n l≠i hai Ω≠i tıËng l° Th·i TÚ, Ho°ng ThÓc Ω‚c xu∂t. Th·i TÚ tıÍng th°nh XıÁng Giang h¨y c›n trong tay h‡, n≈n dπn quµn Ω∆n. Ch≤ng ngÈ Ω∆n nÁi, th°nh ∂y Ω¨ Í trong tay quµn ta r„i. TÚ r∂t th∂t v‡ng v° sÏ h¨i.

G¥p trÈi mıa b¨o, gi¥c kh·ng ti∆n binh ΩıÏc, Ω≈m t‚i TÚ sai quµn b∞n sÓng l°m hiŒu ΩÃ h›ng hai th°nh á·ng Quan v° Chœ Linh nghe ti∆ng sÓng m° ra cˆu viŒn. C‹ bi∆t Ωµu nh˘ng th°nh kia t˙ cˆu m÷nh chıa ΩıÏc, c›n cˆu g÷ ai. Thüi T‰ sai thðy bÊ chı quµn ti∆n Ω∆n bao vµy, l≠i chia quµn Ω‹ng ch¥n h∆t cüc c¯a ®i M¨ An, Chi LØng v° Pha LÒy. Th·i TÚ, Ho°ng PhÓc th∂y ti∆n kh·ng c‹ ΩıÈng, lui kh·ng c‹ l‚i, ph®i gi® cüch xin h›a, nhıng th˙c th÷ ng∂m ng∑m di binh Ω∆n th°nh Chœ Linh. Thüi T‰ bi∆t rfl gian k∆ cða chÓng, nh∂t ΩŸnh kh·ng cho h›a. Ng°i sai Tr∑n Nguy≈n H¨n Ωem quµn ch¬n ΩıÈng gi¥c v∫n lıÁng; sai cüc tıËng L≈ V∂n, L≈ Kh·i Ωem ba ng°n quµn thi∆t ΩÊt cÔng vËi b‡n L≈ Süt, L≈ L˚ hÏp sˆc Ωünh gi¥c. K∆t qu® tr∫n n°y, quµn ta l≠i Ωünh cho quµn Minh Ω≠i b≠i, chæm ΩıÏc h°ng v≠n thð c∂p, b∞t s‚ng ΩıÏc Th·i TÚ, Ho°ng PhÓc cÔng mÊt s‚ lËn quµn gi¥c, l≠i thu ΩıÏc v°ng b≠c l˜a ng˙a gıÁm giüo r∂t nhiÀu. Th∆ l° Ω≠o quµn cða LiÕu ThØng mang Ωi, Ω∆n Ω∂y ho°n to°n tan vÎ.

C›n Ω≠o quµn cða MÊc Th≠nh b∂y giÈ ΩıÁng c∑m c˙ vËi b‡n cüc tıËng Ph≠m VØn X®o, L≈ Kh® Í c¯a ®i L≈ Hoa. Thüi T‰ liŒu ch˜ng MÊc Thanh c‹ tu‰i, tr®i viŒc Ω¨ nhiÀu, l≠i v‚n bi∆t thanh danh cða ng°i, t∂t h∞n c›n ng„i chÈ xem s˙ th°nh b≠i cða LiÕu ThØng ra sao chˆ kh·ng chŸu ti∆n quµn mÊt cüch x‚c n‰i. Ng°i bøn m∫t truyÀn cho cüc tıËng Í ®i L≈ Hoa, h≥ng Ω¥t quµn phÚc ΩÃ ΩÏi, Ω˜ng ra giao chi∆n vËi gi¥c vÊi, Ω∆n khi quµn ta Ωünh tan ΩıÏc Ω≠o quµn cða LiÕu ThØng r„i, ng°i sai Ωem mÊt vi≈n ch◊ huy, ba vi≈n thi≈n hÊ trong s‚ nh˘ng tÔ binh m° ta b∞t ΩıÏc, cÔng l° s∞c thı ∂n tœn cða LiÕu ThØng, Ωıa Ω∆n quµn dinh MÊc Th≠nh. B‡n MÊc Th≠nh tr·ng th∂y h∆t sˆc kinh ho®ng, ch◊ trong ch‚c lüt, quµn lœnh t˙ tan vÎ m° ch≠y. B‡n cüc tıËng X®o, Kh® b∂y giÈ mËi th® quµn Ωu‰i chæm ΩıÏc hÁn v≠n thð c∂p, ngo°i ra quµn gi¥c c›n ng¨ xu‚ng khe ng›i bfi m≠ng kh·ng bi∆t bao nhi≈u m° kÃ. MÊc Th≠nh ch◊ c›n ΩıÏc mÊt ngıÈi mÊt ng˙a cun cðn ch≠y tr‚n.

B∂y giÈ to°n cfli nıËc ta, Thüi T‰ Ω¨ thu phÚc l≠i ΩıÏc g∑n h∆t, quµn gi¥c Ω‹ng Í cüc th°nh Ω¨ n‚i nhau mÍ c¯a ra Ω∑u h°ng c®, ch◊ c›n c‹ 4 th°nh Tµy á·, C‰ LÊng, á·ng Quan v° Chœ Linh c›n Í tay quµn gi¥c m° th·i. Sau khi phü vÎ hai Ω≠o viŒn binh cða gi¥c, Thüi T‰ sai vi≈n th·ng s˙ á¥ng Hi∆u TÊc Ωem Th·i TÚ, Ho°ng PhÓc v° mÊt s‚ lËn tÔ binh, qu® ∂n song h‰ cÔng ki∆m ∂n, cÈ tr‚ng s‰ süch cüc thˆ, Ωıa v°o cho cüc tıËng sÿ trong th°nh á·ng Quan bi∆t. TrıËc Ωµy th°nh á·ng Quan th∂y quµn ta ph· cho bi∆t nh˘ng khœ giËi b∞t ΩıÏc trong lÓc h≠ th°nh XıÁng Giang, l≠i nghe hai Ω≠o viŒn binh ΩÀu bŸ thua vÎ r„i, song l›ng ngıÈi vπn c›n h„ nghi, chıa chŸu tin h≤n l° th˙c, vπn cˆ Ω‹ng c¯a th°nh c‚ gi˘. á∆n b∂y giÈ th∂y b‡n Ho°ng PhÓc, Th·i TÚ Ω¨ th°nh tÔ binh c®, l≠i th∂y bao nhi≈u nh˘ng chˆng cË thua tr∫n mÊt cüch nhÁ nhu‚c, m‡i ngıÈi ΩÀu khi∆p sÏ, ngÁ ngüc nh÷n nhau. Trong khi ∂y, Thüi T‰ vπn sai cüc tıËng d˙ng Ω„n Ω∞p lÒy Í quanh th°nh á·ng Quan, d˙ ΩŸnh c·ng phü.

Bi∆t cÁ kh·ng thÃ n°o ch‚ng l≠i ΩıÏc n˘a, VıÁng Th·ng, SÁn Th‡ ph®i sai vi≈n Thi≈n hÊ h‡ H≠ Ωem thı Ω∆n dinh B„ áÀ tfi t∂m l›ng th°nh th˙c c∑u h›a, xin mÍ cho mÊt ΩıÈng ΩÃ rÓt quµn vÀ.

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 23/23

Thüi T‰ s≥n lıÏng khoan dung, ıng thu∫n cho h›a. Song cüc tıËng sÿ v° nhµn dµn nh˘ng ngıÈi cØm gi∫n vÀ s˙ t°n ngıÏc cða quµn gi¥c b∂y lµu, ΩÀu xin cˆ Ωünh Ω∆n cÔng ΩÃ gi∆t tiŒt b‡n chÓng kh·ng tha mÊt m‚ng, ngfl h∑u h® ΩıÏc m‚i phπn cho trÈi Ω∂t, th∑n, ngıÈi, müt ΩıÏc h„n oan cho sinh linh v· tÊi, r¯a cüi h‰ v· cÔng cho Ω∂t nıËc, thfia t∂m l›ng trung nghÿa cða sÿ dµn.

Ng°i th∂y nhiÀu ngıÈi mu‚n nhı v∫y, l›ng r∂t phµn vµn, bøn hfii ˚ ki∆n quan Th˜a ch◊ NguyÕn Tr¨i. NguyÕn Tr¨i tµu r±ng :

— Gi¥c Minh hung ho≠nh, l›ng ngıÈi chˆa oün Ω¨ sµu, nay mu‚n gi∆t h∆t b‡n chÓng Ωi ΩÃ tr® thÔ xıa, kh·ng ph®i l° kh·ng c‹ l¡. Song ch◊ nghÿ nıËc m÷nh l° mÊt nıËc nhfi, tranh ch‡i vËi nıËc T°u to lËn hÁn m÷nh g∂p m∂y mıÁi l∑n, ch◊ l° mÊt s˙ b∂t Ω∞c dÿ. V∫y n∆u c‹ cüch n°o c‹ thÃ d∂p m‚i binh trang, gÎ n≠n can qua cho trØm h‡, l¡ n°o m÷nh n≈n bfi qua, m÷nh mu‚n phü v°o s°o huyŒt, Øn gan u‚ng müu ΩÃ r¯a m‚i thµm c˜u, kh·ng ph®i l° mÊt s˙ kh‹ khØn. Nhıng th∑n trÊm e nhı v∫y s¡ k∆t m‚i thÔ vËi triÀu Minh quü sµu. V÷ s˙ tr® thÔ, v÷ s˙ cˆu vËt l∂y thÃ diŒn cða mÊt nıËc lËn, Minh chÓa t∂t l≠i phüi binh sang, nhı th∆ cüi v≠ binh Ωao, bi∆t Ω∆n bao giÈ cho dˆt ΩıÏc. Chi b±ng ta n≈n th˜a lÓc n°y k¿ kia lµm v°o th∆ cÔng m° cÔng h‡ h›a hi∆u ΩÃ t≠o phÓc cho c® sinh linh hai nıËc. H≠ th∑n tin r±ng n∆u ta ph‹ng thœch cho b‡n VıÁng Th·ng vÀ, kh·ng lo g÷ b‡n chÓng l≠i trÍ sang Ωµy qu∂y nhiÕu ta n˘a. BÍi chœnh VıÁng Th·ng Ω¨ chün n®n viŒc dÔng binh Í nıËc ta l∞m. Chˆng cË l° Í trong mÊt b°i biÃu gi∂u v°o gi˘a mÊt thfii süp cða VıÁng Th·ng ΩŒ vÀ Minh triÀu m° g∑n Ωµy quµn ta b∞t ΩıÏc, trong Ω‹ Ω≠i khüi Th·ng n‹i r±ng : “Xin th·i Ω˜ng v÷ mi∆ng Ω∂t h¿o lünh mÊt phıÁng m° l°m nh‡c quµn lœnh Ωi xa mu·n d¥m. Bµy giÈ mu‚n Ωünh l≠i ph®i dÔng s‚ quµn nhı Ω≠o ban Ω∑u mang Ωi, m° ph®i ΩıÏc ch˜ng 6, 7 vi≈n Ω≠i tıËng nhı h≠ng TrıÁng PhÚ, mËi c‹ thÃ mıu Ω„ ΩıÏc. Nhıng dÔ l≠i l∂y ΩıÏc th÷ s˙ gi˘ sau n°y cÒng vπn kh‹ l›ng”. Xem Ω‹ th÷ n∆u ta th® b‡n VıÁng Th·ng vÀ nıËc chuy∆n n°y, h‡ s¡ Ωem ΩiÀu lÏi h≠i n‹i rfl vËi vua Minh, n≠n binh qua s¡ c∞t Ωˆt ΩıÏc ngay. Sao ta c›n n≈n gi∆t k¿ Ω¨ b‹ tay c∑u h°ng ΩÃ gµy cüi h‡a n≠n v· cÔng vÀ sau n°y n˘a. V∫y viŒc Ω‹ l° viŒc hŒ tr‡ng, düm xin vıÁng thıÏng n≈n v÷ l›ng thıÁng nh˘ng sinh linh m° suy tœnh mÊt cüch th∏m th∫n, Ω˜ng ΩÃ sau n°y ph®i h‚i.

Thüi T‰ g∫t Ω∑u, cho lÈi NguyÕn Tr¨i n‹i l° r∂t ph®i, bøn tuy≈n lÈi cüo dÚ vËi m‡i ngıÈi r±ng :

— Tr® thÔ büo oün, l° thıÈng t÷nh cða con ngıÈi ta; kh·ng mu‚n gi∆t ngıÈi, l° b‰n tµm cða Ω∂ng nhµn gi®. Quµn Minh t˜ khi sang nıËc ta, cıËp cða gi∆t ngıÈi, t°n dµn h≠i v∫t, nay Ω∆n lÓc th∆ cÔng l˙c kiŒt, b‹ tay chÈ ch∆t, ta dÔ c‹ gi∆t h∆t chÓng Ωi, cÒng l° cüi tÊi Ωüng chŸu cða b‡n chÓng. Song ch◊ v÷ nghÿ r±ng gi∆t k¿ cÔng k∆ xin h°ng l° viŒc kh·ng n≈n chÓt n°o. D˘ k¸ thfia m‚i l›ng tˆc gi∫n mÊt bu‰i; ΩÃ chŸu ti∆ng cıÈi ch≈ mu·n ΩÈi gi∆t k¿ Ω¨ h°ng, sao b±ng bu·ng tha m≠ng s‚ng cho h°ng ˆc v≠n ngıÈi, ΩÃ t∞t m‚i tranh chi∆n sau Ωµy, s¯ xanh ghi chæp, ng°n thða dµy thÁm, tıÍng chÓng ta r∂t n≈n cµn nh∞c.

Nghe lÈi cüo dÚ, m‡i ngıÈi mËi kh·ng ai b°n ngang g÷ n˘a.

Thüng ch≠p nØm ∂y, b‡n VıÁng Th·ng, M¨ Anh, T˚ An, Tr∑n Trœ, SÁn Th‡, M¨ K¸, PhıÁng Chœnh, Gi¥c Khi≈m l° nh˘ng tıËng gi˘ th°nh á·ng Quan; H° Trung l° tıËng gi˘ Tµy á·; Cao TıÈng l° tıËng gi˘ Chœ Linh, lÚc tÚc Ωıa b‡n ngıÈi Nam theo lÿnh chˆc quan cða gi¥c cÔng nh˘ng binh dµn bŸ b∞t hi∆p ph®i theo, to°n s‚ giao tr® B÷nh áŸnh VıÁng. Ng°i sai cüc tıËng s¯a sang ΩıÈng sü, c∂p phüt t°u thuyÀn ΩÃ cho gi¥c tÔy tiŒn hai ΩıÈng thðy lÚc rÓt vÀ. L≠i Ωem b‡n quµn h°ng t˜ trıËc cÔng Ho°ng PhÓc, Th·i TÚ v˜a mËi b∞t ΩıÏc, g„m nam phÚ l¨o ∂u cða gi¥c tËi s‚ hÁn 30 v≠n ngıÈi, l≠i nh˘ng cÈ ki∆m, ∂n tœn v° s‰ süch quµn lœnh, h∆t th®y giao cho b‡n VıÁng Th·ng Ωem vÀ.

B‡n VıÁng Th·ng vÀ Ω∆n Long Chµu, vua Minh th∂y s˙ th∆ Ω¨ Ω∆n nhı v∫y, bi∆t kh·ng l°m g÷ ΩıÏc n˘a, bøn xu‚ng s∞c dÚ g‡i tıËng sÿ Ωem quµn vÀ B∞c, tr® nıËc ViŒt Nam,

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 24/24

v° khuy≈n nıËc Nam n≈n gi˘ theo lŒ triÀu c‚ng nhı kho®ng nØm H„ng VÒ (ni≈n hiŒu cða Minh Thüi T‰ 1368—1398) ng°y xıa.

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 25/25

9) B÷nh Ng· Ω≠i cüo

Th∆ l° sau hÁn 20 nØm, ngıÈi Minh sang chi∆m cˆ nıËc ta, thi h°nh nh˘ng chœnh süch hung t°n, khi∆n ta Ω∂t nıËc ph®i Ω∞m ch÷m, nhµn dµn ph®i Ω∑y Ω‡a, th÷ Ω∆n ng°y nay Ω¨ nhÈ ΩıÏc vŸ chµn chð Í Lam SÁn cÔng vËi cüc b∫c trung th∑n nghÿa sÿ cða Ω∂t nıËc, tr®i mıÈi nØm n∆m m∫t n±m gai, phÁi xıÁng Ω‰ müu, Ω¨ Ωünh Ωu‰i ΩıÏc gi¥c m° thu phÚc l≠i ΩıÏc sÁn h°. T˜ Ωµy, tr„i H„ng m∑m L≠c l≠i xanh tıÁi, nÓi T®n s·ng L· l≠i trong süng, lŸch s¯ ViŒt Nam sau mÊt h„i Ωen t‚i l≠i mÍ ra mÊt tµn k˝ nguy≈n.

Qua sang nØm sau tˆc l° nØm m∫u thµn (1428), thüng tı ng°y r±m, B÷nh áŸnh VıÁng t˜ ng·i ΩiŒn cfi Í b∆n B„ áÀ thi≈n v°o th°nh á·ng Kinh (H° NÊi), l≈n ng·i Ho°ng á∆, Ω¥t ni≈n hiŒu l° Thu∫n Thi≈n, sai quan H°n lµm Th˜a ch◊ h‡c sÿ ki≈m L≠i bÊ ThıÏng thı NguyÕn Tr¨i l°m b°i cüo B÷nh Ng· b‚ cüo ra vËi thi≈n h≠.

B°i cüo r±ng

Thay trÈi l°m viŒc, Ho°ng thıÏng d≠y r±ng :

ViŒc nhµn nghÿa c‚t Í y≈n dµn,

Quµn Ωi∆u ph≠t trıËc lo tr˜ b≠o

NıËc á≠i ViŒt ta,

NÀn vØn hi∆n cÒ.

Non nıËc cfli bÈ Ω¨ khüc,

B∞c Nam phong tÚc vπn ri≈ng.

CÁ Ω„ gµy d˙ng tr®i TriŒu, áinh, L˚, Tr∑n.

á∆ bü tranh hÔng cÔng Hün, áıÈng, Nguy≈n, T‚ng.

Tuy m≠nh y∆u t˜ng khi c‹ khüc,

Nhıng h°o kiŒt ch≤ng thða n°o kh·ng

Cho n ≈ n :

Lıu Cung tham c·ng m° ph®i thua.

TriŒu Tuy∆t mu‚n lËn c°ng mau m∂t.

Toa á· Ω¨ bŸ b∞t Í c¯a H°m Tı.

ç M¨ l≠i ph®i ch∆t Í s·ng B≠ch á±ng.

Xæt l ≠ i viŒc xıa.

H¨y c›n chˆng rfl.

G∑n Ωµy nhµn :

H‡ H„ ngang ngıÏc.

L›ng ng ı Èi cØm hÈn.

Quµn Minh th˜a dŸp Ω∆n h≠i dµn,

á®ng ngÚy manh l›ng Ωem bün nıËc.

HÁ lÒ Ω∑u Ωen tr≈n l¯a n‹ng.

á∏y phıÈng con Ωfi xu‚ng hang sµu.

D‚i trÈi h≠i dµn, gian x®o Ωð ng°n mu·n l‚i;

Gµy binh nh‹m lo≠n, t°n h≠i tr®i hai mıÁi nØm

Nhµn nghÿa vˆt Ωi ho°i, vÒ trÚ tıÍng ch˜ng mu‚n s∫p;

Thu∆ mü væt cho Ωπy, nÓi khe s≠ch nhı chÔi

K¿ bŸ Ωem v°o nÓi Ω°o v°ng, ma thi≈ng nıËc ΩÊc;

NgıÈi bŸ æp xu‚ng khÁi m› ng‡c, cü nu‚t s‹ng vÔi.

Bπy dµn c≠m Ω¥t kh∞p nÁi nÁi :

Væt v∫t lıËi chØng t˜ng ch‚n ch‚n.

Dπu lo°i sµu b‡ cfi cµy, kh·n bÀ r®nh s‚ng;

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 26/26

á∆n k¿ g‹a bÚa cÔng kh‰, kh‹ nÂi an thµn.

Müu mÎ dµn chÓng, sËm v∞t t‚i b›n :

Nh° c¯a c·ng tı, nay xµy mai d˙ng.

Ch‚n chµu l˚ n¥ng nÀ sıu dŸch;

Trong x‹m l°ng qu≠nh v∞ng c¯i canh.

MÓc c≠n nıËc á·ng H®i, ΩÃ m° r¯a s≠ch tanh nhÁ;

á≥n h∆t trÓc Nam SÁn, ch≤ng dÕ bi≈n ghi tÊi üc.

Th∑n, ngıÈi ΩÀu cØm gi∫n;

TrÈi, Ω∂t ch≤ng dong tha.

Ta phüt tœch t˜ nÓi Lam SÁn.

Nüu h÷nh trong nÁi hoang d¨,

TrıËc thÔ lËn l°m ngÁ kh·ng thÃ,

CÔng gi¥c gi° chung s‚ng ΩıÏc sao.

áau l›ng n¨o ruÊt, Ω¨ ngo≠i mıÈi ni≈n :

N∆m m∫t n±m gai, ph®i Ωµu mÊt bu‰i !

Qu≈n Øn, bfi ngð, dÔi m°i cüc süch lıÏc thao.

Xæt xıa nghiŒm nay, suy cˆu m‡i l¡ hıng ph∆

á„ h„i chœ ΩŸnh.

Thˆc ngð kh·ng qu≈n.

Gi˘a khi quµn nghÿa n‰i l≈n

Chœnh lÓc th∆ gi¥c ΩıÁng m≠nh

Bu„n nÂi nhµn t°i c›n œt fii,

Tu∂n kiŒt c›n v∞ng thıa.

Ch≠y ch‡t sau trıËc kh·ng Ωð ngıÈi,

TrÔ ho≠ch mıu m· c°ng thi∆u k¿,

Ch◊ v÷ l›ng cˆu dµn kh·ng ngu·i n¯a kh∞c :

Cho n≈n xe Ω¨i hiÀn d°nh s≥n mÊt b≈n.

Nhıng ΩÏi ngıÈi, ngıÈi vπn xa xØm;

M° viŒc m÷nh, m÷nh c°ng n‹ng s‚t.

Gi∫n t¥c Ω„ chıa tr˜ kh¯ ΩıÏc,

Bu„n qu‚c bÊ vπn truµn kiÃn ho°i.

Linh sÁn lıÁng c≠n Ω∆n h°ng tu∑n;

Kh·i huyŒn quµn kh·ng c›n mÊt toün.

BÍi trÈi mu‚n th¯ ta ΩÃ trao nhiŒm vÚ.

N≈n ta c°ng g∞ng chœ ΩÃ ch‚ng gian nan.

TÚ t∫p cüc Ωüm lıu dµn, tay vüc c∑n cµu ra Ωünh gi¥c :

G∞n b‹ mÊt l›ng phÚ t¯, rıÏu h›a nıËc l¨ ΩÃ khao quµn.

L∂y y∆u ch‚ng m≠nh, ho¥c Ωünh lÓc b∂t ngÈ;

L∂y œt ΩŸch nhiÀu, ho¥c dÔng quµn mai phÚc

RÓt l≠i th÷ l∂y Ω≠i nghÿa m° th∞ng ΩıÏc hung t°n :

L∂y chœ nhµn m° Ωø ΩıÏc cıÈng b≠o

D®i B„ tüt s∂m ran chËp gi∫t

MiÀn Tr° Lµn trÓc ch¿ kh‹i bay,

Sÿ khœ nhµn th∆ c°ng tØng th≈m,

Quµn thanh nhµn th∆ c°ng l˜ng lπy.

MÊt b‡n Tr∑n Trœ, SÁn Th‡, nghe hÁi m° bÍ vœa

M∂y g¨ L˚ An, PhıÁng Chœnh, nh÷n thÍ c∑n thoüt thµn;

Th˜a th∞ng ru‰i d°i, Tay kinh thu phÚc

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 27/27

Thu∫n ΩıÈng th≤ng ti∆n, á·ng á· l≠i l∂y vÀ

Müu Ninh KiÀu l≈nh lüng th°nh s·ng, tanh tr·i mu·n d¥m :

Thµy T‚t ΩÊng ng‰n ngang Ω∑y nÊi, nhÁ ΩÃ ngh÷n nØm

Tr∑n HiŒp l° tµm phÓc cða gi¥c, Ω¨ ph®i b≈u Ω∑u :

L˚ LıÏng l° sµu m‡t dµn ta, l≠i liÀu bfi m≠ng,

VıÁng Th·ng nh®y v°o ch˘a chüy m° c°ng chüy

M¨ Anh x·ng Ω∆n gÎ nguy m° c°ng nguy,

B‹ tay ΩÏi ch∆t h‡ Ω¨ quπn cÔng;

Kh·ng Ωünh t˙ tan, ta dÔng mıu thu∫t

Vπn tıÍng chÓng ph®i thay l›ng Ω‰i ˚;

Kh·ng ngÈ h‡ c›n giÍ chuyŒn b°y tr›

V÷ ˚ ki∆n mÊt ngıÈi, gieo v≠ cho bao nhi≈u k¿ khüc :

Tham c·ng danh mÊt bu‰i, ΩÃ cıÈi cho t∂t c® nhµn gian.

Do Ω‹ th±ng nh¨i Tuy≈n áˆc (vua Minh) n‚i giüo kh·ng ng˜ng;

Khæo sai Ω„ kh‚n LiÕu ThØng, Ωem d∑u ch˘a chüy.

áinh mÔi thüng chœn, LiÕu ThØng dπn binh t˜ Khµu çn ti∆n Ω∆n :

NØm ∂y thüng mıÈi, MÊc Th≠ch chia ΩıÈng t˜ Vµn Nam ti∆n sang.

Ta Ω¨ Ω¥t phÚc binh, Ωünh cho gi∫p Ω∑u ;

Sau l≠i dÔng kˇ binh, ch¬n cho Ωˆt cu‚i.

Ng°y mıÈi tüm LiÕu ThØng bŸ Ωünh, sa cÁ Í ®i Chi LØng ;

Ng°y hai mıÁi LiÕu ThØng bŸ thua, bfi m≠ng Í g› Y≈n Ng˙a (M¨ An)

Ng°y hai mıÁi lØm, bü tıËc LıÁng Minh lµm nguy ph®i t¯ tr∫n

Ng°y hai mıÁi tüm, thıÏng thı L˚ Khünh cÔng k∆ ph®i quy≈n sinh.

Ta Ωıa mÒi nh‡n r≠ch phØng

H‡ quay Ω∑u giüo Ωünh lÊn

K∆ Ω‹ b‚n m¥t th≈m quµn ΩÃ vµy b‡c

áŸnh Ω∆n trung tu∑n thüng mıÈi s¡ diŒt tr˜.

Bøn tuyÃn nh˘ng ΩÊi quµn g∂u hÔm,

V° sai nh˘ng b∑y t·i nanh vu‚t,

Voi u‚ng khi∆n nıËc s·ng vÁi c≠n

GıÁm m°i n≈n Ωü nÓi thðng m›n.

MÊt tr∫n m° ng≠c m‰ k÷nh phanh,

Hai tr∫n m° chim tan thu gi¨n.

T‰ ki∆n lËn phü toang Ω≈ nÓng,

Tr∫n gi‹ to rung chÓt lü kh·.

á· Ω‚c Th·i TÚ qu¸ g‚i xin thıÁng :

ThıÏng thı Ho°ng PhÓc cÓi Ω∑u chŸu tr‹i.

LıÁng SÁn, L≠ng Giang, thµy ch∆t n±m bÀ bÊn,

XıÁng Giang, B÷nh Than, müu Ωfi nhuÊm l≈nh lüng.

Gi‹ mµy Ω∆n nÂi b°ng ho°ng.

Nh∫t nguyŒt ra chiÀu ®m Ω≠m,

Quµn Vµn Nam bŸ ta ch¬n Í L≈ Hoa, h„ Ω„ sÏ b‹ng m° trıËc t˙ vÎ m∫t ;

Quµn MÊc Thanh bŸ ta phü Í C∑n Tr≠m, gi∑y Ω≠p lπn nhau m° ch≠y l∂y thoüt thµn,

L¨nh cµu müu ch®y Ω∑y s·ng, nıËc vang ti∆ng rÓ ;

áan xü thµy ch„ng kh∞p nÊi, cfi d∫m müu hoen

Cˆu bin hai Ω≠o Ω¨ vÎ ng‹i tan t°nh ;

CÔng Kh∂u cüc th°nh ΩÀu c‰i giüp h°ng phÚc,

TıËng gi¥c bŸ cÔm, van v◊ h‡ Ω¨ xin cho to°n m≠ng ;

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 28/28

Th∑n vfl ch≤ng gi∆t, khoan h„ng ta cÒng mÍ lıÏng hi∆u sinh

B‡n Tham chœnh phıÁng chœnh nÊi quan M¨ K¸, trıËc ΩıÏc c∂p nØm trØm chi∆c thuyÀn Ω¨ vıÏt biÃn m° vπn h„n kinh phüch tün :

LÒ t‰ng binh VıÁng Th·ng, tham chœnh M¨ Anh, l≠i ΩıÏc c∂p m∂y ngh÷n cÂ ng˙a, Ω¨ vÀ nıËc m° c›n m¥t xüm m°y xanh

H‡ Ω¨ tham s‚ng sÏ ch∆t m° h›a hi∆u th˙c l›ng

Ta l∂y to°n quµn l° hÁn ΩÃ nhµn dµn ngh◊ sˆc

Ch≤ng nh˘ng mıu k∆ Ω¨ sµu xa nhiÀu l∞m;

CÒng l° xıa nay chıa nghe th∂y bao giÈ.

X¨ t∞c t˜ Ωµy s¡ v˘ng y≈n,

Non s·ng t˜ Ωµy s¡ Ω‰i mËi.

C°n kh·n Ω¨ bÿ m° l≠i thüi.

Nh∫t nguyŒt Ω¨ mÈ m° l≠i trong.

á¥ng mÍ nÀn b÷nh trŸ mu·n nØm,

á¥ng r¯a v∆t th¬n thÔng ngh÷n thða.

Ñu cÒng do TrÈi á∂t T‰ T·ng linh thi≈ng Ω¨ th∑m l¥ng giÓp v÷ mËi ΩıÏc nhı th∆

çi !

Ba quµn dong ruÂi, ho°n th°nh c·ng v· c≠nh m˜ng nay ;

B‚n bÃ thanh b÷nh, bü cüo lÈi duy tµn t˙ Ω‹

B®o kh ∞ p thi≈n h≠

Ai n ∂ y Ω Àu hay

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 29/29

10) GiÓp nghiŒp trŸ b÷nh

NguyÕn Tr¨i phÔ vua Thüi T‰ Cao Ho°ng á∆ nh° L≈, ban Ω∑u lÿnh chˆc H°n lµm Th˜a ch◊ h‡c sÿ. á∆n nØm Ωinh mÔi (1427), ΩıÏc gia thØng TriÀu liŒt á≠i phu, Nh∫p nÊi h°nh khiÃn. L≠i bÊ thıÏng thı, ki≈m qu®n c·ng viŒc viŒn Khu m∫t. NØm Thu∫n Thi≈n nguy≈n ni≈n (1428), sau khi Ω≠i ΩŸnh, Thüi T‰ lu∫n c·ng h°nh thıÍng, phong NguyÕn Tr¨i tıËc Quan phÚc h∑u, ban cho qu‚c tœnh, v÷ th∆ trong cüc süch s¯, thıÈng c‹ chæp l° L≈ Tr¨i. Ho°ng L≈ d˙ng nghiŒp, sau mÊt thÈi gian m∂y mıÁi nØm trong nıËc lo≠n ly, k˝ cıÁng Ω‰ nüt, n≈n b∂y giÈ n°o ΩŸnh l≠i phüp ch∆, n°o Ω¥t ra ΩiÃn lÕ, r∂t nhiÀu c·ng viŒc. M° s∞p Ω¥t nh˘ng c·ng viŒc ∂y, NguyÕn Tr¨i chœnh l° mÊt nhµn v∫t tr‡ng y∆u tr≈n chÂ mi∆u ΩıÈng.

NØm Thu∫n Thi≈n thˆ hai (1429), triÀu Ω÷nh mÍ khoa thi Ho°nh T˜ Í nÁi dinh cÒ B„ áÀ quan thıÏng thı L≈ VØn Linh sung l°m áÀ ΩiŒu, m° chˆc Giüm thœ chœnh l° quan Th˜a ch◊ NguyÕn Tr¨i. Trong s‚ nh˘ng Ω∑u b°i ra choh sÿ t¯ khoa n°y, c‹ b°i thÁ “Chµn nho chœnh tr˙c” v° b°i hŸch “Thi≈n h≠ c∑n vıÁng” ; l∂y ΩÂ süu ngıÈi l° b‡n cüc ·ng NguyÕn Thi≈n Tœch, á°o C·ng So≠n, Tr÷nh Thu∂n Du, Phan Phu Ti≈n...

DıËi triÀu Thüi T‰, NguyÕn Tr¨i t˜ng phÚng mŒnh vi∆t nh˘ng chi∆u biÃu, ph∑n nhiÀu l° r∂t c‹ giü trŸ, h¨y c›n chæp l≠i trong vØn t∫p ˆc trai. Nhı l° nh˘ng b°i biÃu gÍi sang t≠ Án vua T°u, nh˘ng b°i chi∆u c∂m cüc quan kh·ng ΩıÏc b°y ra lÕ nghi khünh h≠ tıng b˜ng Í ΩiŒn Ω÷nh, kh·ng ΩıÏc tham lam v° trÕ bi∆ng, b°i chi∆u h„i quµn khi vua Ωi Ωünh d¬p xong MıÈng PhÚc LÕ (Lai Chµu), b°i chi∆u truyÀn cho Thüi t¯ Nguy≈n Long k∆ th‚ng... Thüi T‰ tin dÔng v° r∂t l° ˝ tr‡ng.

Xıa nay nh˘ng vŸ Ω≠i th∑n, danh c°ng cao, v‡ng c°ng tr‡ng, c°ng bŸ lÒ tiÃu nhµn ghen ghæt m° giøm pha ΩiÀu n°y ti∆ng n‡. NguyÕn Tr¨i cÒng kh·ng trünh khfii ΩıÏc s˙ ch≤ng may ∂y. Song Thüi T‰ Ω¨ bi∆t rfl ·ng l° mÊt ngıÈi trung nghÿa th≤ng th∞n, n≈n kh·ng v÷ lÈi s°m xiÃm m° kæm s˙ tin dÔng.

NØm Thu∫n Thi≈n thˆ süu (1433) mÔa thu thüng 8, vua Thüi T‰ bØng h°, tüng Í Vÿnh LØng t≠i Lam SÁn. Thüng 11, NguyÕn Tr¨i phÚng s∞c so≠n b°i vØn bia th∑n Ω≠o ghi nh˘ng c·ng nghiŒp cða ng°i d˙ng Í trıËc lØng, Ω‹ cÒng l° b°i vØn bÓt l˙c cˆng r∞n, r∂t ΩıÏc nhiÀu ngıÈi khen phÚc.

Qua sang ΩÈi vua Thüi T·ng, NguyÕn Tr¨i vπn ΩıÏc dÔng Í ng·i cao tr‡ng. NØm ThiŒu B÷nh nguy≈n ni≈n (1434), triÀu Ω÷nh c‹ viŒc sai sˆ bÊ NguyÕn T·ng TrÚ sang T°u c∑u phong, NguyÕn Tr¨i l≠i bŸ c¯ th®o mÊt b®n tµu ΩÃ dµng vua T°u. B®n tµu th®o xong, vi≈n NÊi m∫t viŒn NguyÕn ThÓc HuŒ v° vi≈n H‡c sÿ L≈ C®nh SıËc mu‚n Ω‰i m∂y ch˘. NguyÕn Tr¨i bÂng n‰i gi∫n n‹i :

— á‰i vËi chüc cüi g÷ ! Cüc ·ng gifii th÷ sao kh·ng vi∆t thay t·i ? HiŒn nay trong nıËc ΩıÁng h≠n hün, m° sÍ dÿ c‹ cüi n≠n ∂y, chœnh l° t˙ lÒ cüc ·ng. Cüc ·ng ch◊ l° Ω„ thœch s˙ sıu cao thu∆ n¥ng, vÁ væt cða dµn cho rfl nhiÀu, n≈n trÈi mËi giüng tai tfi ˚ tr˜ng ph≠t.

ThÓc HuŒ tˆc l∞m, n‹i vËi á≠i tı Ω„ L≈ Süt v° á· Ω‚c L≈ V∂n. Süt v° V∂n lÓc ∂y ΩÀu Í v°o ng·i TÃ phÚ, cho l° Tr¨i n‹i sfi b‡n m÷nh, trüch Tr¨i r±ng :

— Thi≈n tai lıu h°nh, tÊi lÂi Ωµu t˙ b‡n ThÓc HuŒ, chœnh l° t˙ Thi≈n t¯ v° TÃ tıËng, sao ·ng nÎ phiÀn trüch nhau mÊt cüch g∞t gao v∫y !

Tr¨i cıÈi xin lÂi m° n‹i :

— ThÓc HuŒ t°i r∂t t∑m thıÈng m° hay c‹ th‹i b›n væt, h∞n Í v°o ΩŸa vŸ then ch‚t, mÂi khi c‹ viŒc tµu b°y, ch◊ th∂y b°n s˙ khoæt cða dµn cho n¥ng ΩÃ l°m gi°u cho c·ng kh‚, c‚t l∂y vui l›ng quµn thıÏng. V÷ th∆ t·i vπn tˆc r„i nay g¥p dŸp n‹i, c‹ ph®i ΩŸnh n‹i c≠nh kh‹e Ω∆n Ho°ng thıÏng v° TÃ tıËng Ωµu.

Süt vπn chıa ngu·i gi∫n, nhıng b®n tµu chiÀu theo ˚ Tr¨i, ΩÃ nguy≈n kh·ng s¯a.

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 30/30

NØm ThiŒu B÷nh thˆ 2 (1435) c‹ cüi ün 7 t≈n k¿ cıËp tüi ph≠m ΩÀu c›n tr¿ con, quan bÊ H÷nh chi∆u lu∫t x¯ v°o tÊi chæm t∂t c®. TÃ tıËng L≈ Süt nghÿ chæm nhı v∫y quü nhiÀu, l›ng hÁi phµn vµn, tµu l≈n vua Thüi T·ng quy∆t ΩŸnh. Vua hfii quan th˜a ch◊ NguyÕn Tr¨i, Tr¨i tµu r±ng :

— Xıa nay phüp lŒnh kh·ng b±ng nhµn nghÿa, l¡ ∂y Ω¨ r∂t rfl r°ng. Nay mÊt ch‚c gi∆t Ω∆n 7 ngıÈi, tıÍng kh·ng ph®i l° viŒc thŸnh Ωˆc. Kinh thı c‹ n‹i : “Y≈n t≠i chÂ Í cða nh° ngıÁi” (An nh˘ ch◊). Süch truyŒn (á≠i h‡c) c‹ n‹i : “Bi∆t chÂ Í r„i sau mËi ΩŸnh” (tri ch◊ nhi h∫u h˘u ΩŸnh). Th∑n xin tr÷nh b°y nghÿa ch˘ “Í” ΩÃ bŒ h≠ nghe. Í tˆc b®o l° n≈n y≈n t≠i chÂ m÷nh Í. Nhı trong cung Ω‹ l° chÂ y≈n cða bŒ h≠, cÒng c‹ khi ng°i Ωi ra ngo°i du h°nh, nhıng kh·ng l∂y l°m y≈n. á∂ng nhµn quµn Ω‚i vËi nhµn nghÿa cÒng th∆, ph®i l∂y Ω∂y l°m chÂ Í y≈n. Th◊nh tho®ng cÒng c‹ khi dÔng Ω∆n uy phüp, nhıng kh·ng n≈n lµu l≠i ph®i trÍ vÀ vËi nhµn nghÿa. Xin bŒ h≠ lıu tµm nh˘ng lÈi th∑n n‹i.

B‡n L≈ Süt, L≈ Ngµn v‚n ch≤ng ıa g÷ NguyÕn Tr¨i, b∂y giÈ nghe Tr¨i n‹i nh˘ng chuyŒn nhµn nghÿa, nhµn b®o r±ng :

— çng l° b∫c ngıÈi c‹ nhµn nghÿa c‹ thÃ h‹a nh˘ng k¿ üc th°nh ngıÈi thiŒn ΩıÏc. V∫y phiÀn ·ng cho gÍi lÒ tr¿ con ∂y.

B‡n L≈ Süt bøn ΩŸnh giao cho NguyÕn Tr¨i v° Phan Thi≈n TıËc chia nhau b®o lÿnh lÒ tr¿ ∂y Ωem vÀ røn d≠y. NguyÕn Tr¨i n‹i :

— LÒ tr¿ cˆng Ω∑u r∞n m¥t ∂y, phüp lu∫t triÀu Ω÷nh c›n ch® tr˜ng giËi n‰i, hu‚ng chi l° chÓng t·i Ωˆc b≠c th÷ h‹a sao ΩıÏc b‡n chÓng. ChÓng t·i Ωµu düm nh∫n cüi trüch nhiŒm ∂y !

ün ∂y sau phün quy∆t Ωem chæm 2 t≈n, c›n 5 t≈n phüt lıu.

B∂y giÈ vua Thüi T·ng h¨y c›n nhfi tu‰i, ng°i thıÈng cÔng vËi b‡n c∫n th∑n chÁi ΩÔa ph‹ng Ωi∆m. Cüc Ω≠i th∑n mu‚n khuy≈n ng°i si≈ng nØng h‡c t∫p, b°n nhau tµu xin l∂y quan Th˜a ch◊ NguyÕn Tr¨i, quan Trung thı Tr÷nh Thu∂n Du, c® th®y 6 vŸ vØn th∑n c∞t lıÏt nhau v°o ch∑u trong cung gi®ng d≠y vua h‡c. Song b®n tµu ΩŒ v°o, vua sai áinh PhÓc Ωıa tr® kh·ng nh∫n.

H„i n°y, nhµn nh˘ng lÓc viŒc c·ng nh°n r¨nh, NguyÕn Tr¨i c‹ so≠n ra quyÃn Dı ΩŸa chœ, trong c‹ chæp vÀ sÁn xuy≈n, phong v˙c s®n v∫t, c‚ng phÓ cða mıÈi m∂y Ω≠o (tˆc nhı t◊nh) trong to°n c®nh nıËc ta, vØn vi∆t theo l‚i vØn cða thi≈n VÒ C‚ng trong süch ThıÏng thı, xem r∂t thÓ vŸ v° b‰ œch. QuyÃn n°y sau khi l°m xong dµng tr÷nh l≈n vua. Vua Thüi T·ng cÔng cüc Ω÷nh th∑n r∂t l° khen phÚc ; r„i ·ng NguyÕn Thi≈n TÓng l°m b°i t∫p chÓ, ·ng NguyÕn Thi≈n Tœch l°m b°i c∏n ün, v° ·ng L˚ T¯ T∂n l°m b°i th·ng lu∫n.

MÔa xuµn nØm ThiŒu B÷nh thˆ 4 (1437) vua Thüi T·ng sai NguyÕn Tr¨i cÔng vi≈n Ty giüm Í ty LÂ Ba (sÍ coi vÀ nh˘ng xe giü, vflng, l‡ng, cÈ qu≠t cða nh° vua) l° VıÁng áØng tr·ng nom viŒc ΩŸnh ra cüc Ω„ v° ch∆ ra cüc l‚i µm nh≠c nh˘ng khi loan giü v°o ra v° luyŒn l∂y mÊt b‡n nh≠c c·ng vÒ n˘. NguyÕn Tr¨i nhµn dµng bˆc Ω„ v¡ h÷nh cüi khünh Ωü v° tµu vua r±ng :

— áÈi lo≠n th÷ dÚng vfl, thÈi b÷nh th÷ dÚng vØn ; ng°y nay ΩŸnh ra lÕ nh≠c, chœnh l° ph®i thÈi l∞m. Song kh·ng c‹ g‚c kh·ng thÃ Ωˆng v˘ng, kh·ng c‹ vØn kh·ng thÃ lıu h°nh. H›a b÷nh l° g‚c cða nh≠c, thanh µm l° vØn cða nh≠c. Th∑n phÚng chi∆u ΩŸnh ra µm nh≠c, kh·ng düm kh·ng g∞ng h∆t tµm l˙c. Song h‡c v∂n sÁ s°i n·ng c≠n, sÏ trong üng thanh lu∫t, kh‹ l°m cho ΩıÏc h°i h›a. Düm mong bŒ h≠ rð l›ng y≈u thıÁng v° chØn nu·i mu·n dµn, khi∆n trong chÂ th·n cÔng x‹m v∞ng, kh·ng c‹ mÊt ti∆ng hÈn gi∫n oün s∑u, Ω‹ tˆc l° gi˘ ΩıÏc cüi g‚c cða nh≠c.

LÈi NguyÕn Tr¨i n‹i, bao giÈ cÒng tfi ra lıu ˚ Ω∆n ΩıÈng phÓc lÏi cða dµn chÓng. Vua Thüi T·ng nghe, ng°i ngÏi khen lÈi tµu r∂t c‹ ˚ nghÿa.

MÔa h≠ nØm ∂y, Thüi T·ng mu‚n xem nh˘ng tÈ thð chi∆u cða nh° H„ cÔng l° thÁ vØn ΩÈi ∂y. NguyÕn Tr¨i sıu t∑m ΩıÏc m∂y chÚc b°i vØn thÁ n·m dµng l≈n ng˙ l¨m.

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 31/31

K∆ Ω‹ v÷ s˙ kh·ng Ω„ng ˚ ki∆n vËi VıÁng áØng trong c·ng viŒc ch∆ ΩŸnh nh¨ nh≠c, NguyÕn Tr¨i tµu vua Thüi T·ng xin tr® l≠i cüi mŒnh Ω¨ nh∫n ng°y trıËc.

Nguy≈n t˜ thÈi Thüi T‰ h¨y c›n Í ng·i, c‹ sai NguyÕn Tr¨i ΩŸnh ra nh˘ng thÃ thˆc mÒ üo, nhıng chıa kŸp thi h°nh. á∆n nay, VıÁng áØng dµng thı l≈n, Ω≠i khüi n‹i r±ng :

— VÀ lÕ c‹ Ω≠i triÀu, thıÈng triÀu khüc nhau, nhı nh˘ng lÕ Nam giao Cüo mi∆u, Thünh ti∆t, Chœnh Ωün th÷ l°m theo Ω≠i triÀu. Ho°ng Ω∆ m¥c üo long c‰n, ΩÊi mÒ miŒn, l≈n ng„i b¯u t‡a ; trØm quan ΩÀu b∫n mÒ üo triÀu. Nhı nh˘ng ng°y m„ng mÊt v° r±m th÷ Ho°ng Ω∆ m¥c üo b°o v°ng, ΩÊi mÒ xung thi≈n, l≈n ng„i kim Ω°i ; trØm quan m¥c üo thıÈng c‰ tr›n, ΩÊi mÒ · sa. á∆n nhı nh≠c th÷ c‹ thˆ nh≠c t∆ giao, thˆ nh≠c t∆ mi∆u, thˆ nh≠c t∆ ngÒ t˙, thˆ nh≠c cˆu ch˘a, khi nh∫t th˙c nguyŒt th˙c, thˆ nh≠c Ω≠i triÀu, thˆ nh≠c thıÈng triÀu, thˆ nh≠c Ω≠i y∆n c¯u t∂u, thˆ nh≠c trong cung, kh·ng thÃ dÔng theo mÊt l‚i ΩıÏc. L≠i nhı loan giü c‹ thˆ xe lËn c‹ thˆ xe voi, c‹ thˆ xe ng˙a, c‹ kiŒu chœn r„ng, c‹ kiŒu b®y r„ng, c‹ kiŒu bÊ, c‹ kiŒu bay ; nghi trıÏng th÷ Ω›ng giüo, phð viŒt, cÈ qu≠t, tün l‡ng ng˙a ngh¡o, ΩÊi ngÒ, nhiÀu œt ΩÀu c‹ ΩŸnh s‚, th∑n kh·ng thÃ chæp ra Ωµy h∆t ΩıÏc.

Thı dµng l≈n, Thüi T·ng nghe lÈi áØng n‹i hay hay, bøn sai áØng ch∆ ΩŸnh ra cüc thÃ thˆc. áØng nhµn ti∆n tr÷nh thÃ lŒ mÒ üo v° cüc thˆ nh≠c khœ. á≠i ΩÃ VıÁng áØng v° NguyÕn Tr¨i, cüc s˙ b°n ΩŸnh ph∑n nhiÀu kh·ng hÏp, nh≠c khœ n¥ng nh¬ to nhfi, ˚ ki∆n kh·ng gi‚ng nhau. Tr¨i nhµn th∆ chün n®n cüo t˜, xin th·i cÊng s˙ vËi VıÁng áØng, v÷ nghÿ vua Ω¨ tin h∞n, th÷ ΩÃ m¥c mÊt m÷nh cho h∞n ch∆ ΩŸnh. Tr¨i l≠i xin vua cho lui vÀ nh°n dıÎng. Tr≈n nÓi C·n SÁn, nÁi c‚ cı cða ·ng ngo≠i l° Tr∑n Nguy≈n áün, cÒng l° t‰ quün cða nh° m÷nh. Tr¨i s¯a sang l°m mÊt nÁi biŒt th˙ r„i vÀ Í Ω∂y, l∂y mµy nıËc cfi hoa l°m bø b≠n, nhıng thıÈng vπn vÀ kinh tham d˙ chœnh quyÀn.

Chıa bao lµu, nh˘ng nghi lÕ cða VıÁng áØng ΩŸnh ra Ω¨ Ωem ti∆n tr÷nh, vua sai chæp v°o mÊt cüi b®ng Ωem treo Í ngo°i c¯a Th˜a Thi≈n. R„i vua v°o l°m lÕ Í nh° Thüi Mi∆u. TrØm quan m¥c üo ch∑u l°m theo lÕ mËi. NguyÕn Tr¨i cÔng b‡n m∂y quan tham tri b≠ tŸch l° NguyÕn Ph‹, á°o C·ng So≠n, NguyÕn VØn Huy∆n v° quan Tham nghŸ NguyÕn LiÕu th∂y nh˘ng nghi lÕ l‚ lØng cða VıÁng áØng ΩŸnh ra, kh·ng sao chŸu ΩıÏc, nhµn cÔng l°m mÊt Ω≠o sË dµng l≈n vua r±ng :

— ViŒc ch∆ lÕ tüc nh≠c, t∂t ph®i ΩÏi ΩıÏc ngıÈi xˆng Ωüng nhı Chu C·ng thða xıa, mËi khfii bŸ ngıÈi ta ch≈ cıÈi. Nay sai mÊt k¿ trong h°ng giüm ban l° VıÁng áØng, chuy≈n viŒc Ω¥t ra lÕ nh≠c, thi∆t tıÍng l° mÊt s˙ nhu‚c nhÁ cho nh° nıËc l∞m. V® nh˘ng lÕ nh≠c cða h∞n ΩŸnh ra, th∫t l° d‚i tr≈n l˜a dıËi, ch≤ng hÀ b±ng cˆ v°o Ωµu c®. Nhı l° bu‰i chiÀu sËm mai, l≠i ΩÏi khi vua Ω¨ ra ban xong Ωµu Ω∂y, mËi n‰i chu·ng tr‚ng. Theo phæp ΩÈi xıa : khi vua ra b≈n t® Ωünh chu·ng ho°ng chung, r„i 5 chu·ng b≈n h˘u h‡a theo; khi vua v°o, b≈n h˘u Ωünh chu·ng di tµn, r„i 5 chu·ng b≈n t® h‡a theo. Nay khi vua ra coi ch∑u l≠i Ωünh mÊt trØm linh tüm ti∆ng chu·ng; mÊt trØm linh tüm, Ω‹ l° s‚ tr°ng h≠t cða cüc th°y chÔa. Theo phæp nh° Minh, vua ng˙ Í c¯a PhÚng thi≈n th÷ c‹ b¯u t‡a. Nay ch◊ c‹ mÊt ΩiŒn HÊi Anh m° l≠i Ω¥t ra Kim Ω°i, di chuyÃn l·i th·i m° Ω¥t c® kim Ω°i lπn b¯u t‡a cÒng l≠i kh·ng tiŒn. Ph°m kiÃu xe, phœa trıËc bu·ng riÀm m° phœa sau mÍ c¯a, nay c¯a mÍ Ω°ng trıËc th÷ l° l‚i lØng Í Ωµu ? á∂ng nhµn quµn xu∂t c®nh nh∫p t∂t (ra v°o büo trıËc ΩÃ ngıÈi ta ph®i sØn s‹c v° ki≈ng dø), vπn l° lÕ thıÈng xıa nay; nay sau lÈi xıËng “tµu viŒc xong” trØm quan lui h∆t, vua c›n ng„i l≠i, r„i k¿ t∂t nhµn mËi rung chu·ng ΩÃ vua lui v°o l° nghÿa th∆ n°o ? V® áØng l° mÊt k¿ ho≠n thŸ nhfi m‡n m° cˆ quanh qu∏n Í g∑n b≈n vua, chÓng t·i trÊm l∂y l°m ngÈ l∞m.

SË ∂y dµng l≈n, áØng tµu r±ng :

— Th∑n l° mÊt k¿ v· h‡c, kh·ng rfl phæp t∞c ΩÈi xıa. Nay ΩŸnh ra cüc ΩiÀu lÕ nh≠c, ch◊ l° Ωem h∆t cüi sÍ ki∆n cða m÷nh. C›n c‹ thi h°nh hay kh·ng l° quyÀn cða bŒ h≠. Th∑n Ωµu düm t˙ chuy≈n quy∆t.

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 32/32

Quan tham nghŸ NguyÕn LiÕu tœnh v‚n n‹ng n®y, bıËc ra tµu r±ng :

— Xıa nay th∑n chıa t˜ng th∂y c‹ k¿ ho≠n quan l≠i ΩıÏc chuy≈n quyÀn ΩÃ l°m nüt thi≈n h≠ nhı th∆.

Ho≠n quan áinh Th∞ng t˜ b≈n trong m∞ng ra :

— Ho≠n quan l°m g÷ m° nüt thi≈n h≠ ! N∆u nüt thi≈n h≠ th÷ trıËc h∆t h¨y Ωem chæm Ω∑u anh Ωi.

Vua Thüi T·ng b≈nh VıÁng áØng, cÒng gi∫n cµu n‹i cða NguyÕn LiÕu, truyÀn Ωem LiÕu giao cho quan bÊ H÷nh xæt tÊi. ün th°nh NguyÕn LiÕu bŸ khæp v°o ün chæm, nhıng ΩıÏc gi®m xu‚ng : thœch ch˘ v°o m¥t Ω∑y Ωi viÕn chµu.

Sau viŒc n°y, NguyÕn Tr¨i th∂y nh˘ng cüi lÕ nh≠c l‚ lØng cða VıÁng áØng ΩıÏc Ωem thi h°nh, ·ng r∂t bu„n r∑u, c‹ ˚ mu‚n th·i h≤n kh·ng d˙ v°o triÀu chœnh n˘a. Kh·ng nh˘ng v∫y, v÷ tœnh ·ng hay n‹i th≤ng, n≈n cüc quan triÀu nh˘ng ngıÈi kh·ng ıa ·ng ch≤ng ph®i l° œt, h‡ ch◊ mu‚n ru„ng b∏y ·ng ra khfii triÀu ΩıÈng. çng nh÷nh quanh m÷nh, th∂y chœnh nhµn quµn t¯ v∞ng thıa, m° b‡n gian ho≠t l° bø Ω®ng cÒ cða gian th∑n L≈ Süt ng°y xıa l≠i ΩıÏc tin dÔng, nghÿ chi b±ng c·ng th°nh thµn thoüi l° hÁn, ΩÃ khfii chu‚c v°o m÷nh nh˘ng cüi tai v≠ b∂t tr∞c. Chœ nguyŒn b÷nh sinh cða ·ng l° g÷ ? l° tr® ΩıÏc gia thÔ, r¯a ΩıÏc qu‚c s◊, gi®i thoüt ΩıÏc cho gi‚ng n‹i ra khfii v›ng nıËc l¯a cða quµn Ng· t¥c. Nay chœ nguyŒn ∂y Ω¨ Ω≠t r„i Ωð n±m kh·ng th¬n chØn, ng„i kh·ng th¬n b‹ng, c›n c·ng danh phÓ qu˚ : ch≤ng qua nhı mÊt Ωüm phÔ vµn, c‹ Ωüng ham luy∆n l°m g÷. Nghÿ v∫y, ·ng bøn dµng sË n‹i m÷nh gi° y∆u, xin cho ΩıÏc vÀ hıu dıÎng h≤n Í ch‚n c‚ sÁn. Thüi T·ng khi ∂y v÷ thi≈n tœnh nh˘ng lÈi s°m büng, Ω‚i vËi vŸ khai qu‚c c·ng th∑n NguyÕn Tr¨i, kh·ng c›n m∆n tr‡ng l∞m nhı xıa, n≈n ch◊ n°i gi˘ qua loa r„i cÒng y chu∏n.

NguyÕn Tr¨i vÀ Í nÁi biŒt th˙ C·n SÁn, h±ng ng°y l∂y thÁ vØn süch vÍ v° gi‹ trØng cµy cfi l°m vui, kh·ng hfii g÷ Ω∆n chœnh s˙ Í triÀu Ω÷nh n˘a. çng c‹ l°m ra nh˘ng b°i gia hu∂n ca b±ng qu‚c µm d≠y cho con chüu h‡c ΩÃ tu l∂y Ωˆc h≠nh cho ΩıÏc ho°n to°n; l≠i Ωem nh˘ng thÁ vØn l°m t˜ ng°y trıËc ra s¯a d‡n l≠i.

Song Í nh° chıa bao lµu, NguyÕn Tr¨i l≠i bŸ vua Thüi T·ng v÷ c®m th∂y mÊt s˙ tr‚ng rÂng Í triÀu Ω÷nh sau khi v∞ng ·ng, n≈n l≠i xu‚ng chi∆u khÍi dÚng, dÔ ·ng ch‚i t˜ h∆t sˆc cÒng kh·ng ΩıÏc. Vua Thüi T·ng l∑n n°y trao cho ·ng chˆc Kim t¯ vinh lÊc Ω≠i phu, Nh∫p nÊi h°nh khiÃn, M·n h≠ t◊nh, Giün nghŸ Ω≠i phu, H°n lµm viŒn Th˜a ch◊ h‡c sŸ, coi viŒc Tam quün v° ki≈m viŒc quµn dµn b≠ tŸch t˜ tÚng Í hai Ω≠o Tµy B∞c.

Do Ω‹ ·ng l≠i ph®i vÀ triÀu cung chˆc, Ωem cüi sÍ h‡c ΩÃ giÓp nÀn b÷nh trŸ.

NØm á≠i B®o thˆ 3 (1442) g¥p khoa thi hÊi, ng°y 2 thüng 2, v°o k¸ ΩiŒn thœ, vua Thüi T·ng ng˙ ΩiŒn HÊi anh thµn ra Ω∑u b°i vØn süch; sËm h·m sau, trong s‚ cüc quan ng„i ch∑u vua Ω‡c cüc quyÃn thi ΩÃ ΩŸnh cao th∂p, r„i l∂y NguyÕn Tr˙c ΩÂ tr≠ng. Quan H°nh khiÃn NguyÕn Tr¨i chœnh l° ngıÈi ng„i Í gh∆ Ω∑u.

NguyÕn Tr¨i h„i n°y ΩıÏc vua tœn dÚng, ·ng ΩıÁng mong s¡ bıËc l≈n ng·i tÃ phÚ ΩÃ ΩıÏc th∫t thi triÃn cüi t°i kinh luµn khang t∆ cða m÷nh, may ra d˙ng cho dµn nıËc ΩıÏc cüi nÀn thŸnh trŸ cða áıÈng, Ngu, Tam Ω≠i ΩÈi xıa.

Kh·ng ngÈ viŒc bi∆n LŒ chi vi≈n mÊt sËm x®y ra, vua Thüi T·ng thØng h° m° nh° ·ng lµm v°o cüi h‡a tru di r∂t th®m.

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 33/33

11) Th®m ün tru di

T·i kh·ng nÎ b®o s∞c Ω¬p l° cüi v∫t b∂t tıÈng, khuy≈n ngıÈi ta n≈n trünh xa, nhıng t·i nghÿ giü ·ng gi° NguyÕn Tr¨i kh·ng chˆa Í trong nh° cüi s∞c Ω¬p cða NguyÕn ThŸ LÊ h∑u non, th÷ cüi v≠ tru di t∂t nhi≈n kh·ng x®y. Cho hay s∞c Ω¬p cÒng thıÈng ΩÃ lÚy cho ngıÈi ta nhiÀu l∞m.

Cüi th®m ün tru di cða nh° NguyÕn Tr¨i x®y ra, duy≈n do bÍi mÊt ngıÈi thi∆p cða ·ng l° n°ng NguyÕn ThŸ LÊ.

NguyÕn ThŸ l° ngıÈi l°ng H®i Tr°o, huyŒn Ng˙ Thi≈n (nay l° huyŒn Hıng Nhµn, Thüi B÷nh), mÊt c· güi r∂t c‹ nhan s∞c. N°ng kh·ng nh˘ng Ω¬p l≠i c›n hay ch˘ n˘a, bi∆t l°m c® thÁ ch˘ hün v° thÁ n·m. N°ng l° con mÊt nh° nho, c‹ khi∆u th·ng minh. V÷ cha m¬ m∂t sËm c® r„i, n°ng theo ngıÈi b° con l≈n Í Ω∂t kinh k¸ ThØng Long, tr‡ Í Tµy H„ l°m nghÀ bu·n chi∆u. Quan H°nh khiÃn NguyÕn Tr¨i thıÈng khi Ωi ch∑u vÀ, vπn hay g¥p c· h°ng chi∆u ∂y, kh·ng khfii ΩÊng l›ng m∆n y≈u nhan s∞c. R„i ng°i nghe n‹i c· h°ng chi∆u ch≤ng nh˘ng Ω¨ Ω¬p, l≠i c›n bi∆t ch˘ v° hay thÁ. MÊt h·m Í trong triÀu vÀ, quan H°nh khiÃn l≠i g¥p c· n°ng, nhµn l°m b°i thÁ b‚n cµu b±ng qu‚c µm ΩÃ ıËm hfii r±ng :

® Í Ωµu ta bün chi∆u gon ?

Hfii thØm chi∆u ∂y h∆t hay c›n ?

Xuµn xanh ch˜ng ΩÊ bao nhi≈u tu‰i ?

á¨ c‹ ch„ng chıa ? ΩıÏc m∂y con ?

NguyÕn ThŸ LÊ liÀn l°m mÊt b°i h‡a ΩÃ tr® lÈi l≠i :

T·i Í Tµy H„ bün chi∆u gon CË chi ·ng hfii h∆t hay c›n ?

Xuµn xanh ch˜ng ΩÊ trØng tr›n l¿

á¨ c‹ ch„ng Ωµu hfii m∂y con !

NguyÕn Tr¨i r∂t khen phÚc t°i thÁ mπn tiŒp. Kh·ng ngÈ Í mÊt ngıÈi con güi bün chi∆u, l≠i c‹ mÊt cüi thi≈n t°i ∂y. M∆n v÷ t°i, y≈u v÷ s∞c, chıa bao lµu n°ng NguyÕn ThŸ LÊ Ω¨ ΩıÏc quan H°nh khiÃn h‡ NguyÕn l∂y vÀ ΩÃ Ω¥t v°o mÊt ng·i thˆ ph›ng. T˜ khi vÀ nh° NguyÕn c·ng, n°ng thıÈng cÔng c·ng xıËng h‡a thÁ t˜ kh·ng bi∆t l° m∂y mıÁi thi≈n chıÁng. Trong chÂ khu≈ m·n, hıÁng t÷nh quyŒn lπn vËi hıÁng vØn, n≈n µn üi r∂t l° n„ng ΩıÏm. NguyÕn c·ng c‹ b°i thÁ gieo v∑n ch˘ t÷nh, Ω›i n°ng h‡a, n°ng h‡a c‹ hai cµu r±ng :

TrıÏng phu miÕn Ω≠i trıÏng phu chœ

N˘ t¯ chi≈m y n˘ t¯ t÷nh

Nghÿa l° :

Chœ cða trıÏng phu Í chÂ c‚ g∞ng l°m n≈n to lËn

T÷nh ngıÈi con güi Í s˙ c∫y tr·ng

Trong nØm ThiŒu B÷nh, vua Thüi T·ng nghe th∂y ti∆ng hay ch˘ cða NguyÕn ThŸ LÊ, bøn vÈi v°o cung, giao cho viŒc d≠y cüc cung nhµn. R„i vua say m≈ vÀ s∞c Ω¬p cða n°ng, c‹ khi gi˘ n°ng Í lu·n trong cung, ng°y Ω≈m h∑u h≠ b≈n c≠nh m÷nh, v° phong cho n°ng chˆc LÕ nghi n˘ h‡c sÿ. T˜ Ω∂y NguyÕn ThŸ LÊ ra v°o Í nÁi cung c∂m, cüi th÷ giÈ vÀ vËi NguyÕn Tr¨i thıÈng khi l≠i œt hÁn th÷ giÈ Í trong cung vËi vua Thüi T·ng. ViŒc Ω‹ Í ΩÈi xıa v‚n ch≤ng l≠ g÷. Í nıËc T°u, thða xıa ngıÈi ta thıÈng dÔng t¸ thi∆p l°m m‹n qu° trao t¥ng cho nhau, ΩŸa vŸ ngıÈi t¸ thi∆p r∂t l° r¿ rÓng. Í T°u nhı th∆, Í nıËc ta cÒng kh·ng khfii c‹ cüi phong tÚc ∂y. NguyÕn Tr¨i Ω‚i vËi ThŸ LÊ, tuy kh·ng coi khinh r¿ nhı h≠ng n˘ t¸ c‹ thÃ dÔng ΩÃ trao t¥ng, nhıng nay th∂y vŸ thi∆u quµn Ω¨ c¯ ch◊ nhı v∫y, v® th∂y ThŸ LÊ cÒng ham vui cÔng thi∆u quµn l∞m, ·ng bøn coi n°ng h≠ th∂p xu‚ng mÊt b∫c, v° nhµn th∆ c‹ thÃ ΩiÀm nhi≈n trıËc s˙ kh·ng trong s≠ch cða n°ng. N°ng lui tËi trong cung, Ω¨ t˜ng b°n n‹i nhiÀu viŒc khi∆n vua ph®i nghe theo, v÷ th∆ m° ch≤ng khfii m∂t l›ng vËi nhiÀu ngıÈi khüc.

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 34/34

Qua Ω∆n nØm á≠i B®o thˆ 3 (1442), mÔa thu thüng 7, vua Thüi T·ng ng˙ giü Ωi Ω·ng tu∑n, Ω∆n duyŒt vÒ Í th°nh Chœ Linh. V÷ nghÿ xa giü Ω∆n Ω∂y, cüch vËi C·n SÁn kh·ng bao xa, quan H°nh khiÃn NguyÕn Tr¨i bøn Ω‹n rıËc xa giü Ω∆n chÁi C·n SÁn l° nÁi biŒt th˙ cða m÷nh. Sau khi lıu li≈n Í Ω‹ mÊt ng°y, Thüi T·ng mŒnh giü ho°n cung. B∂y giÈ ThŸ LÊ hiŒn c‹ Í C·n SÁn, v÷ n°ng vÀ Ω‹ ΩÃ s¯a so≠n Ω‹n rıËc xa giü Ω¨ œt lµu nay, vua truyÀn n°ng theo giü vÀ cung ch∑u ch˙c.

Ng°y m„ng 4 thüng 8, xa giü vÀ Ω∆n huyŒn Gia áŸnh (nay l° Gia B÷nh), nhµn g¥p trÈi t‚i, trÚ t∂t l≠i Í LŒ chi vi≈n thuÊc l°ng á≠i Lai. LŒ chi vi≈n tˆc l° mÊt cüi tr≠i v®i, nguy≈n xıa l° ch‚n ly cung cða cüc triÀu L˚, Tr∑n. Sau mÊt thÈi k¸ xa v∞ng, h·m ∂y vŸ ho°ng Ω∆ tr¿ trung l≠i g¥p LÕ nghi n˘ h‡c sÿ, ngıÈi con güi tıÁi Ω¬p nhı hoa. BÍi th∆ ngıÈi ta th∂y thµu Ω≈m ThŸ LÊ ΩıÏc triŒu v°o b„i rıÏu v° ch∑u h∑u chØn g‚i lu·n trong ng˙ doanh, th°nh hoa thıÏc dıÏc Ω¨ th∂m ΩıÏm d„i d°o dıËi cÁn thÚy vÒ...

Song, Ω∆n kho®ng g∑n süng ng°y m„ng 5, bÂng th∂y ThŸ LÊ t˜ trong m°n ng˙ n‰i ti∆ng k≈u th∂t thanh. Cüc vi≈n thŸ th∑n cÔng cüc cung n˘ ΩÀu Ω‰ x· Ω∆n xem s˙ g÷. á∆n nÁi th÷ th∂y long thÃ xüm ng∞t v° chµn tay ΩÀu mÀm nh¡o Ωi, Ω·i m∞t h∂p dim v° lÈ ΩÈ, miŒng m∂p müy nhı l° mu‚n n‹i, nhıng lıÎi Ω¨ cˆng kh·ng n‹i ΩıÏc. Quan Ng˙ y vÊi v°o Ω‰ thu‚c c∂p cˆu nhıng v· c·ng hiŒu. Cüc quan HÂ giü Ω≠i th∑n ΩÀu xÓm Ω∆n; hfii NguyÕn ThŸ LÊ th÷ n°ng n‹i l° th∂y Thünh thıÏng Ωang n±m bÂng c˙a Ω≠p m∂y cüi r∂t m≠nh, n°ng vÊi Ω‚t süp l≈n soi th÷ Ω¨ th∂y s˙ nhı th∆ r„i, ch∞c l° Thünh cung bŸ c®m n¥ng quü.

Vua Thüi T·ng lÓc ∂y Ω¨ nh∞m m∞t l≠i, hÁi thÍ cÒng Ωˆt l∑n Ωi, khœ n‹ng trong m÷nh mÂi lÓc mÊt gi®m Ωi r∂t ch‹ng (b∂y giÈ vua Thüi T·ng mËi 20 tu‰i), dÔ quan Ng˙ y Ω¨ dÔng Ωð m‡i phıÁng cˆu ch˘a. Bi∆t kh·ng thÃ h„i thi≈n ΩıÏc n˘a, cüc quan HÂ giü sÏ n‹i vÎ ra l° Ho°ng thıÏng thØng h°, Kinh sı ho¥c s¡ x®y ra viŒc bi∆n c‚ b∂t tr∞c ; bÍi v∫y ph®i truyÀn cho m‡i ngıÈi h∆t sˆc gi∂u kœn tin ∂y, v° xa giü tˆc kh∞c g∂p ΩıÈng th≤ng ti∆n vÀ kinh.

GiÈ t˚ (n¯a Ω≈m) ng°y m„ng 6, xa giü vÀ Ω∆n kinh sı, b∂y giÈ mËi khua chu·ng büo tin kh·ng l°nh cho th∑n dµn ΩÀu bi∆t.

T˜ trong triÀu Ω∆n ngo°i Ω¨ ti∆p ΩıÏc cüi tin giü bØng b∂t ngÈ cða Thüi T·ng thi≈n t¯, ai cÒng ΩÀu h∆t sˆc kinh ng≠c r„i nhµn Ω‹ n‰i l≈n nh˘ng lÈi bŸnh ngŸ x·n xao. Vua Thüi T·ng bØng, s˙ Ω‹ c‹ thÃ v÷ tr®i sau mÊt Ω≈m t¯u s∞c quü ΩÊ r„i c®m nhiÕm sıÁng gi‹ m° n≈n. Song cüi ch∆t cða mÊt v÷ vua Í ΩÈi chuy≈n ch∆, hü ph®i l° mÊt chuyŒn chÁi, cüi ch∆t kh·ng ‚m kh·ng Ωau, l≠i ch∆t Í trong tay mÊt ngıÈi Ω°n b°, m° ngıÈi Ω°n b° ∂y l≠i l° n°ng h∑u cða ·ng NguyÕn ˆc Trai (biŒt hiŒu cða NguyÕn Tr¨i), mÊt vŸ Ω≠i th∑n huµn v‡ng ΩıÏc vua t·n tr‡ng thða b∂y giÈ, v∫y kh·ng c‹ thÃ n°o m° kh·ng t˜ bæ xæ ra to ΩıÏc. Ta Ω¨ t˜ng bi∆t r±ng xıa nay danh vŸ c°ng cao th÷ ghæt ghen c°ng l∞m. ˆc trai ti≈n sinh lÓc n°y chœnh l° g¥p lÓc ΩÃ bao nhi≈u nh˘ng k¿ tiÃu nhµn ghen ghæt th˜a dŸp tr® thÔ.

B∂y giÈ trong quan li≈u giËi Í Kinh sı ph∑n nhiÀu h‡ ΩÀu buÊc riŒt l° NguyÕn ThŸ LÊ Ω¨ Ω∑u ΩÊc cho vua, m° ThŸ LÊ l°m viŒc thœ nghŸch l° do NguyÕn ˆc trai chð s˙. Gia dÿ b° phi NguyÕn ThŸ Anh l° sinh mπu cða Ho°ng thüi t¯ Bang CÁ b∂y giÈ, v‚n vπn ghæt ThŸ LÊ vÀ s˙ chi∆m ΩıÏc l›ng y≈u m∆n cða vua, l≠i thÔ ThŸ LÊ v° ˆc trai vÀ viŒc n°ng TiŒp dı Ng· thŸ Ng‡c Dao, n≈n nay c°ng cÔng vËi phe nghŸch cða ˆc trai c‚ th≈u dŒt v°o ΩÃ l°m cho h‡ NguyÕn kh·ng tr‚n thoüt ΩıÏc v›ng tÊi lŒ.

B° NguyÕn ThŸ Anh nguy≈n l° ngıÈi l°ng B‚ VŒ, huyŒn á·ng SÁn xˆ Thanh H‹a, t˜ bu‰i ti∆n cung ch∑u h∑u vua Thüi T·ng, Ω¨ sinh ΩıÏc ho°ng t¯ BØng CÁ, Ω¨ ΩıÏc l∫p l°m Thüi t¯ sau khi Thüi t¯ Nghi Dµn v÷ ngıÈi m¬ c‹ tÊi m° ph®i tru∂t ng·i. ChÏt trong dŸch Ω÷nh lÓc ∂y c‹ chuyŒn b° TiŒp dı Ng· thŸ Ng‡c Dao c‹ mang m° l≠i chi≈m bao th∂y Ω∂ng Thi≈n Ω∆ sai mÊt vŸ ti≈n Ω„ng giüng sinh. B° NguyÕn phi nghe th∂y chuyŒn ∂y sÏ Ng· TiŒp dı sinh ra qu˚ t¯, s¡ cıËp m∂t ng·i büu cða con trai m÷nh, ng°y Ω≈m lo ng≠i. K∆ r„i Ng· TiŒp dı bŸ ngıÈi xıng ra l° li≈n can tËi viŒc bÔa bøn cÓng vüi cða HuŒ Phi ng°y trıËc, bŸ x¯

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 35/35

phüt lıu. B∂y giÈ NguyÕn ThŸ LÊ ΩıÁng l° chˆc n˘ h‡c sÿ, hay ra v°o trong cung v° ΩıÏc Thüi T·ng y≈u, ˆc trai bøn xui n°ng tµu xin lÿnh viŒc thu giam Ng· TiŒpdı, c‹ ˚ mu‚n b®o to°n cho m¬ con Ng· ThŸ. Thüi T·ng b±ng l›ng, truyÀn giao cho n°ng Ωem giam Ng· TiŒp dı v°o chÔa Hoa VØn. T˜ Ω∂y, ˆc trai thıÈng sai ngıÈi Ωem tiÀn g≠o c∂p dıÎng cho Ng· TiŒp dı. No ng°y Ωð thüng, mÔa thu nØm á≠i B®o thˆ 3, TiŒp dı sinh ra ho°ng t¯ Tı Th°nh. Sau khi sinh trai, sÏ c‹ thÃ nguy hiÃm Ω∆n tœnh m≠ng c® m¬ lπn con, TiŒp dı ph®i ·m con tr‚n biŒt.

∂y v÷ viŒc n°y m° NguyÕn phi cØm tˆc ThŸ LÊ v° ˆc trai l∞m, nay ΩıÏc dŸp büo phÚc, c›n ΩÏi g÷ m° kh·ng th≤ng tay. Nhµn th∆ liÀn c‹ ch◊ thu giam ThŸ LÊ ; v° khi ˆc trai nhµn dÍ Ωi kinh l˚ B∞c Ω≠o, ΩıÏc tin d˘ vÊi v¨ ti∆n Kinh, cÒng l∫p tˆc bŸ giam v°o ngÚc.

ˆc trai n±m Í trong nh° lao, c¯a son cüch tuyŒt chœn trÔng nghÿ kh·ng bi∆t l∂y cüch g÷ phÁi gi¨i oan t÷nh ΩıÏc. L∞ng nghe tin tˆc b≈n ngo°i : bao nhi≈u nh˘ng k¿ ghen ghæt, h‡ ΩÀu c‹ ˚ th≈u dŒt cho m÷nh v°o tÊi thœ nghŸch ΩÃ Ωıa gia tÊc m÷nh Ω∆n cüi th®m h‡a tru di. çng t≈ tüi c® ngıÈi : c·ng danh phÓ qu˚ th∫t l° mÊt gi∂c mÊng Nam Kha. á∆n nay ch≤ng nh˘ng b˜ng t◊nh gi∂c k≈ v°ng, c›n s¡ d°nh l≠i cho thµn gia mÊt cüi v≠ v· cÔng th≈ th®m ! N∆u sËm bi∆t c‹ cüi n·ng nÂi ng°y nay, th° sau khi h‰ nıËc Ω¨ r¯a xong, thÔ nh° Ω¨ tr® s≠ch, sËm theo d∂u cða TrıÁng T¯ Ph›ng ng°y trıËc, v°o r˜ng tu Ω≠o, cüch tuyŒt vËi nhµn th∆ cho r„i ! Ch◊ v÷ m÷nh mu‚n Ωem cüi h‡c kinh luµn khang t∆, thi triÃn ra viŒc chœnh trŸ trong nıËc, Ωıa v∫n nıËc Ω∆n thða thŸnh trŸ cða áıÈng, Ngu, Tam Ω≠i ΩÈi xıa. Song mu‚n nhı th∆ m° mıÈi ph∑n chıa ΩıÏc Ω·i ba. BÍi qu‚c quµn chıa chŸu th˙c l›ng tin theo chœnh thu∫t cða m÷nh, thıÈng l≠i mÈ ho¥c bÍi nh˘ng lÈi giøm pha cða lÒ tiÃu nhµn. Th°nh ra tr®i mıÈi m∂y nØm trÈi, m÷nh chıa l∑n n°o gi˘ ΩıÏc chœnh bœnh v°o tay ΩÃ thi th‚ m‡i ΩiÀu theo nhı ˚ mu‚n. L∑n l˘a Ω∆n nay bÂng m∞c ph®i cüi hung h‡a Ω‹ th∫t Ωüng t˙ thıÁng bi∆t ng∑n n°o !

çng l≠i h„i nghÿ Ω∆n s˙ b≠c Ω≠i c·ng th∑n cða cüc triÀu Ω∆ vıÁng süng nghiŒp xıa nay ; TriÀu L≈ bµy giÈ Ω‚i Ω¨i c·ng th∑n, b≠c b¡o c‹ khüc g÷ triÀu Hün ΩÈi xıa ! Hün Cao sau khi ΩŸnh xong thi≈n h≠, nÎ l›ng gi∆t ch∆t H°n B°nh (H°n Tœn, B°nh ViŒt), th÷ L≈ Cao sau khi ΩŸnh xong thi≈n h≠, cÒng nÎ l›ng gi∆t hai k¿ c·ng th∑n : Tr∑n Nguy≈n H¨n v° Ph≠m VØn X®o. M° chœnh m÷nh cÒng Ω¨ c‹ l∑n bŸ b∞t bfi ngÚc, sau m∂y ng°y l≠i ΩıÏc ph‹ng thœch. áüng l¡ nh÷n th∂y cüi ch∆t cða nh˘ng ngıÈi b≠n tÊi nghiŒp kia, m÷nh n≈n ki∆n cÁ m° c∂t cünh cao bay t˜ lµu mËi ph®i. Nhıng m÷nh l≠i kh·ng th∆, m÷nh c›n Í l≠i ΩÃ chÈ Ω∆n lıÏt m÷nh chŸu v≠, th∫t cÒng Ωüng cıÈi m° Ωüng gi∫n cho m÷nh.

H∆t nghÿ g∑n th·i l≠i nghÿ xa, l›ng ·ng c°ng th∂y Ωau kh‰ kh·ng bi∆t ng∑n n°o, nhµn l°m b°i thÁ sau n°y ΩÃ than thÍ :

PhÔ tÚc thØng tr∑m ngÒ th∫p ni≈n C‚ sÁn to°n th≠ch phÚ t÷nh duy≈n

Hı danh th˙c h‡a thÔ kham ti∆u

ChÓng büng c· trung tuyŒt kh® li≈n

S‚ h˘u nan Ω°o tri thŸ mŒnh

VØn nhı vŸ tüng d¨ quan thi≈n

NgÚc trung ΩÊc b‚i kh·ng tao nhÚc

Kim khuy∆n h° do Ω≠t th‚n ti≈n ?

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 36/36

DŸch ra qu‚c vØn :

CuÊc th∆ thØng tr∑m m∂y chÚc ni≈n

Non xıa su‚i, Ωü, phÚ t÷nh duy≈n

Danh su·ng, v≠ m∞c v›ng oan trüi :

D≠ th≤ng, ΩÈi bao k¿ ghæt ghen !

áŸnh mŒnh ta Ω°nh cam lÓc bÿ;

Tı vØn trÈi c‹ t˙a khi n≈n ?

Trong lao tði nhÚc trØm chiÀu Ωð,

BŒ ng‡c kh·n th·ng mÊt m®nh ti≈n.

Ng°y 12 thüng 8, cüc quan Ω≠i th∑n rıËc Ho°ng thüi t¯ Bang CÁ mËi l≈n 2 tu‰i n‚i ng·i, tˆc l° vua Nhµn T·ng. Sau ng°y l°m lÕ ΩØng quang cða tµn quµn, ngıÈi ta liÀn Ωem cüi ün NguyÕn Tr¨i, ThŸ LÊ ra Ω÷nh cÓc (tra hfii Í trıËc triÀu Ω÷nh). ThŸ LÊ bŸ h÷nh quan trıËc sau ch◊ g¥ng hfii mÊt ΩiÀu r±ng :

— C‹ ph®i m°y Ω¨ ti∆n ΩÊc cho Ωˆc á≠i h°nh ho°ng Ω∆ (vua m∂t m° chıa tüng g‡i l° á≠i h°nh ho°ng Ω∆; ho¥c g‡i l° á≠i h≠nh), v° cüi mıu thœ nghŸch ∂y l° do NguyÕn Tr¨i chð s¯ kh·ng ?

Ban Ω∑u ThŸ LÊ c›n h∆t sˆc k≈u oan. Nhıng sau bŸ kh®o Ωünh d˘ quü, n°ng kh·ng chŸu n‰i, b∂t Ω∞c dÿ ph®i nh∫n nhı lÈi h÷nh quan Ω¨ hfii.

ThŸ LÊ Ω¨ thÓ nh∫n nhı th∆, v∫y l° thœ nghŸch ün th°nh, NguyÕn Tr¨i qu® nhi≈n ph®i khæp v°o tÊi c˙c n¥ng l° tru di tam tÊc. L∫p tˆc quy∆n thuÊc nh° ·ng ΩÀu bŸ b∞t h∆t, trai th÷ s¡ Ωem ra phüp trıÈng x¯ t¯; c›n güi th÷ sung l°m t¸ bÊc trong cung vua ho¥c cüc nh° quan. Tr˜ NguyÕn ThŸ LÊ c‚ nhi≈n ph®i thÚ h÷nh v÷ n°ng bŸ khæp l° mÊt vai chœnh ph≠m.

Ng°y 16 thüng 8 nØm nhµm tu∂t (1442) ni≈n hiŒu á≠i B®o thˆ 3, cüi ng°y l°m h÷nh cða to°n gia h‡ NguyÕn !

Bu‰i süng h·m ∂y, gi‹ may heo h∞t t˜ phœa h„ Tµy th‰i l≠i, l°m rÚng l∞c r∞c nh˘ng chi∆c lü Óa tr≈n h°ng cµy chung quanh phüp trıÈng.

T≠i phüp trıÈng, cÈ qu≠t tün l‡ng d°n b∑y r∂t huy ho°ng : ch˜ng v°i trØm t≈n c∂m binh üo qu∑n nai nŸt r∂t g‡n g°ng, tay c∑m gıÁm tu‚t tr∑n Ωˆng gi˘ tr∫t t˙; nhµn dµn kinh th°nh kæo Ωi xem viŒc x¯ h÷nh n°y c‹ tËi h°ng v≠n.

ˆc trai ti≈n sinh b∂y giÈ Ω¨ cÔng n°ng ThŸ LÊ v° cüc con chüu bŸ üp gi®i tËi Ω‹. Nh÷n th∂y mÊt dµy t¯ tÔ to°n ngıÈi müu thŸt thµn y≈u cða m÷nh, nh∂t l° nh˘ng th±ng chüu bæ ng°y trıËc l∞t nh∞t ngoan ngo¨n th∆, nay ΩÀu m¥t xüm m°y xanh, m∞t Ω∑y nh˘ng lŒ, s∞p cÔng m÷nh chŸu mÊt th®m ki∆p ! Ti≈n sinh dÔ gan l° s∞t Ωü cÒng ph®i mÀm nhðn, ·ng nh∞m nghiÀn hai m∞t l≠i v° toan k≈u g∑m l≈n mÊt ti∆ng c˙c lËn ΩÃ tfi nÂi oan l≈n t∫n chœn t∑ng trÈi.

Nghÿ Ω∆n d›ng dfli t˜ Ωµy ti≈u diŒt, b∂t giüc ·ng s˙c nhË Ω∆n cµu n‹i cða Ho°ng PhÓc, mÊt vi≈n tıËng T°u bŸ b∞t Ω¨ b®o ·ng ng°y trıËc, sao lÈi h∞n n‹i l≠i linh nghiŒm l≠ lÔng ! Nhµn b∫t ra mÊt lÈi than r±ng : “Th∫t Ωüng h‚i h∫n kh·ng nghe lÈi Ho°ng PhÓc !”

LÓc Ω‹ cüc quan vi≈n lËn nhfi c‹ chˆc trong viŒc x¯ h÷nh ΩÀu Ω¨ Ω∆n Ωð.

MÊt h„i chi≈ng tr‚ng n‰i l≈n, l°m t∞t nh˘ng ti∆ng b°n tün x÷ x°o cða Ωüm ngıÈi Ωi xem Ω·ng nhı ki∆n cfi, v° l°m cho b∑u kh·ng khœ lÓc ∂y n¥ng nÀ gh≈ gËm tıÍng nhı c‹ thÃ Ωø lÓn dœ ngıÈi ta xu‚ng ΩıÏc.

Quan ΩÀ h÷nh Ωˆng ra tuy≈n Ω‡c b®n ün trıËc m¥t quan Khµm m≠ng cða triÀu Ω÷nh v° Ω·ng Ωð quan quµn dµn thˆ.

B®n ün Ω‡c xong, m‡i ngıÈi ΩÀu t˙a nhı ng˜ng thÍ nh÷n cüc tÊi nhµn Ω¨ bŸ tr‹i riŒt c® v°o cüc c‡c Ω‹ng Í m¥t Ω∂t v° m∂y t≈n Ωao phð tay c∑m thanh ph≠ng ΩıÁng nhØm nhØm s∞p s¯a v°o viŒc...

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 37/37

R„i m∂y ti∆ng hiŒu tr‚ng chi≈ng n‰i l≈n : tÔng bi ly ! tÔng bi ly ! tÔng bi ly !... DıËi b‹ng süng loüng cða nh˘ng thanh ph≠ng mÓa hoa l≈n, mÊt nh° quan H°nh khiÃn h‡ NguyÕn müu rÁi thŸt nüt tan t°nh !...

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 38/38

12) Cµu chuyŒn phong thðy v° nghiŒp büo

ThıÁng h≠i thay ˆc trai ti≈n sinh, nØm ∂y xuµn thu v˜a 63 tu‰i Ω∑u (1380—1442). MÊt ΩÈi huµn danh, s˙ nghiŒp giÓp nıËc, cˆu dµn, l°m n≈n b∫c ngıÈi vÿ Ω≠i Í tr≈n lŸch s¯ cða nıËc nh°, k∆t qu® bŸ buÊc v°o mÊt cüi ün oan, Ωem l≠i cho thµn gia cüi th®m h‡a xıa nay œt th∂y. Ngh÷n nØm thanh s¯, ai Ω‡c Ω∆n cüi th®m ün ∂y, m° kh·ng ph®i v÷ ti≈n sinh x‹t thıÁng h∫m h˙c v· cÔng !

Sau khi bŸ h÷nh, h‡c tr› ti≈n sinh thu th∫p thi thÃ cða th°y, Ωem vÀ tüng Í nÓi Tam Giüp thuÊc huyŒn PhıÏng SÁn.

“Th∫t Ωüng h‚i h∫n kh·ng nghe lÈi Ho°ng PhÓc !”, lÈi ti≈n sinh than thÍ trıËc lÓc lµm h÷nh, ch∞c cüc ΩÊc gi® ΩÀu n‹ng mu‚n bi∆t Ho°ng PhÓc khi xıa Ω¨ b®o ΩiÀu g÷ m° ti≈n sinh kh·ng nghe. V∫y t·i xin kÃ dıËi Ωµy, nguy≈n Ω‹ l° cµu chuyŒn thuÊc vÀ phong thðy.

Ho°ng PhÓc nguy≈n l° mÊt vi≈n thıÏng thı cða triÀu Minh. TrıËc Ωµy, vÀ h„i TrıÁng PhÚ Ωem quµn sang l∂n cıËp nıËc ta, PhÓc Ωi l°m tham tün quµn vÚ. Sau khi Ω¨ b∞t ΩıÏc h‡ H„ l∂y ΩıÏc nıËc ta, TrıÁng PhÚ v° MÊc Th≠nh rÓt quµn vÀ T°u, lıu L¨ NghŸ, Ho°ng PhÓc Í l≠i tr∂n thð. L¨ NghŸ coi ty á· ch◊ huy, tˆc vÀ quµn chœnh, c›n Ho°ng PhÓc coi B‚ chœnh ün süt hai ty, tˆc vÀ dµn chœnh. PhÓc l° ngıÈi th·ng minh, gifii vÀ viŒc trŸ dµn, khi∆n nhiÀu ngıÈi ph®i khi∆p phÚc, ngo°i ra l≠i c‹ mÊt cüi h‡c vÀ ΩıÈng phong thðy. TıÁng truyÀn PhÓc gifii vÀ m·n h‡c n°y l∞m, trong khi t≠i nh∫m, nh˘ng lÓc nh°n r®nh thıÈng Ωi kh∞p nıËc ta xem cüc kiÃu Ω∂t. G¥p ng·i Ω∂t n°o Ωüng chÓ ˚, y thıÈng ghi chæp v° quy∆t Ωoün trıËc nh˘ng k∆t qu® vÀ sau. NgıÈi ta b®o cüi h‡c phong thðy cða y c‹ thÃ so sünh nhı Cao BiÀn ΩÈi áıÈng, cÒng l° mÊt vi≈n quan á· hÊ nıËc ta. Cho n≈n cüc nh° phong thðy Í nıËc ta, nh˘ng khi b°n vÀ ΩŸa cÚc, h‡ thıÈng hay n‹i Ω∆n “Cao Ho°ng”. Cao l° Cao BiÀn m° Ho°ng tˆc l° Ho°ng PhÓc Ω‹. Trong khi Ωi xem Ω∂t, PhÓc Ω¨ t˜ng xem kiÃu Ω∂t cða ng·i t‰ mÊt ·ng NguyÕn Tr¨i t≠i Ω„ng l°ng NhŸ Kh≈. Ng·i mÊ n°y theo süch Lai chi phong thðy chœ Ω≠i khüi n‹i r±ng : “HuyŒt Í NhŸ Kh≈, long Ω∆n r∂t xa. TËi chÂ k∆t cÚc th÷ r∫p rÈn th∂p thoüng, nhfi t∞t d∑n l≠i v° lıÏn nhı con r∞n, chÏt n‰i l≈n th°nh mÊt cüi b¨i h÷nh con mÊc (vu·ng d°i), x˜ng g‹c tÀ ch◊nh, k∆t th°nh mÊt cüi huyŒt Ω¬p. Hai b≈n c‹ m∂y cüi g› ΩÃ ngØn gi˘ chµn khœ. Phœa trıËc c‹ mÊt con g› h÷nh con th‰ (tr›n) l°m ün. Phœa dıËi ün n∏y ra mÊt cüi µm sa (cÒng l° g›). Ng·i Ω∂t n°y cüch cÚc b≈n trong tr›n tr¥n, m° b≈n ngo°i c‹ nhiÀu g› Ω‚ng la liŒt v° triÀu cðng, cüi th÷ l° ki∆m cüi th÷ l° ∂n, l° mÒ, l° bÓt, l° th∑n Ω„ng thŸ t∫p, l° tıËng quµn xu∂t tr∫n, ph∑n nhiÀu hÏp v°o qu˚ cüch”. Song l≠i c‹ nh° phong thðy ch≈ kiÃu Ω∂t ∂y l° h÷nh tıËng quµn bŸ ch¥t Ω∑u, nh∂t l° Í phıÁng mÔi c‹ cüi g› con quy m° Ωu·i n‹ l≠i ph®n x≠ l≠i, Ho°ng PhÓc khi xem kiÃu Ω∂t cða ng·i mÊ n°y, c‹ bi≈n mÊt lÈi Ωoün trong süch ghi nh˘ng ΩŸa cÚc nıËc Nam r±ng :

NhŸ Kh≈ m≠ch Ωo®n

H‡a th®m tru di

Nghÿa l° Ω∂t NhŸ Kh≈ m≠ch ng∞n, ngıÈi tüng huyŒt ∂y s¡ m∞c cüi th®m h‡a tru di; v° PhÚc l≠i cÒng bi∆t ng·i mÊ tüng ΩÓng v°o kiÃu ∂y, chœnh l° t‰ mÊt cða nh° ·ng NguyÕn Tr¨i.

Í nıËc Nam c‹ tËi g∑n 20 nØm Ω∆n nØm giüp th÷n (1424), Ho°ng PhÓc mËi bŸ triŒu vÀ nıËc.

Nhıng sau ba nØm, v÷ binh l˙c cða L≈ Thüi T‰ mÂi ng°y mÊt m≠nh, Ωünh cho quµn Minh ph®i thua vÎ nhiÀu tr∫n, v° l°m cho c·ng cuÊc Ω· hÊ cða ngıÈi Minh c‹ cÁ nghi≈ng Ω‰, M¨ K¸ mËi dµng biÃu vÀ cho vua Minh, xin l≠i b‰ Ho°ng PhÓc sang Nam, v÷ PhÓc Í b≈n n°y Ω¨ ΩıÏc l›ng ngıÈi. Nhµn th∆ m° nØm Ωinh mÔi (1427), vua Minh l≠i c¯ Ho°ng PhÓc cÔng vËi b‡n LiÕu ThØng Ωem quµn sang Nam cˆu viŒn, v° x¯ l˚ m‡i viŒc. Song PhÓc sang Nam chuy∆n n°y, trıËc cüi sˆc m≠nh v· cÔng cða l›ng ki≈n quy∆t tuy∆t s◊ phÚc c˜u cða vua t·i

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 39/39

L≈ T‰ v° dµn chÓng nıËc Nam, y kh·ng c›n ΩıÏc thu∫n tiŒn nhı l∑n trıËc n˘a. K∆t qu® l° Ω∆n tr∫n Ωünh Í vÔng Chœ Linh ng°y 15 thüng 10 nØm ∂y, quµn ta Ω¨ l°m cho Ho°ng PhÓc th°nh mÊt t≈n tÔ lÂ Í dıËi vi≈n m·n.

Ho°ng PhÓc bŸ b∞t, r„i bŸ gi®i vÀ dinh B„ áÀ; ˆc trai tr·ng th∂y, m¥c d∑u h∞n l° vi≈n Ω≠i tıËng v° Ω¨ t˜ng l°m quan tr∂n thð lµu nØm Í xˆ Giao Ch◊, PhÓc th∂y v∫y, cıÈi b®o vËi NguyÕn C·ng r±ng :

— MÊ t‰ nh° t·i c‹ xü vØn tinh (c‹ cüi g› Ω‚ng Ω‹ng Í phıÁng bœnh, con chüu c‹ m∞c tÊi v≠ r„i cÒng ΩıÏc tha), dÔ t·i c‹ m∞c n≠n, cÒng ch◊ trong v›ng trØm ng°y l° thoüt khfii. Kh·ng nhı mÊt t‰ nh° ·ng, r„i con chüu s¡ ph®i cüi v≠ tru diŒt. TıÍng ·ng Ω˜ng n≈n khinh ai, m° n≈n nghÿ Ω∆n viŒc c∂t mÊ t‰ Ωi.

Cµu n‹i ∂y cða Ho°ng PhÓc, kh·ng l°m cho ˆc trai quan tµm. BÍi Ω‚i vËi viŒc phong thðy, ·ng kh·ng tin tıÍng nhı ·ng cha ng°y xıa. M° n∆u c‹ tin, c°ng kh·ng düm di dŸch ng·i mÊ t‰ n°y. V÷ tüng ΩıÏc ng·i mÊ Ω‹, t‰ ti≈n Ω¨ ph®i hao t‚n bi∆t bao tµm chœ v° c·ng tr÷nh, l≠i Ω¨ tr·ng th∂y s˙ phüt phÓc h≤n hoi, khi n°o l≠i nghe mÊt lÈi n‹i kh·ng Ωµu m° Ω°o Ωi c∂t l≠i. Kh·ng ngÈ Ω∆n nay h‡a bi∆n x®y ra, qu® ΩÓng nhı lÈi Ho°ng PhÓc n‹i, v÷ th∆ ·ng r∂t h‚i h∫n l° trıËc Ω¨ kh·ng nghe lÈi h∞n, ΩÃ Ω∆n nÂi m∞c ph®i th®m h‡a, b∂t giüc b∫t ra mÊt lÈi than trıËc lÓc thÚ h÷nh.

ThÈi Ω≠i chuy≈n ch∆ cða cüc nıËc á·ng phıÁng thuÍ trıËc, th∫t Ω¨ c‹ l∞m nh˘ng vÚ ün ly k¸, nh˘ng vÚ ün gµy ra bÍi nh˘ng b±ng chˆng mÁ h„ m° gi∆t ch∆t m≠ng ngıÈi mÊt cüch r∂t l° oan kh‚c. V÷ mÊt cµu n‹i cða ˆc trai : “h‚i kh·ng nghe lÈi Ho°ng PhÓc”, m° sau Ω‹, l≠i c‹ hai ngıÈi bŸ gi∆t. Hai ngıÈi Ω‹ l° hai g¨ ho≠n quan t≈n l° áinh Th∞ng v° áinh PhÓc. BÍi c‹ nh˘ng vi≈n quan v‚n kh·ng ıa g÷ Th∞ng, PhÓc, th˜a dŸp bøn n‹i vu ra l° ˆc trai khi s∞p bŸ h÷nh, c‹ n‹i “h‚i kh·ng nghe lÈi Th∞ng PhÓc”, v∫y ch∞c Th∞ng PhÓc Ω¨ b°n vËi ˆc trai nh˘ng cüi mıu m· bœ m∫t g÷. Nhµn th∆ hai ngıÈi ΩÀu bŸ b∞t t‚ng giam. Sau tuy tra hfii ch≤ng ra m‚i manh g÷, nhıng hai ngıÈi cÒng cˆ bŸ Ωıa v°o phüp trıÈng x¯ t¯, th∫t l° tÊi nghiŒp !

á‹ l° cµu chuyŒn phong thðy. Nhıng cüi th®m h‡a cða nh° ·ng ˆc trai, ngıÈi ta l≠i c›n truyÀn thuy∆et mÊt cµu chuyŒn r∞n büo oün n˘a :

“CÚ t‰ ba ΩÈi ·ng Tr¨i nh° c‹ mÊt cüi vıÈn hoang r∫m m° trong Ω‹ c‹ mÊt t‰ r∞n. MÊt h·m cÚ b®o ngıÈi nh° ng°y mai d∫y sËm d‡n vıÈn ΩÃ cÚ s¡ l°m ng·i nh° Í cüi vıÈn Ω‹. á≈m h·m ∂y, cÚ n±m chi≈m bao th∂y mÊt ngıÈi Ω°n b° ·m con Ω∆n xin ho¨n d‡n vıÈn ba ng°y ΩÃ m¬ con thi≈n Ωi nÁi khüc. Süng h·m sau lÓc cÚ chıa d∫y th÷ ngıÈi nh° Ω¨ d‡n vıÈn quang, lÓc d‡n th∂y mÊt con r∞n lËn, ch¥t cÚt m∏u Ωu·i, v° gi∆t ΩıÏc hai con r∞n nhfi. CÚ trÍ d∫y, h‚i h∫n l∞m nhıng Ω¨ kh·ng kŸp. á≈m h·m cÚ ng„i Ω‡c süch, chÏt th∂y c‹ mÊt gi‡t müu tıÁi t˜ tr≈n n‹c nh° rÁi xu‚ng quyÃn süch, giÍ xem th÷ th∂y th∂m qua ba tÈ gi∂y. CÚ kinh sÏ, bi∆t l° n‹ s¡ büo oün nh° m÷nh Ω∆n ba ΩÈi. á∆n khi ·ng Tr¨i hiÃn Ω≠t, thıÈng khi Ωi ch∑u vÀ, qua ph‚ H°ng Chi∆u, g¥p mÊt ngıÈi con güi nhan s∞c xinh Ω¬p, bøn l∂y vÀ l°m vÏ l¡. NgıÈi con güi ∂y t≈n l° NguyÕn ThŸ LÊ. N°ng gifii vØn chıÁng, th·ng kinh s¯, nh° vua cÒng Ωem l›ng y≈u, thıÈng triŒu v°o ch∑u. á∆n mÊt Ω≈m kia, n°ng gi∆t vua, l°m cho nh° ·ng Tr¨i ph®i tÊi. LÓc Ωem n°ng ra h°nh tÊi, n°ng h‹a th°nh con r∞n lËn b› xu‚ng nıËc Ωi m∂t.

á‹ l° thu∫t theo süch “S¯ lıÏc”; c›n theo süch “Tang thıÁng ngπu lÚc” th÷ cµu chuyŒn n°y c‹ hÁi khüc mÊt chÓt, cÒng xin chæp c® ra Ωµy.

“áÈi truyÀn r±ng ·ng Tr¨i khi chıa hiÃn Ω≠t, Í l°ng NhŸ Kh≈ d≠y h‡c tr›. MÊt h·m ·ng trfi mÊt cüi g› ngo°i Ω„ng, b®o cüc h‡c tr› süng mai s¯a d‡n ΩÃ ·ng d˙ng tr≈n Ω‹ mÊt cüi nh° h‡c. Cüc h‡c tr› ΩÀu vµng lÈi. á≈m h·m ∂y v°o lÓc g∑n süng, ·ng n±m chi≈m bao th∂y mÊt ngıÈi Ω°n b° Ω∆n n‹i : “T·i m÷nh y∆u con thÁ, xin ·ng h¨y khoan cho ba ng°y ΩÃ t·i thi≈n Ωi Í chÂ khüc”. LÓc t◊nh d∫y, ·ng vÊi Ωi ra Ω„ng xem th÷ cüi g› Ω¨ d‡n xong r„i, b‡n h‡c tr› c‹ b∞t ΩıÏc hai cüi trˆng. çng hfii nguy≈n do, h‡c tr› n‹i : “Ban n¨y chÓng t·i th∂y mÊt con

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 40/40

r∞n, Ωünh n‹ cÚt Ωu·i ch≠y m∂t”. çng bøn Ωem hai cüi trˆng c∂t vÀ nh°. á≈m h·m ∂y th∞p Ωøn Ω‡c süch, bÂng th∂y mÊt ngıÈi Ω°n b° üo tr∞ng leo tr≈n x° nh°, rfi mÊt gi‡t müu xu‚ng quyÃn süch, ΩÓng v°o ch˘ Ω≠i l° ΩÈi m° th∂m su‚t ba tÈ gi∂y.

á∆n khi ·ng hiÃn Ω≠t, mÊt h·m Ωi ch∑u vÀ qua ph‚ H°ng Chi∆u, g¥p mÊt c· güi c‹ s∞c Ω¬p, nhµn l∂y thÁ t˜ ΩÔa gh¬o, r„i l∂y vÀ l°m vÏ l¡ trong nØm ThiŒu B÷nh. N°ng thıÈng ra v°o nÁi cung c∂m, vua Thüi T·ng ban cho chˆc n˘ h‡c sÿ. á∆n khi vua m∂t, Ωem n°ng ra tra hfii, n°ng khai l° ·ng Tr¨i Ω¨ xui l°m s˙ thœ nghŸch. Nhµn th∆ m° ·ng ph®i tÊi. Khi lµm h÷nh, n°ng h‹a l°m con r∞n b› xu‚ng nıËc m∂t.

Hai cµu chuyŒn phong thðy v° x° büo tr≈n n°y, c‚ nhi≈n l° nh˘ng chuyŒn quüi Ω®n h„ Ω„, kh·ng ai c‹ thÃ tin r±ng Ω‹ l° nh˘ng nguy≈n nhµn Ωıa ·ng NguyÕn Tr¨i Ω∆n cüi v≠ to°n gia tru lÚc. Cüi m° c‹ th˙c ch◊ l° chuyŒn Ho°ng PhÓc c‹ tin phong thðy v° Ω¨ b®o ·ng Tr¨i, r„i ·ng Tr¨i Ω∆n lÓc s˙ nghiŒp tan t°nh, gi‚ng d›ng Ω‰ nüt, b∂t giüc nhË Ω∆n lÈi cða PhÓc m° phüt ra lÈi than trıËc lÓc thÚ h÷nh; v° l≠i nhµn mÊt lÈi than ∂y cða ·ng, m° sau Ω‹ c‹ k¿ lÏi dÚng ΩÃ l°m s˙ vu h¨m Ω≈ høn, khi∆n hai g¨ ho≠n quan áinh PhÓc, áinh Th∞ng cÒng ph®i ch∆t theo vËi cüi ün k¸ oan cða nh° ·ng Tr¨i. áÊc gi® Ω‡c Ω∆n chıÁng n°y ch◊ c∑n bi∆t mÊt ΩiÀu thi∆t th˙c nhı v∫y.

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 41/41

13) Nh¬ nh°ng nÏ trıËc, ΩÀn b„i duy≈n sau

Sau khi bŸ tru di, nh° h‡ NguyÕn NhŸ Kh≈ hıÁng l≠nh kh‹i t°n. Sÿ dµn nhiÀu ngıÈi bi∆t Ω‹ l° mÊt cüi oan ngÚc ngh÷n thu, nhıng ch◊ th÷ th∑m chˆ kh·ng düm n‹i ra, v÷ sÏ lÎ c‹ thÃ v≠ miŒng. NgıÈi ta thıÁng ti∆c NguyÕn tıËng c·ng l∞m; nhıng l›ng thıÁng ti∆c cða nh˘ng ngıÈi kh·ng c‹ mÊt chÓt quyÀn th∆, cÒng ch≤ng b‰ œch g÷ cho cüi c®nh t°n phü kh‚c liŒt cða NguyÕn m·n sau ng°y m∞c ph®i ün oan.

ˆc trai ti≈n sinh l∂y b° vÏ c® l° Tr∑n ThŸ Th°nh, sinh ΩıÏc ba trai l° H„ng TiŒm, H„ng LÚc, H„ng Qu¸. Ba ngıÈi con trai ΩÀu Ω¨ l∂y vÏ, sinh con c®. á∆n h„i ngÊ bi∆n, cüc con trai ΩÀu bŸ gi∆t h∆t, tr˜ mÊt m÷nh H„ng Qu¸ tr‚n thoüt lünh Ωi phıÁng n°o biŒt tœch ; c›n cüc con dµu cho Ω∆n c® Tr∑n thŸ phu nhµn, ΩÀu bŸ b∞t sung l°m quan t¸ (n· t¸ cða nh° quan).

Ti≈n sinh c›n c‹ mÊt ngıÈi vÏ thˆ t≈n l° Ph≠m ThŸ Mπn, ngıÈi l°ng ThÚy ThÓ (nay Ω‰i l° ThÚy PhÓ, thuÊc huyŒn PhÓ Xuy≈n, H° á·ng). VÀ l°m b≠n vËi ti≈n sinh, Ph≠m thŸ mËi sinh ΩıÏc mÊt con güi l≈n v°i tu‰i, t≈n l° ThŸ á°o ; r„i khi l≠i c‹ mang ΩıÏc v°i ba thüng th÷ nh° ti≈n sinh g¥p n≠n. H·m lœnh trüng kæo Ω∆n vµy b∞t, Ph≠m thŸ Ωang Ωi chÏ v∞ng. Nghe ΩıÏc tin d˙, thŸ sÏ h¨i, bi∆t l° n∆u vÀ s¡ cÒng bŸ b∞t n‚t, vÊi v¨ t÷m ΩıÈng tr‚n Ωi, kh·ng kŸp vÀ nh° Ωem ngıÈi con güi l° ThŸ á°o Ωi theo. Ph≠m thŸ tr‚n Í vÔng SÁn Nam, nıÁng nhÈ mÊt nh°, cÒng gi∂u gi∆m kh·ng düm kÃ rfl lai lŸch. á∆n k¸ m¨n nguyŒt, thŸ sinh ra ΩıÏc mÊt con trai, m¥t mÔi kh·i ng·, Ω¥t t≈n l° Anh Vfl v° cho theo h‡ nh° m¬ l° h‡ Ph≠m. Lµu ng°y, chð nh° cÒng bi∆t Ph≠m thŸ l° vÏ quan H°nh khiÃn NguyÕn Tr¨i, nhıng cÒng lÈ Ωi. á∆n sau, v÷ sÏ ti∆t lÊ, s¡ nguy Ω∆n tœnh m≠ng cða con, Ph≠m thŸ ph®i ·m Vfl Anh v°o Í tr‚n trong mün B„n Mang, vÔi tØm gi∂u ti∆ng.

Ng°y thüng qua Ωi, th∂y kh·ng ai ΩÃ ˚ Ω∆n n˘a, Ph≠m thŸ l≠i Ωem Anh Vfl vÀ trung th‰, Í nhÈ mÊt nh° h‡ ngo≠i t≠i l°ng B‚i Kh≈ (Thanh Oai, H° á·ng), ΩÃ cho con Ωi h‡c. Anh Vfl h‡c cÒng c‹ khi∆u süng, nØm 19 tu‰i Ωi thi ΩÂ Tam TrıÈng (tˆc sinh Ω„, cÒng nhı tÓ t°i), vÀ kho®ng nh˘ng nØm Ω∑u hiŒu Quang Thu∫n (1460—1469), ΩÈi vua L≈ Thüi T·ng. Qua Ω∆n Quang Thu∫n thˆ 5 (1464), nh° vua xu‚ng chi∆u t∏y oan cho quan c‚ H°nh khiÃn NguyÕn Tr¨i v° tra t÷m con chüu h¨y c›n s‹t l≠i ΩÃ lÚc dÔng, b∂y giÈ Vfl Anh mËi ra khai nh∫n v° ΩıÏc b‰ thÚ chˆc Tri huyŒn.

Nguy≈n sau khi vua Thüi T·ng bØng, vua Nhµn T·ng l≈n n‚i ng·i, mËi l≈n hai tu‰i. B° NguyÕn phi b∂y giÈ ΩıÏc t·n l≈n l°m Tuy≈n t˜ Ho°ng thüi h∫u, bu·ng røm ng„i trong ΩÃ tr·ng nom qu‚c chœnh thay con. Sau Nhµn T·ng lËn l≈n mËi d∑n d˙ v°o chœnh s˙.

Chœnh ΩÈi vua Nhµn T·ng, nh° vua cÒng Ω¨ xæt th∂y cüi oan cða NguyÕn Tr¨i. V÷ xem nhı ·ng L˚ T¯ T∂n c‹ vi∆t mÊt Ωo≠n v°o cu‚i quyÃn “Dı ΩŸa chœ” cða ·ng NguyÕn Tr¨i r±ng :

“çng ˆc trai dµng süch n°y (Dı ΩŸa chœ) l≈n, vua Thüi T·ng r∂t l° khen ngÏi, b®o ·ng Ωem in. á∆n khi ng°i Ωi tu∑n thÓ miÀn á·ng, th‚t nhi≈n giü bØng. TriÀu Ω÷nh nghŸ tÊi cho l° vÏ ·ng, NguyÕn ThŸ LÊ, l°m s˙ thœ nghŸch, b∞t tÊi Ω∆n c® ba h‡. Quan á≠i tı Ω„ L≈ LiŒt bøn b®o thÏ hðy nh˘ng b®n in ∂y Ωi. Sau vua Nhµn T·ng lËn l≈n, Ω¨ c∑m quyÀn chœnh. L≈ LiŒt c‹ tÊi, ph®i giam Í nh° th‰ lao. Vua nhµn ng˙ chÁi güc Bœ thı, xem nh˘ng süch vÍ, th∂y di b®n cða ·ng ˆc trai, ng°i c‹ b®o vËi qu∑n th∑n r±ng : “NguyÕn Tr¨i l° ngıÈi trung th°nh, giÓp Ωˆc Thüi T‰ l∂y vfl d¬p quµn kh∂u lo≠n, giÓp Ωˆc Thüi T·ng l∂y vØn xµy nÀn trŸ b÷nh, vØn chıÁng Ωˆc nghiŒp, cüc danh tıËng cða b®n triÀu, kh·ng mÊt ai so b÷ kŸp. Kh·ng may v÷ k¿ phÚ nhµn gµy bi∆n m° ngıÈi lıÁng thiŒn m∞c oan, th∫t r∂t Ωüng thıÁng”. Ng°i bøn ΩÃ quyÃn n°y Í chÂ ng˙ t∏m ΩÃ l°m g‚c viŒc chœnh trŸ”.

Coi v∫y th÷ vua Nhµn T·ng cÒng Ω¨ bi∆t l° ˆc trai m∞c tÊi oan, nhıng vua cho l° chœnh NguyÕn ThŸ LÊ c‹ l°m n≈n tÊi, t∂t nhi≈n ˆc trai kh·ng thÃ trünh ΩıÏc s˙ Ω„ng tÊi. Nhµn th∆

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 42/42

m° viŒc t∏y tuy∆t cho ˆc trai Í ΩÈi Nhµn T·ng chıa c‹ ; viŒc Ω‹ ph®i ΩÏi Ω∆n ni≈n hiŒu Quang Thu∫n ΩÈi vua Thünh T·ng.

Nhµn T·ng l°m vua ΩıÏc 17 nØm, bÂng trong cung c∂m x®y ra viŒc bi∆n c‚ thüng 10 nØm m¨o (1459).

Thüi T·ng khi xıa c‹ ngıÈi con lËn l° Nghi Dµn, do b° cung phi DıÁng ThŸ Bœ sinh ra, ni≈n hiŒu á≠i B®o nØm Ω∑u (1440), Ω¨ l∫p Nghi Dµn l°m á·ng cung thüi t¯. T˜ khi c‹ con ΩıÏc l∫p l°m Ho°ng tr˜, DıÁng thŸ sinh ra ki≈u ho≠nh, Øn Í nhiÀu ΩiÀu trüi phæp. Vua gi∫n, giüng n°ng xu‚ng b˙c Chi≈u nghi, mong cho bi∆t h‚i m° s¯a Ω‰i tœnh n∆t. Nhıng n°ng nhµn th∆ tˆc t‚i, c°ng c°n b∫y hÁn trıËc. Vua nghÿ ngıÈi Ω°n b° b∂t Ωˆc nhı v∫y th÷ Ωˆa con h≤n cÒng kh·ng t‚t, bøn giüng n°ng xu‚ng h°ng thˆ phÚ (h≠ng cung nhµn chıa c‹ chˆc vŸ), v° ban chi∆u xu‚ng l° ng·i Thüi t¯ chıa nh∂t ΩŸnh.

Thüng 6 nØm á≠i B®o thˆ 2 (1441), b° cung phi NguyÕn ThŸ Anh sinh ra ho°ng t¯ Bang CÁ, liÀn ng°y 11 nØm ∂y, vua l∫p Bang CÁ l°m Ho°ng thüi t¯, tru∂t Nghi Dµn xu‚ng l°m L≠ng sÁn vıÁng.

Vua Thüi T·ng bØng, Thüi t¯ Bang CÁ l≈n k∆ vŸ, tˆc l° vua Nhµn T·ng. Nghi Dµn bŸ m∂t ng·i, l›ng r∂t cØm hÈn, vπn ng∂m ng∑m c‹ chœ thoün Ω≠t. á∆n nØm k˝ m¨o, ni≈n hiŒu Di≈n Ninh thˆ 6 (1459), Ω≈m h·m m„ng 3 sang m„ng 4 thüng 10, Nghi Dµn tÚ t∫p œt Ω„ Ω®ng hÁn mÊt trØm t≈n v· lo≠i, b∞c thang chia ba b‡n, do m≠n c¯a á·ng trøo v°o cung c∂m, gi∆t vua Nhµn T·ng v° b° Tuy≈n t˜ Ho°ng thüi h∫u ΩÃ cıËp l∂y ng·i. Qua ng°y m„ng 7, Nghi Dµn t˙ l≈n ng·i Ho°ng Ω∆, Ω‰i ni≈n hiŒu l° Thi≈n Hıng. Cüc quan Ω≠i th∑n ΩÀu ngÁ ngüc tr·ng nhau, v÷ th∂y mÊt h‡a bi∆n Ω¨ th°nh dÿ nhi≈n, v® Í dıËi cüi hung uy cða Nghi Dµn b∂y giÈ, kh·ng ai düm h‹c hüch g÷ c®.

L∑n l˘a Ω∆n thüng 6 nØm sau, mÊt h·m cüc quan huµn c˙u Ω≠i th∑n l° b‡n ·ng NguyÕn Xœ, áinh LiŒt, L≈ LØng, L≈ NiŒm... bœ m∫t b°n ΩŸnh, nhµn lÓc lui ch∑u, Ωð c® cüc quan Ω∆n hÊi h‡p Í nh° NghŸ s˙ ngo°i c¯a SÔng vfl. çng NguyÕn Xœ Ωˆng l≈n, Ωem Ω≠i nghÿa ra n‹i khœch lŒ, cüc quan ΩÀu c®m ΩÊng xin nghe theo c®. L∫p tˆc sai Ω‹ng ch¥t cüc c¯a th°nh l≠i, cüc quan l∂y quµn c∂m binh kæo v°o nÊi ΩiŒn, gi∆t ch∆t Ω®ng nghŸch hÁn trØm t≈n, b∞t Nghi Dµn büch ph®i t˙ ®i, r„i Ω∆n Ω‹n Gia VıÁng l∫p l≈n l°m vua.

Gia VıÁng l° ai ? á‹ l° ngıÈi con thˆ tı cða Thüi T·ng t≈n l° Tı Th°nh do b° TiŒp dı Ng· thŸ Ng‡c Dao sinh ra. áÊc gi® h≤n c›n nhË chuyŒn Ω¨ n‹i tr≈n Ωµy, b° Ng· TiŒp dı khi c‹ mang, bŸ b° NguyÕn phi ghen ghæt, vu h¨m v°o tÊi. May c‹ ˆc trai ti≈n sinh v° n°ng NguyÕn ThŸ LÊ b≈nh v˙c che chÍ, mËi khfii ph®i phüt lıu m° ΩıÏc giam gi˘ Í chÔa VØn Hoa thuÊc huyŒn Th‡ XıÁng, cÔng trong khu v˙c kinh th°nh. Sau TiŒp dı sinh ra con trai, Ω¥t t≈n l° Tı Th°nh; vŸ sÏ s˙ nguy hiÃm bÍi l›ng ghen ghæt h¨y c›n dfli theo, TiŒp dı ph®i ·m con tr‚n biŒt ra miÀn An Bang (nay l° Qu®ng Y≈n). á∆n khi Nhµn T·n Ω¨ l≈n l°m vua, b° NguyÕn phi tˆc l° Tuy≈n t˜ Ho°ng thüi h∫u, nghÿ Ω∆n viŒc m¬ con ho°ng t¯ Tı Th°nh, kh·ng khfii h‚i h∫n v° bØn khoØn, bøn sai ngıÈi Ωi t÷m vÀ kinh, phÚc l≠i ng·i cÒ TiŒp dı cho Ng· thŸ v° phong cho Tı Th°nh l°m B÷nh nguy≈n vıÁng. B÷nh nguy≈n vıÁng phong tı kh·i vÿ, phÓ b∏m th·ng minh, nhµn th∆ ΩıÏc b° Tuy≈n t˜ r∂t y≈u thıÁng, sØn s‹c tr·ng nom cÒng nhı con m÷nh Ω¿ ra v∫y. á∆n sau h„i Nghi Dµn l°m s˙ thœ nghŸch, Nghi Dµn c®i phong Tı Th°nh l°m Gia vıÁng. Chıa bao lµu, cüc Ω≠i th∑n n‰i l≈n tr˜ kh¯ Nghi Dµn, Ω‹n l∫p Gia vıÁng l≈n l°m vua, tˆc l° vua Thünh T·ng, Ω‰i ni≈n hiŒu l° Quang Thu∫n, sau l≠i Ω‰i l° H„ng áˆc.

Thünh T·ng l≈n ng·i, t·n m¬ l≈n l° Quang thÚc Ho°ng thüi h∫u. B° Quang thÚc kÃ chuyŒn l≠i lÓc phong tr∑n cho vua nghe, vua r∂t c®m ΩÊng Ω‚i vËi quan c‚ H°nh khiÃn NguyÕn ˆc trai v° n°ng ThŸ LÊ. V® cüi ün nh° ·ng ˆc trai, t˜ ng°y c›n tiÀm long (·ng vua khi c›n chıa l≈n ng·i g‡i l° khi tiÀm long, nghÿa l° khi con r„ng c›n l¥n), vua vπn nghe n‹i l° ho°n to°n oan u‰ng, kh·ng c‹ mÊt chˆng cË g÷ ΩÃ b®o ˆc trai vËi ThŸ LÊ Ω¨ Ω„ng mıu l°m

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 43/43

s˙ thœ nghŸch; ch≤ng qua lÓc ∂y triÀu Ω÷nh ch◊ tin lÈi s°m siÃm m° gi∆t h≠i mÊt b∫c khai qu‚c nguy≈n th∑n. á∆n nay, theo l¡ c·ng b±ng, huµn nghiŒp cða ˆc trai c∑n ph®i biÃu dıÁng, oan khi≈n cða ˆc trai c∑n ph®i t∏y tuy∆t.

Nghÿ nhı v∫y, n≈n nØm Quang Thu∫n thˆ 5 (1464), vua xu‚ng chi∆u t∏y oan cho NguyÕn ˆc trai, truy t¥ng chˆc á¥c ti∆n kim t¯ vinh lÊc Ω≠i phu, tıËc Tün trÔ bü, v° cho t÷m hfii con chüu s‹t l≠i ΩÃ lÚc dÔng. R„i c‹ sinh Ω„ Ph≠m Anh Vfl ra khai nh∫n m÷nh l° con cða ˆc trai. Sau khi xæt th˙c, vua truyÀn cho Anh Vfl trÍ l≠i h‡ NguyÕn v° b‰ l°m Tri huyŒn Tµy Chµu (nay l° huyŒn Nam Tr˙c, t◊nh Nam áŸnh), c∂p cho mÊt trØm mπu ruÊng ΩÃ dÔng v°o viŒc cÓng t∆ ˆc trai ti≈n sinh, v° cho con chüu sau ΩıÏc ∂m phong m¨i.

Th∆ l° cüi oan ngÚc cða nh° ˆc trai, tr®i hÁn hai mıÁi nØm mËi ΩıÏc chi≈u tuy∆t, sÿ dµn ai cÒng l∂y l°m h® d≠; nh∂t l° l≠i th∂y ˆc trai chıa m∂t h≤n d›ng dfli, l›ng ngıÈi ΩÀu vui thfia.

NgıÈi ta c°ng vui h® hÁn n˘a, l° s˙ xu∂t hiŒn cða ngıÈi con güi ˆc trai t≈n l° NguyÕn ThŸ á°o. V÷ viŒc chi≈u tuy∆t cho ˆc trai, Thünh T·ng v° Quang thÚc Ho°ng thüi h∫u mËi bi∆t n°ng Chi≈u nghi NguyÕn thŸ hiŒn Í trong cung, vπn ΩıÏc Thüi h∫u v° Thünh T·ng qu˚ y≈u, chœnh l° con güi cða NguyÕn Tr¨i.

Nguy≈n khi nh° h‡ NguyÕn ngÊ n≠n, ThŸ á°o h¨y c›n mØng s˘a, quan bÊ H÷nh giao cho mÊt vi≈n ho≠n quan nu·i n∂ng ΩÃ ΩÏi lÓc lËn, s¡ l≠i b∞t sung l°m n· t¸. Tu‰i d∑n lËn l≈n, ThŸ á°o r∂t khüu kh◊nh tinh quüi, ai b®o cüi g÷ cÒng bi∆t, duy ph®i c‹ mÊt chˆng cµm kh·ng n‹i ΩıÏc cµu n°o. Tuy v∫y m° vi≈n ho≠n quan r∂t y≈u thıÁng, coi nhı con m÷nh; c‹ khi kÃ chuyŒn cho á°o bi∆t g‚c tœch cða cha m¬ á°o. á°o thıÁng thµn tði ph∫n ˆc nıËc m∞t kh‹c. ChÏt vi≈n ho≠n quan ‚m ch∆t, tu‰i á°o ch˜ng 13, 14. á°o bÁ vÁ lıu l≠c, v°o Í vËi mÊt nh° Ω°o nıÁng. Tu‰i xuµn Ω·i tüm, á°o c‹ cüi nhan s∞c sinh Ω¬p nfln n°; nghe cüc ca nıÁng hüt, á°o thuÊc h∆t c® cüc cung b˙c b∞c nam, v° gfl phüch r∂t hay, duy c‹ ΩiÀu vπn cµm kh·ng hüt xıËng ΩıÏc. MÊt h·m, vua Thünh T·ng nhµn nghe Ω¨ thıÈng nh˘ng ΩiŒu hüt xıËng cða n˘ nh≠c trong cung, ng°i sai nÊi giüm ra ngo°i th°nh g‡i b‡n ca nhi h°ng ph‚ v°o hüt ch∑u. NÊi giüm ra Ω‹n ΩÓng nh° chð cða á°o. á°o ΩıÏc theo chŸ em v°o nÊi. V°o Ω∆n nÁi, á°o ng„i gfl phüch ΩÃ cüc chŸ em l∑n lıÏt Ωˆng l≈n hüt. Song m‡i ngıÈi hüt, kh·ng mÊt ai ΩÃ vua xˆng ˚. Sau cÔng, vua trfi á°o m° r±ng :

— C›n con bæ ng„i gfl phüch kia, sao kh·ng th¯ Ωˆng hüt v°i b°i trπm nghe ?

Kh·ng hiÃu sao, lÓc vua hfii Ω∆n, á°o bÂng th∂y trong m÷nh c‹ s˙ c®m ΩÊng kœch thœch r∂t m≠nh, b∂t giüc b∫t d≠ ΩıÏc mÊt ti∆ng, r„i Ωˆng ngay l≈n ΩÃ hüt. Ti∆ng hüt du dıÁng h›a vËi nh˘ng ti∆ng Ω°n ≈m üi, thanh thÓ, ph®ng ph∂t nhı khÓc nh≠c Quµn thi≈n Í tr≈n cung giËi. LÓc Ω‹ b° Quang thÚc cÒng ng„i nghe, th∂y ti∆ng hüt hay, bøn m◊m cıÈi b®o vua r±ng :

— ® n°y hüt hay v° nhan s∞c khüu kh◊nh, ho°ng Ω∆ n∆u rÊng l›ng thıÁng n‹ th÷ cho n‹ Í l≠i ch∑u h∑u lu·n trong cung n°y.

Thünh T·ng vµng theo lÈi m¬ ngay. Th∆ l° NguyÕn ThŸ á°o ngay t˜ h·m Ω‹, ΩıÏc Í l≠i trong cung ch∑u ch˙c. Nhµn n°ng ch≤ng nh˘ng nhan s∞c xinh tıÁi, l≠i c‹ cüi tı ch∂t mπn tuŒ, n≈n vua v° Thüi h∫u ΩÀu r∂t y≈u thıÁng. V°o cung chıa ΩıÏc bao lµu, ThŸ á°o Ω¨ ΩıÏc phong l°m chˆc Chi≈u nghi. Song c‹ khi Thünh T·ng hfii vÀ lai lŸch, n°ng tuy bi∆t rfl m÷nh l° con quan H°nh khiÃn NguyÕn Tr¨i, nhıng kh·ng düm tµu th˙c bao giÈ, ch◊ n‹i m÷nh l° ngıÈi SÁn Nam, cha m¬ m∂t sËm, lıu l≠c Ω∆n kinh, r„i v°o nh° giüo phıÈng h‡c nghÀ ca xıËng. á∆n nay nhµn th∂y Thünh T·ng xu‚ng chi∆u t∏y oan cho nh° h‡ NguyÕn v° t÷m hfii Ω∆n con chüu, Chi≈u nghi mËi Ωem t÷nh th˙c tµu b°y. Vua v° Thüi h∫u ΩÀu kinh dŸ v° tfi l›ng thıÁng c®m v· cÔng. Vua cho Chi≈u nghi ΩıÏc vÀ thØm m¬ thØm em. M¬ con chŸ em tr·ng th∂y nhau, vui, bu„n, m˜ng, tði, m‡i m‚i d°o gi≠t Í trong l›ng, ai n∂y cÔng ·m nhau m° kh‹c rıng rıng.

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 44/44

Ng°y bŸ n≠n, to°n gia phµn tün, ngıÈi bŸ gi∆t, ngıÈi bŸ Ω∑y l°m t¸ bÊc. á∆n nay ΩıÏc chi≈u tuy∆t, gia quy∆n c›n ai mËi l≠i t÷m vÀ Í NhŸ Kh≈.

T˜ chˆc Tri huyŒn Tµy Chµu, NugyÕn Anh Vfl l∑n thØng l≈n Ω∆n chˆc Tham chœnh. Tu‰i gi°, Anh Vfl cÒng thœch vÀ thÁ vØn ngµm vŸnh, t˙ hiŒu l° DiÃu hi≈n ti≈n sinh (c‹ süch n‹i hiŒu l° TÔng Büc).

Anh Vfl sinh ΩıÏc hai con trai, lËn l° T‰ Giüm, thˆ l° T‰ Ki≈n. T‰ Giüm thi Ω∫u ti∆n sÿ, l°m Ω∆n Th˜a chœnh sˆ An bang. NØm ngo°i 60 tu‰i, phÚng sˆ sang T°u, lÓc vÀ thuyÀn Ω∞m, t≠ th∆ Í h„ áÂng á÷nh.

Sau khi t∏y tuy∆t, vua Thünh T·ng trong nØm Quang Thu∫n thˆ 8 (1467) xu‚ng chi∆u t÷m ki∆m nh˘ng thÁ vØn cða NguyÕn ˆc trai ΩÃ chˆa v°o güc Bœ thı.

áÈi vua TıÁng D˙c nØm H„ng Thu∫n thˆ 4 (1512), gia phong ˆc trai tıËc T∆ vØn h∑u. Sau Ω∂y, kh·ng rfl ΩÈi vua n°o, gia t¥ng Thüi b®o Kh≈ qu∫n c·ng.

NØm C®nh Hıng thˆ 28 (1767), vua HiÃn T·ng gia phong l° Tuy≈n linh Duy≈n khünh Ω≠i vıÁng.

T˜ ΩÈi con cða Anh Vfl vÀ sau, d›ng dfli nh° h‡ NguyÕn sinh s®n ra nhiÀu; ch≤ng nh˘ng Í l°ng NhŸ Kh≈ m° c›n phµn cı Ωi nhiÀu nÁi. Nhı Í l°ng ThÚy ThÓ, c‹ mÊt chi theo vÀ h‡ Ph≠m; c‹ l¡ l° do ngıÈi con thˆ hai cða Anh Vfl l° T‰ Ki≈n Í Ω∂y, sinh con Ω¿ cüi r„i theo vÀ h‡ ngo≠i. Í l°ng Xuµn DÚc thuÊc t◊nh H®i DıÁng, c‹ mÊt chi, trong nØm ThiŒu TrŸ (1841—1847) c‹ NguyÕn T∂t T‚ ΩÂ ti∆n sÿ, l°m Ω∆n ün süt sˆ Tuy≈n Quang. T≠i l°ng S∑m Qu∑n, thuÊc t‰ng Tu∑n La huyŒn Ng‡c SÁn, Thanh H‹a cÒng c‹ mÊt chi. Nhıng trong gia ph® cða chi h‡ ∂y n‹i l° ˆc trai ti≈n sinh c‹ l∂y ngıÈi vÏ l¡ h‡ Nh˘ Í l°ng ∂y, sinh ra ΩıÏc hai con trai r„i d›ng dfli truyÀn Ω∆n bµy giÈ. Ch≤ng bi∆t c‹ th˙c nhı v∫y kh·ng. L≠i c›n Í huyŒn T‚ng SÁn, Thanh H‹a, huyŒn Giüp SÁn, H®i DıÁng, huyŒn á·ng Ng≠n, B∞c Ninh, ngıÈi ta cÒng n‹i l° c‹ chi h‡ n°y. Con chüu Í NhŸ Kh≈ v° Í cüc nÁi, th◊nh tho®ng vπn c‹ ngıÈi l°m n≈n khoa ho≠n.

T≠i qu≈ hıÁng NhŸ Kh≈ ng°y nay, hiŒn c‹ mÊt t›a ΩÀn thÈ NguyÕn Ti≈n Sinh. Í H° NÊi mu‚n Ω∆n thØm ΩÀn ˆc trai ti≈n sinh Í l°ng NhŸ Kh≈, ΩıÈng l‚i r∂t dÕ. Do con ΩıÈng H° NÊi Nam áŸnh, Ωi qua cµy s‚ thˆ 16 th÷ d˜ng l≠i Í ga Quün Günh. Í Ω∂y r¡ v°o con ΩıÈng Ω∂t b≈n phœa tay ph®i, Ωi ΩÊ non 2 cµy s‚ th÷ Ω∆n l°ng. Qu¨ng ΩıÈng n°y vÀ mÔa n∞ng rüo, Ωi xe tay, xe Ω≠p ΩÀu tiŒn. H° NÊi xu‚ng qua ga VØn áiÃn th÷ Ω∆n ga Quün Günh. á∆n Í gi˘a l°ng, tr·ng vÀ hıËng nam, mËi trÔng tu vÀ nØm B®o á≠i thˆ 2 (1927). ThÃ th∆ quy m· tuy kh·ng rÊng l∞m, song cÒng t·n nghi≈m v° trüng lŒ.

BıËc v°o nh° büi ΩıÈng ta th∂y huy ho°ng nh˘ng ho°nh phi, cµu Ω‚i sÁn th∆p.

Ho°nh phi ΩÀ ch˘ :

B÷nh ng· khai qu‚c

Khai qu‚c nguy≈n luµn...

Cµu Ω‚i th÷ nhı :

Khai qu‚c hÊ long k¸, c·ng tÀ Lam nh≠c :

LŸch triÀu tinh phıÏng cüo, mi∆u trÿ T· Giang

Tı TiÀn nhµn süng nghiŒp duy gian, phÚc qu‚c thŸ trung, b¨o thµn thŸ hi∆u :

Tˆ kim nh∫t th˜a diŒu ph∂t dπn, c·ng th∑n dı liŒt, ho°ng t‰ dı khıÁng

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 45/45

DŸch l°

MÍ nıËc giÓp cÈ r„ng, c·ng sünh cÔng trüi nÓi Lam;

LŸch triÀu ban chi∆u phıÏng, mi∆u Ωˆng v˘ng v°ng Í tr≈n s·ng T· LŸch

(s·ng Í g∑n l°ng)

Nghÿ ngıÈi xıa d˙ng nghiŒp gian nan, l∂y l≠i nıËc l° trung, tr® thÔ cha l° hi∆u;

N≈n ng°y nay chŸu Án ch≤ng h∆t, n°o c·ng th˜a cða b∫c c·ng th∑n

n°o phÓc th˜a cða b∫c ho°ng t‰

(Ho°ng t‰ l° ti∆ng t·n xıng cüc cÚ kˇ. Cµu Ω‚i n°y cða con chüu ΩÀ).

B≈n trong büi ΩıÈng l° nÊi cung. Trong Ω‹ c‹ thÈ mÊt bˆc tranh lÚa r∂t rÊng v¡ h÷nh ti≈n sinh lËn nhı l° chµn thµn, m°y rµu b≠c phÁ, mÒ üo ch◊nh tÓc, düng ng„i r∂t ung dung nh°n nh¨. Bˆc di tıÏng n°y tıÁng truyÀn do mÊt h‡a c·ng ngıÈi T°u, v¡ v°o kho®ng nØm ti≈n sinh 60 tu‰i. NØm ∂y ti≈n sinh t≠m vÀ ngh◊ Í C·n SÁn, mÊt h·m c‹ ngıÈi khüch qua chÁi xin v°o y∆t ki∆n, r„i m∆n ngıÈi, m∆n c®nh, Í chÁi l≠i Ω∆n hai ba thüng. NgıÈi ∂y t˙ n‹i m÷nh c‹ bi∆t nghÀ v¡, ti≈n sinh bøn nhÈ v¡ cho m÷nh mÊt bˆc truyÀn th∑n. Y v¡ r∂t khæo, h÷nh th∑n lπm liŒt, coi nhı ngıÈi s‚ng v∫y. V¡ xong, ngıÈi ∂y c‹ ΩÀ mÊt cµu Ω‚i r±ng :

Tung nh≠c giüng th∑n Chu Cüt Phð L≠c dıÁng h‡a tıÏng T‚ng çn C·ng

Nghÿa l°

NÓi Tung giüng th∑n sinh ra ·ng Cüt Phð nh° Chu;

á∂t L≠c DıÁng v¡ tıÏng t·n thÈ, ∂y l° ·ng çn C·ng nh° T‚ng

Theo lÈi con chüu cða ti≈n sinh th÷ bˆc v¡ ∂y hiŒn c›n Ω∆n m¨i ng°y nay, chıa t˜ng v¡ truyÀn mÊt l∑n n°o; ΩiÀu ∂y tıÍng kh‹ l›ng tin ΩıÏc. G∑n Ωµy, bˆc ∂y c‹ v¿ cÒ nüt n≈n nØm 1927, con chüu mËi thu≈ ngıÈi v¡ truyÀn sang mÊt bˆc mËi. V÷ th∆ hiŒn nay di tıÏng cða ti≈n sinh, cÒ mËi g„m c‹ hai bˆc.

áÈi L≈, ngıÈi chüu trıÍng t˙ vπn ΩıÏc nhi≈u ∂m; l≠i c‹ m∂y ngıÈi c∞t sung l°m süi phu, miÕn cho sıu lœnh ΩÃ gi˘ viŒc quæt d‡n mi∆u ΩÀn. Qua sang b®n triÀu, vua Th∆ T‰ (Gia Long 1802—1819) cÒng vπn chu∏n ban nhi≈u ∂m v° cho c∞t hai ngıÈi süi phu; Ω∆n ΩÈi Minh M≠ng (1820—1840) mËi c∂t bfi cüi µn ΩiÃn ∂y.

D›ng dfli cða ti≈n sinh Í l°ng NhŸ Kh≈ hiŒn giÈ c‹ ch˜ng nØm chÚc xu∂t Ωinh. NgıÈi trıÍng t˙ t≈n l° NguyÕn ThÚc, tˆc l° chüu 17 ΩÈi. S‚ ruÊng miÕn ho°n (kh·ng ph®i tr® l≠i), t˜ ΩÈi L≈ nh° vua c∂p cho, hiŒn c›n ΩıÏc ch˜ng 30 mπu Í nh˘ng l°ng PhÚng C·ng, La PhÔ cÒng trong huyŒn n°y. RuÊng n°y ΩÈi xıa nhiÀu hÁn, nhıng sau bŸ ng∫p v°o ruÊng c·ng cða cüc l°ng m∂t. H±ng nØm con chüu thu hoa lÏi Í s‚ ruÊng ∂y ΩÃ cung v°o viŒc t∆ t˙.

áÀn tuy l° t˜ ΩıÈng ri≈ng cða h‡ NguyÕn, nhıng cÒng l° ΩÀn thÈ chung cða dµn l°ng NhŸ Kh≈. V÷ quanh nØm mÂi khi Í ΩÀn c‹ viŒc t∆ lÕ, dµn NhŸ Kh≈ ΩÀu c‹ c∞t ban s¯a lÕ v∫t Ω∆n ΩÀn h°nh lÕ.

T≠i l°ng NhŸ Kh≈ c›n c‹ mÊt kho®ng Ω∂t, tıÁng truyÀn l° nÁi nh° cÒ cða ti≈n sinh; g∑n Ωµy h‡ NguyÕn Ωem quy≈n ΩÃ dÔng l°m chÂ d˙ng VØn ch◊ chung cða h°ng t‰ng.

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 46/46

14) Nh˘ng lÈi b÷nh lu∫n vÀ ˆc trai

ˆc trai ti≈n sinh th∫t l° mÊt b∫c ngıÈi trüc viŒt, r∂t Ωüng kœnh ngıÎng Í tr≈n lŸch s¯ cða nıËc ta. V÷ hai m‚i gia thÔ, qu‚c s◊, ti≈n sinh quy∆t cÔng vËi gi¥c Ng· ch≤ng ΩÊi trÈi chung. MıÈi nØm trÈi theo vua L≈ t‰, n±m gai n∆m m∫t, d¨i gi‹ d∑m mıa, gian nan ch≤ng qu®n, s‚ng thüc kh·ng t˜, Ωem tim ‹c, lıÎi bÓt ra ΩÃ l°m viŒc. K∆t qu® l° d˙ng n≈n mÊt c·ng nghiŒp giÓp L≈ Ho°ng Ωünh Ωu‰i ΩıÏc quµn cıÈng Minh ra khfii bÈ cfli, cˆu dµn chÓng khfii v›ng nıËc l¯a, kh·i phÚc l≠i nÀn ΩÊc l∫p cho nıËc nh°. Sau khi b÷nh ΩŸnh, l≠i Ωem t°i chœnh trŸ ra ΩÃ giÓp vua, mÂi khi b°n n‹i mÊt viŒc g÷, ΩÀu tfi ra r∂t hay ΩÃ ˚ Ω∆n phÓc lÏi cða nhµn dµn trØm h‡. Kh·ng nh˘ng th∆, ti≈n sinh c›n ΩÃ l≠i cho Ω°n vØn ta mÊt cüi di s®n vØn chıÁng r∂t qu˚ büu. T∫p “ˆc trai thi vØn t∫p” ph®i l° thi≈n c‰ b∂t hð Í trong vØn h‡c giËi nıËc nh°. Kh·ng may tu‰i gi° bŸ s˙ thÔ h±n ghen ghæt cða k¿ khüc m° m∞c v°o mÊt cüi oan ngÚc, Ω∆n nÂi c® h‡ bŸ tru di, ΩÃ l≠i cho thi≈n h≠ ΩÈi sau mÊt m‚i x‹t thıÁng kh·ng bao giÈ h∆t. Nhıng ngıÈi ta cÒng nc›n ΩıÏc chÓt y≈n Óy r±ng : sau Ω‹ triÀu Ω÷nh cÒng Ω¨ bi∆t rfl t÷nh oan m° truy phong v° lÚc dÚng Ω∆n ngıÈi con h¨y c›n s‹t l≠i Í trong bÚng ngıÈi vÏ l¡, d›ng dfli cða ti≈n sinh nhµn c‹ ngıÈi con c›n s‹t ∂y m° truyÀn ΩıÏc Ω∆n bµy giÈ.

Xıa nay, ngıÈi ta b÷nh lu∫n vÀ ti≈n sinh r∂t nhiÀu, dıËi Ωµy xin trœch dŸch nh˘ng lÈi b÷nh lu∫n ∂y cho tfi cüi giü trŸ cða ti≈n sinh Í tr≈n lŸch s¯.

çng Phan Phu Ti≈n c‹ b°i thÁ m˜ng quan Giün ngŸ Ω≠i phu NguyÕn ˆc trai.

Chµn nguy≈n hÊi hÏp h≠nh phÔng th∑n,

Tü trŸ danh nho h˝ h˘u nhµn,

∂u h‡c trüng h°nh h°nh th¯ s˙,

Sinh tri ti≈n giüc giüc tı dµn,

Di≈m mai Ω◊nh n≠i ΩiÀu h›a m˛.

LÕ nh≠c quy m· ch∆ tüc tµn;

Tˆ h®i phıÁng kim quy nh∂t th‚ng. ThÔy nØng dıÏc d¨ xu∂t h„ng quµn.

Nghÿa l° :

“G¥p hÊi chµn nguy≈n, tˆc l° khi c‹ b∫c thünh quµn trŸ v÷, r∂t m˜ng c‹ b∫c danh nho giÓp trŸ. Bæ h‡c lËn h°nh, h°nh cüi Ω≠o ∂y. NgıÈi l° b∫c sinh tri ti≈n giüc giüc ngÊ cho dµn. Mu‚i mÁ h„i ch®o, ΩiÀu h›a ngon l°nh; lÕ nh≠c quy m·, Ω¥t ΩÃ mËi m¿. B‚n bÃ nay thu vÀ mÊt m‚i, c›n ai tr‚n ΩıÏc ra ngo°i s˙ nung ΩÓc cða cüi l› lËn, ˚ n‹i c›n ai m° ch≤ng Í trong Ωˆc h‹a cða TriÀu Ω÷nh”.

çng NguyÕn MÊng Tuµn c‹ b°i thÁ t¥ng quan Giün ngŸ Ω≠i phu NguyÕn ˆc trai :

Ho°ng cüc thanh phong ng‡c th˙ ti≈n

Kinh bang hoa qu‚c c‰ v· tiÀn

Nh∂t thÈi t˜ h¨n suy vØn bü

LıÎng Ω≠o quµn dµn üc chœnh quyÀn

B≠ch phüt ch◊ nh°n thi≈n h≠ l˙

Thanh trung lıu d˘ tð t·n truyÀn

Nho lµm k˝ hˆa chi≈m sÁn Ω∑u

H®o vŸ triÀu Ω÷nh l˙c ti∆n hiÀn

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 47/47

Nghÿa l° :

“Gi‹ thanh hµy h∏y güc v°ng, ngıÈi nhı mÊt ·ng ti≈n Í trong t›a ng‡c. Cüi t°i l°m hay l°m Ω¬p cho nıËc t˜ xıa chıa c‹ bao giÈ. VÀ t˜ h°n, ngıÈi ta ΩÀu ph®i t·n l° b∫c vØn bü ; quµn dµn hai Ω≠o, mÊt tay c∑m gi˘ chœnh quyÀn. Müi Ω∑u Ω¨ b≠c m° ch◊ ΩÃ l›ng lo viŒc thi≈n h≠. L›ng trung trong tr¿o, ΩÃ con chüu ΩÀu tr·ng ng‹ng v°o ngıÈi nhı l° nÓi Thüi sÁn, sao B∞c Ω∏u. NgıÈi n≈n v÷ triÀu Ω÷nh m° chŸu kh‹ ti∆n dπn nh˘ng k¿ hiÀn t°i”.

Vua L≈ Thünh T·ng so≠n khÓc “Qu¸nh uyÃn ca” trong c‹ cµu r±ng :

ˆc trai tµm thıÏng quang khu≈ t®o

Nghÿa l° :

“ˆc trai l›ng d≠ süng nhı sao”.

DıËi cµu ∂y c‹ lÈi chua r±ng :

Th˜a ch◊ Quan phÚc h∑u NguyÕn Tr¨i, hiŒu l° ˆc trai, thi ΩÂ ΩÈi Nhu∫n H„ ; h„i Ωˆc Thüi t‰ mËi d˙ng nghiŒp, Ω∆n quy phÚ Í LÊi giang, trong th÷ giÓp viŒc trÔ ho≠ch mıu cÁ, ngo°i th÷ th®o nh˘ng vØn thı Ωıa Ω∆n cüc th°nh, Ωem t°i vØn chıÁng l°m v¿ vang cho nıËc, ΩıÏc ng°i tin y≈u tr‡ng dÚng l∞m”.

Trong nØm Chœnh T›a (1680—1705), sˆ T°u Chu Sün sang tuy≈n phong, trong cuÊc xıËng h‡a thÁ vØn vËi cüc quan ti∆p sˆ cða ta, Sün c‹ cµu thÁ r±ng :

Y quan nhµn v∫t tr‡ng nam cıÁng

Nghÿa l° :

“VØn v∫t xi≈m Ωai r≠ng cfli Nam”.

LÈi t˙ chua cða Chu Sün vÀ cµu thÁ n°y r±ng :

“L˚ h‡c th÷ Tr÷nh To°n, VÒ DuŒ ; kinh t∆ th÷ M≠c áÿnh Chi, NguyÕn Trung Ng≠n, NguyÕn Tr¨i, LıÁng Th∆ Vinh ; c›n nh˘ng ngıÈi c‹ ti∆ng vØn h‡c th÷ nhiÀu l∞m”.

çng H∫u Trai h‡ NguyÕn n‹i :

“Cüi h‡c cða NguyÕn Tr¨i ra t˙ d›ng chœnh, l° mÊt ngıÈi hiÀn h≠nh vØn chıÁng t‹t b∫c cða triÀu L≈. Xem nhı nh˘ng ΩiÀu n‹i l∂y nhµn nghÿa l°m chÂ ΩÃ Ωˆng, l∂y h›a b÷nh l°m g‚c cða nh≠c, Thüi T·ng ΩÀu khen ngÏi nghe theo v° Ωem thi h°nh, vØn chıÁng ch∆ ΩÊ rfl r°ng Ωüng chæp. Kh·ng nh˘ng nØm ThiŒu B÷nh, á≠i B®o, trong nıËc cıÈng thŸnh, phıÁng xa sÏ uy m∆n Ωˆc, ΩÀu v°o triÀu c‚ng ΩÃ xem cuÊc thüi b÷nh. çng Tr¨i th∫t Ω¨ kh·ng phÚ vËi trüch v‡ng cða thÈi b∂y giÈ”.

çng Nghi h‡ áÂ n‹i :

“T∆ vØn h∑u vØn chıÁng Ωˆc nghiŒp, ngo≠i Chu VØn Trinh ra, Ωüng Ωem so sünh vËi Minh Ω≠o, Chi≈u minh nh° Tr∑n, H∑u Í ΩÈi Tr∑n thi Ω∫u t∂n sÿ. á∆n khi ngıÈi Minh v°o nıËc, l›ng h∑u ch◊ bØn khoØn Ω‚i vËi t‰ qu‚c dÔ ngıÈi Minh Ωem quan cao tıËc lËn cµu d¯ cÒng kh·ng chŸu theo. Sau nhµn nh˘ng gi∂c mÊng th∂y th∑n nhµn b®o : “B„ ΩÀ nıËc th∂m thi≈n h≠ thüi b÷nh” v° “NıËc bi∆c non xanh, chµn nhµn xu∂t hiŒn”, m° bi∆t ΩıÏc mÊt v÷ thi≈n t¯ trong üng phong tr∑n. á∆n khi quy∆t süch theo L≈ m° lÈi Ω„n “LÏi vıÁng Tr¨i tıËng” n‰i l≈n, b∂y giÈ ngıÈi ta Ω¨ c‹ cüi k¸ v‡ng v°o ·ng l°m n≈n Ω∆n b∫c c·ng phÚ Minh lıÁng dŸp t‚t, cüc nıËc duy≈n may, Thüi T‰ ΩıÏc thanh ki∆m ˝ thi≈n, h‡p b∑y t·i Ω„ng Ωˆc. çng vi∆t nh˘ng ch∆ cüo s∞c dÚ, g‡i h„n dµn nıËc, l≠i th®o nh˘ng bi¿u thı Ωi l≠i, ΩıÏc l›ng ngıÈi Minh. K∆t cÚc th÷ Nam B∞c b¨i binh, non s·ng Ω¨ v≠ch tr≈n s‰ trÈi l≠i nguy≈n nhı cÒ. L≈ ΩıÏc thi≈n h≠, ΩÀu l° c·ng sˆc cða ·ng Ω‹. á∆n khi thÈ vua Thüi T·ng, trœ süng mıu cao, ra ngo°i ˚ liŒu cða m‡i ngıÈi. Süch ViŒt Nam dı ΩŸa chœ, bÈ cfli phµn biŒt rfl r°ng, b°i Giao Tı Ω≠i lÕ k¸, Ω≠o hi∆u thÈ trÈi rfl rŒt. Mu‚n l›ng vua th≈m hay c‹ lÈi n‹i nhµn nghÿa, bˆc v¡ khünh Ωü. Mu‚n lÈi dµn dÕ chŸu th÷ c‹ nh˘ng süch khuy≈n d≠y, nh˘ng kho t‰ng thıÁng. Giü

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 48/48

trÈi kh·ng sinh ra L≈ Süt xen v°o, ·ng ΩıÏc cÔng cüc vŸ quµn t¯ L˚ T¯ T∂n, NguyÕn Thi≈n H˙u, NguyÕn H˘u Tœch, Phan Thi≈n TıËc l∂y Ω≠o h‡c ra m° giÓp gi∫p thi≈n t¯, th÷ nÀn thŸnh trŸ cða áıÈng, Ngu, Tam Ω≠i ΩÈi xıa c‹ thÃ l≠i ΩıÏc tr·ng th∂y Í thÈi b∂y giÈ. Ti∆c thay trÈi chıa mu‚n b÷nh trŸ thi≈n h≠ cho n≈n ·ng ch◊ l°m Ω∆n H°nh khiÃn á·ng Ω≠o r„i th·i, kh·ng ΩıÏc giÍ h∆t nh˘ng ho°i b¨o cða l›ng. S˙ Ω‹ kh·ng ph®i l° kh·ng may cho ·ng, chœnh l° kh·ng may cho sinh dµn cða nh° L≈ v∫y”.

H‡ áÂ n‹i r±ng :

“T˜ nØm ThiŒu B÷nh nguy≈n ni≈n trÍ vÀ sau, L≈ Süt c∑m gi˘ qu‚c chœnh, d∞t d÷u Ω„ng lo≠i, Ω∑y c® triÀu Ω÷nh, Ωem nh˘ng t°i lÏi phüp ch∆ ΩÃ khÁi mÍ l›ng vua. á∆n bµy giÈ ·ng ΩıÏc triŒu ki∆n, mËi l∂y cüi h‡c nhµn nghÿa an ch◊ v° nh˘ng süch lÕ nh≠c giüo h‹a ra ΩÃ Ωıa vua v°o con ΩıÈng ph®i. Vua Thüi T·ng nhµn th∆ n∏y sinh m‚i l›ng tıÍng mÊ Nghi≈u, Thu∂n, lÈi thıÁng nghŸ Ωem thi h°nh viŒc h÷nh ngÚc c‹ khoan nËi v° Ω‚i vËi hu∂n thı nh¨ nh≠c cða ·ng ΩÀu tfi ngÏi khen. Kho®ng nØm ThiŒu B÷nh, trong nıËc Ω¨ c‹ v¿ thüi b÷nh. V÷ n∆u ·ng Tr¨i ΩıÏc Í v°o ng·i tÃ tıËng th÷ n∞ng kh·ng c∑n tÚng kinh, s∂m kh·ng c∑n l∫p Ω°n m° nh˘ng tai bi∆n cða trÈi, t˙ nhi≈n cfi thÃ t∞t Ωi ΩıÏc. Ti∆c thay cüi h‡c cða ·ng Tr¨i kh·ng ΩıÏc thi triÃn ra h∆t Í triÀu vua Thüi T·ng. Song nh˘ng lÈi n‹i cða ·ng c›n ghi trong s¯ süch Ω∆n nay, ΩÀu c‹ thÃ l°m phæp t∞c cho nh˘ng ngıÈi c‹ nıËc. BÍi th∆ m° nh˘ng vØn ph∏m nhı Giao t˙, SÁn lØng Ω≠i t˙ k˚ cÔng áŸa dı chœ, Ω¨ kh·ng bŸ hðy h≤n Í ΩÈi Duy≈n Ninh m° l≠i ΩıÏc nhË Ω∆n Í ΩÈi Quang Thu∫n”.

çng T· Th∆ Huy trong b°i t˙a t∫p “Qu∑n hiÀn phÓ” c‹ n‹i :

“T˜ ΩÈi Tr∑n Ω∆n nay, nh˘ng b∫c t∂n thµn c‹ tËi h°ng trØm h°ng ng°n, nhıng nˆc ti∆ng t˜ chıÁng, ch≤ng qua ch◊ m∂y ngıÈi m° th·i. çng NguyÕn Nh˘ B∫t khÁi ngu„n, ·ng á°o Sı Tœch khÁi d›ng, cüc ·ng L˚ Chuy∆t Am (Tı T∂n), NguyÕn CÓc Pha (MÊng Tuµn), M∫t Li≈u (Thu∂n Du), NguyÕn ˆc trai giÓp cho lËp s‹ng th≈m m≠nh. HÔng vØn trong thi≈n h≠ kh·ng Ωµu lËn hÁn ΩıÏc n˘a. á‹ tˆc l° s·ng Giang s·ng Hün Í trong cüc s·ng v° sao Ngıu sao á∏u Í trong cüc sao”.

çng Ng· Ng‡ Phong (ThÈi Sÿ) n‹i :

“Nho sÿ Í cu‚i ΩÈi Tr∑n, NguyÕn ˆc trai chœnh l° b∫c nh∂t. Ngo°i ra nhı L˚ T¯ T∂n, VÒ MÊng Nguy≈n, Phan Phu Ti≈n, NguyÕn Thi≈n TÓng cÒng ΩÀu l° nh˘ng tay vØn chıÁng c˙ phüch Í trong mÊt thÈi”.

Süch “Ki∆n vØn lÚc” n‹i :

“NguyÕn Tr¨i l° chüu ngo≠i cða ChıÁng tÓc h∑u, con trai cða NguyÕn Phi Khanh, thi ΩÂ ti∆n sÿ triÀu H„, thanh v‡ng vπn Ω¨ s≥n c‹. Khi v°o y∆t ki∆n Thüi T‰ Í LÊi Giang, liÀn ΩıÏc tri ngÊ. Vi∆t thı th®o hŸch, t°i gifii hÁn h∆t mÊt thÈi. Ng·i Ω∆n thıÏng thı, b∫c liŒt c·ng th∑n. Xem nhı khi giÓp viŒc chœnh trŸ hai triÀu, Ωem h∆t l›ng trung m° khuy≈n vua ΩiÀu ph®i, tuy bŸ chøn ch∆ nhıng kh·ng t˜ng chŸu khu∂t. Í v°o gi˘a kho®ng Giüng, Quün (Chu BÊt v° Quün Anh, hai vŸ Ω≠i th∑n ΩÈi Hün) th∫t Ω¨ ph®i ΩiÀu h›a nh‡c sˆc. V÷ kh·ng süng l¡ tri tÓc (Tri ch◊ tri tÓc l° bi∆t ng˜ng bi∆t Ωð, kh·ng tham c∑u l∞m) n≈n ΩÈi kh·ng ΩıÏc tr‡n, th∫t r∂t Ωüng thıÁng. NgıÈi chüu xa cða ·ng c‹ cho t·i xem b°i ch∆ truy t¥ng cða nh° vua, c‹ cµu r±ng :

Long h‰ phong vµn chi hÊi do tıÍng tiÀn duy≈n

VØn chıÁng s˙ nghiŒp chi truyÀn vÿnh thÔy lai th∆

Nghÿa l° :

R„ng c‡p gi‹ mµy g¥p gÎ, duy≈n trıËc c›n ghi :

VØn chıÁng s˙ nghiŒp rÎ r°ng, ΩÈi sau ΩÃ m¨i

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 49/49

Ta Ω¨ th∂y cüi c·ng lËn tü mŒnh cða ·ng, ngh÷n thu cÒng kh·ng mai mÊt ΩıÏc”.

Süch “Th·ng s¯ NghŒ vØn chœ” n‹i :

“NıËc ta vπn g‡i l° nıËc c‹ vØn hi∆n, tr≈n t˜ Ω∆ vıÁng, dıËi Ω∆n th∑n thˆ ΩÀu c‹ nh˘ng süch vÍ trıËc thu∫t. Song t‹m h‡p l≠i, cÒng ch◊ c‹ hÁn trØm bÊ süch m° th·i. VÀ h„i nh° Tr∑n ΩıÁng thŸnh, vØn nh¨ rÎ r°ng, ΩiÃn chıÁng Ω∑y Ωð. á∑u ΩÈi NghŒ T·ng, gi¥c Chi≈m Th°nh v°o cıËp, Ω‚t chüy h∑u h∆t. Sau Ω‹ mËi d∑n d∑n thu th∫p. á∆n khi H„ m∂t, tıËng TrıÁng PhÚ nh° Minh thu h∆t nh˘ng süch vÍ c‰ kim Ωıa vÀ Kim LØng. B®n triÀu (L≈) d¬p lo≠n, mÍ nghiŒp trŸ b÷nh, cüc b∫c danh nho nhı NguyÕn ˆc trai, L˚ T¯ T∂n, Phan Chu Ti≈n cÔng nhau sıu t∑m ΩiÃn c‚, c‹p nh¥t di vØn; nhıng sau cÁn binh l¯a, mıÈi ph∑n ch◊ c›n l≠i ΩıÏc b‚n, nØm ph∑n”.

Süch “L˘ trung t≠p thuy∆t” cða BÔi T„n Am n‹i :

“Ph°m xem vØn chıÁng, n≈n phµn biŒt lÈi n‹i thu∑n to°n hay Ω∂u v∆t, ngıÈi ∂y t°i gifii hay t∑m thıÈng. Nhı TrıÁng Hün Si≈u, L≈ Quüt, vi∆t vØn c‚t Í b°i xœch dŸ Ωoan, ch∂n khÍi Ω„i tÚc. Tr∑n á÷nh Thüm, L≈ C·ng Tr¨i c‹ ti∆ng hay thÁ, ngıÈi th÷ bi∆t gi˘ li≈m s◊, kh·ng nhÚc mŒnh vua, ngıÈi th÷ c‹ s˙ nghiŒp kinh bang t∆ th∆. M≠c á◊nh Chi c‹ ti∆ng gifii phÓ, cÒng c‹ khœ ti∆t trong tr¿o, NguyÕn Tr˙c ThiŒn gifii vØn tˆ lÚc, m° v˘ng v°ng trong khi g¥p bi∆n v° gi˘ m÷nh mÊt cüch khi≈m cung. Cüi l‚i vui Ω≠o cða ngıÈi quµn t¯ Ω≠i khüi nhı th∆. á∆n nhı nh˘ng thˆ vØn phÔ hoa v· vŸ cÒng l° ch◊ c‹ vØn m° kh·ng c‹ h≠nh th÷ kh·ng sao n‰i ti∆ng ΩıÏc :

L≠i n‹i :

“Kho®ng nØm Thu∫n Thi≈n H„ng áˆc, nh˘ng ngıÈi n‰i ti∆ng thÁ hay c‹ ΩÊ v°i chÚc nh°. LÈi nhanh ˚ m≠nh, kh·ng qu≈n quµn thµn (vua v° cha m¬) th÷ l° ·ng L≈ Tr¨i. C‹ ˚ khüi l≠ th÷ l° ·ng L˚ T¯ C∂u. ThÔ phÚng Ω∞c thÃ th÷ l° ·ng Thµn Nhµn Trung. Trong tr¿o xa x·i th÷ l° ·ng Süi Thu∫n. T÷nh trœ Ω¥m Ω° th÷ l° ·ng Ho°ng áˆc LıÁng. á‹ l° nh˘ng nh° n‰i ti∆ng hÁn”.

Süch “Nhµn v∫t chœ” n‹i :

“çng Ωem cüi vØn chıÁng mıu lıÏc, g¥p ΩıÏc quµn vıÁng ΩÃ kinh doanh thi≈n h≠, l°m n≈n b∫c khai qu‚c ΩŒ nh∂t c·ng th∑n. Tu‰i gi° lui vÀ, cÒng kh·ng c‹ ˚ tham luy∆n. Ch◊ v÷ s˙ nghiŒp büo cða mÊt y≈u n˘ m° ph®i lÚy Ω∆n c·ng danh, ΩıÁng thÈi ai cÒng ΩÀu thıÁng ti∆c. Song viŒc lµu th÷ lÈi lu∫n b÷nh ph®i ΩŸnh, l¡ ph®i trüi Ω¨ rfl r°ng ra. Cµu thÁ vua Thüi T·ng : “ˆc trai l›ng d≠ süng nhı sao” ∂y l° lÈi ngÏi khen Ω‹.

Süch “Thi≈n nam th˙c lÚc” n‹i :

“ˆc trai giÓp vua Thüi T‰ b÷nh ΩŸnh thi≈n h≠, nh˘ng mŒnh lŒnh vØn thı trong thÈi ∂y ph∑n nhiÀu do tay ·ng th®o ra. Vi∆t b°i “B÷nh Ng· Ω≠i cüo”, ·ng c‹ mÊt cµu r±ng :

“Do Ω‹ th±ng nh¨i Tuy≈n áˆc, n‚i giüo kh·ng ng˜ng”, Ω‹ l° v÷ cØm gi∫n ngıÈi Minh nhiÕu h≠i nıËc ta n≈n h≠ lÈi m≠t süt vua Minh mÊt cüch cay ΩÊc Ω∆n th∆. NgıÈi T°u xem th∂y c‹ ph≈ r±ng : “K¿ l°m cµu vØn n°y con chüu t∂t l° kh·ng to°n”. VÀ sau ·ng v÷ ThŸ LÊ m° ph®i tÊi, ngıÈi ta cho l° ˆng nghiŒm”.

çng Ng· Th∆ Vinh trong b°i t˙a quyÃn “ˆc trai thi vØn t∫p” n‹i :

“Than ·i, ti≈n sinh c·ng c›n vËi L· T®n, kh·ng ΩÏi c‹ vØn mËi lıu truyÀn, vØn xu∂t Í tœnh h‡c, kh·ng ΩÏi tün dıÁng mËi rfl rŒt”.

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 50/50

çng NguyÕn NØng Tÿnh trong b°i t˙a quyÃn “ˆc trai thi vØn t∫p” n‹i :

“T˜ khi ngıÈi Minh sang l∂n cıËp nırËc ta, Ω∑y ®i nhµn dµn, vÁ væt cða c®i, san phü c® nÓi s·ng Ω∂t cüt, th∑n cØm dµn gi∫n, bˆc b‚i kh·ng h® Ω¨ Ω∆n v°i chÚc nØm. Nh˘ng ngıÈi ng°y thıÈng t˙ cho m÷nh l° anh hÔng h°o kiŒt vıÏt h≤n m‡i ngıÈi, b∂y giÈ Í Ωµu ? Ti≈n sinh khÍi Ω∑u dµng b°i süch lËn, kh·ng n‹i Ωünh th°nh m° gifii b°n vÀ cüch Ωünh l›ng, rÓt cÚc khi∆n ngıÈi 15 Ω≠o (nhı t◊nh) Ωem Ω∂t cüt theo vÀ vËi ta, c·ng cða ti≈n sinh th∫t l° r˙c rÎ. C·ng kh·ng che l∂p ΩıÏc th÷ bi∆t di t∫p cða ti≈n sinh kh·ng n≈n ΩÃ mÊt m®nh gi∂y mÊt næt ch˘ n°o ph®i mai mÊt Í trong kh‹i than gai g‹c. Xem nhı khi Ωˆng Í trong triÀu, tµu b°n viŒc g÷ cÒng ΩÀu süng sða v° thi∆t th˙c. Nh˘ng b°i cüo mŒnh nÁi quµn thˆ, nh˘ng lÈi b°n b≠c ch‚n triÀu Ω÷nh, ΩÀu c‹ cüi ˚ vŸ nhµn nghÿa Ω≠o Ωˆc, Ωð ΩÃ lıu truyÀn m¨i vÀ sau. V∫y th÷ vØn chıÁng vËi s˙ nghiŒp, hü c‹ thÃ coi l°m hai ı ? Than ·i, ngıÈi nhı ti≈n sinh, th∫t l° mÊt danh nhµn hi∆m c‹ cða nıËc Ho°ng ViŒt ta v∫y”.

çng L∫p Trai Ph≠m Qu˚ Thœch c‹ so≠n nh˘ng Ω·i cµu Ω‚i thÈ Í t˜ ΩıÈng ˆc trai;

S˙ nghiŒp vØn chıÁng khai qu‚c thð

K¸ thıÈng ΩËi lŒ c‚ gia thanh

(K¸ thıÈng l° lü cÈ, dÔng ΩÃ ghi c·ng v°o Ω∂y. áËi l° cüi d®i (th∞t lıng), lŒ l° Ωü m°i. Vua Hün Cao cÔng cüc bÀ t·i khai qu‚c thÀ r±ng : dÔ s·ng Ho°ng c›n b±ng cüi Ω®i, nÓi Thüi c›n b±ng h›n Ωü m°i, nhıng c·ng tr≠ng cða m‡i ngıÈi c›n ghi nhË m¨i).

Nghÿa l° :

S˙ nghiŒp vØn chıÁng, Ωˆng Ω∑u h„i triÀu L≈ mÍ nıËc; c·ng tr≠ng ghi chæp, c›n ΩÃ m¨i ti∆ng tØm mÊt nh° c‚ gia.

C·ng t„n khai qu‚c Lam SÁn lÚc,

Khünh diÕn truyÀn gia c‚ ∂p t˜

Nghÿa l° :

C·ng nghiŒp mÍ nıËc c›n ghi Í süch “Lam SÁn lÚc”; t›a ΩÀn l°ng cÒ c›n ΩÃ phÓc tr≠ch lµu d°i cho con chüu.

C·ng tÀ Lam nh≠c thi≈n phong trÿ

Khünh c·ng T· giang nh∂t ΩËi lıu

Nghÿa l° :

C·ng cao b±ng ngh÷n ng‡n nÓi Lam, phÓc d°i nhı mÊt d›ng T· LŸch

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 51/51

15) VØn chıÁng cða ˆc trai

Nh˘ng vØn ph∏m cða ˆc trai ti≈n sinh, h∑u h∆t h¨y c›n truyÀn Ω∆n bµy giÈ, trong Ω‹ c‹ c® vØn ch˘ Hün v° vØn ch˘ ViŒt. VØn ch˘ Hün th÷ nhı ˆc trai thi vØn t∫p, Quµn trung t˜ mŒnh t∫p, Dı ΩŸa chœ. VØn ch˘ ViŒt th÷ c‹ t∫p Gia hu∂n ca. VÀ thÁ, nhı lÈi ·ng T„n Am BÔi Huy Bœch n‹i trong t∫p “L˘ trung t≠p thuy∆t” : lÈi nhanh ˚ m≠nh, kh·ng quµn quµn thµn”. VÀ vØn, nhı b°i phÓ “NÓi Chœ Linh”, ΩıÏc vua L≈ ng˙ ph≈ r±ng : “Phæp t∞c nghi≈m chœnh, chˆng cˆ khœt kh∞n, ch◊ to°n dÔng s˙ th˙c t® ra; lÈi xıng tün r∂t l° thµn m∫t”; b°i “B÷nh Ng· Ω≠i cüo”, ngıÈi ta ΩÀu khen l° thi≈n c‰ hÔng vØn; b°i “VØn bia Í Vÿnh LØng”, b°i “BØng h„ di s˙ lÚc” th÷ vi∆t b±ng l‚i vØn gi®n khi∆t. T∫p vØn t˜ mŒnh, nhı Ω¨ trœch dŸch Í chıÁng VII, th∫t l° gi° gi¥n v° rüo ri∆t. QuyÃn Dı ΩŸa chœ, vi∆t vÀ ΩŸa dı nıËc ta mÊt cüch sÁ lıÏc, nhıng theo l‚i vØn cða thi≈n VÒ c‚ng trong kinh Thı, c‰ kœnh khüc thıÈng, xem r∂t c‹ hˆng vŸ. T∫p Gia hu∂n ca vi∆t b±ng thÃ vØn song th∂t lÚc büt, khuy≈n d≠y vÏ con trong nh° ΩÃ trÍ n≈n nh˘ng ngıÈi c‹ ph∏m cüch, c‹ Ωˆc h≠nh; vØn tuy ch∂t phüt nhıng r∂t lıu ho≠t, ΩÀu l° nh˘ng lÈi d≠y thi∆t y∆u c‹ œch cho bÀ Ωˆc dÚc cða ngıÈi ta.

áÀ t˙a t∫p thÁ vØn cða ti≈n sinh, ·ng Ng· Th∆ Vinh c‹ n‹i :

“S˙ h‡c cða ti≈n sinh xu∂t t˙ gia Ω÷nh; nhıng sµu xa, rÊng r¨i, ngay lËn cˆng vu·ng th÷ mÊt m÷nh Ωi tËi. V‚n kh·ng ΩÃ tµm Í vØn chıÁng m° phüt ra lÈi th÷ süng Ω¬p r∞n rfii. S˙ trıËc tüc theo l‚i vØn vÀ ΩÈi Ngu H≠. B÷nh sinh ngµm vŸnh, lÓc cÔng l≠i c°ng ki≈n, lÓc gi° l≠i c°ng d¿o. Cµu khen cða tiÀn b‚i : “Kh·ng qu≈n quµn thµn”, r∂t c‹ thÃ dÕ d°ng t÷m th∂y Í trong t∫p thÁ”.

DıËi Ωµy xin trœch lÚc œt nhiÀu ΩÃ cung Ω„ng l¨m :

MÊ xuµn tˆc s˙

Nh°n trung t∫n nh∫t b∆ thı trai M·n ngo≠i to°n v· tÚc khüch lai

áÂ vÒ thanh trung xuµn hıËng l¨o

Nh∂t Ω÷nh sÁ vÒ luyŒn hoa khai

DŸch

Cu‚i xuµn tˆc c®nh

Ng°y nh°n khæp ch¥t c¯a ph›ng vØn

Khüch tÚc kh·ng ai bæn tËi g∑n

Ti∆ng qu‚c g°o xuµn, xuµn s∞p h∆t

Hoa soan mËi nÍ ΩıÏm mıa nhu∑n

Lo≠n h∫u quy C·n sÁn c®m tüc

Nh∂t biŒt gia sÁn cüp th∫p ni≈n Quy lai tÔng cÓc bün thu nhi≈n

Lµm to°n h˘u ıËc na kham phÚ

Tr∑n th‰ Ω≈ Ω∑u ch◊ t˙ li≈n

HıÁng l˚ t°i qua nhı mÊng Ωüo, Can qua vŸ tˆc h≠nh thµn tuyÀn

H° thÈi k∆t ‚c vµn phong h≠

C∂p gi®n phanh tr° tr∏m th≠ch mi≈n

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 52/52

Sau h„i lo≠n vÀ C·n sÁn c®m tüc

MıÈi nØm cüch biŒt ch‚n gia san

TÔng cÓc, vÀ thØm, Ω¨ m‡c lan

Thµn ∂y tr‹t quØng theo gi‹ bÚi

úËc xıa Ω° phÚ vËi lµm to°n

Qu≈ hıÁng vÀ tıÍng trong mÁ mÊng

Binh l¯a t˜ng qua l∞m hiÃm gian

Bao ΩıÏc non mµy nh° mÊt tÓp

Tr° chuy≈n nıËc su‚i, ngð b≈n ng°n ?

K˚ h˘u

B÷nh sinh th∆ lÊ thün truµn chi≈n

V≠n s˙ duy ıng ph‹ l¨o thi≈n

Th‚n thiŒt Ω¨n t„n kh·ng t˙ tœn Nh∂t h°n nhı c‚ diŒc khan li≈n Quang µm thÓc h‚t thÈi nan tüi

Khüch xü th≈ lıÁng d≠ t˙ ni≈n

Th∫p t®i ΩÊc thı b∑n Ωüo c‚t B°n v· mÚc tˆc, t‡a v· chi≈n

GÍi cho b≠n

Gieo neo t˜ng tr®i bıËc ΩıÈng ΩÈi Mu·n viŒc Ω°nh th·i ph‹ m¥c trÈi

T∂c lıÎi d¿o dai m˜ng ch¯a m∂t

Ma nghøo l∏n qu∂t bi∆t bao th·i !

L≠nh lÔng khüch xü Ω≈m d°i m∂y !

VÔn vÚt quang µm b‹ng x∆ r„i !

á‡c süch mıÈi m∂y nØm, c›n ki∆t m¨i

Én kh·ng rau Ω∫u, ch≤ng chi≈n (t∂m chi≈n ΩÃ tr®i) ng„i.

Quü th∑n phÔ h®i kh∏u

Th∑n phÔ h®i kh∏u d≠ trung qua

N≠i th¯ phong thanh nguyŒt b≠ch h° ! Giüp ng≠n thi≈n phong b°i ng‡c du∏n

Trung lıu nh∂t thðy t∏u thanh x°

Giang sÁn nhı t≠c anh hÔng thŒ

Thi≈n ΩŸa v· t÷nh s˙ bi∆n Ωa

H„ ViŒt nh∂t gia kim h≠nh Ω„ Tˆ minh tÔng th¯ tˆc k÷nh ba

Qua c¯a biÃn Th∑n phÔ

Th∑n phÔ qua Ω‹ lÓc Ω≈m khuya

Gi‹ müt trØng thanh c®nh tuyŒt k¸

MØng vÓt ngh÷n Ω∑u non d˙ng Ωˆng

R∞n b› mÊt d®i nıËc quanh Ωi

Giang sÁn nhı cÒ Ωµu h°o kiŒt ?

TrÈi Ω∂t v· t÷nh l∞m bi∆n Ωi

H„ ViŒt m˜ng nay vÀ mÊt cfli BiÃn khÁi tØm ng≠c b¥t im l¸

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 53/53

Lo≠n h∫u c®m tüc

Th∑n chµu nh∂t t˙ khÍi can qua

V≠n tœnh ngao ngao kh® n≠i h°

T¯ m˛ c· trung áıÈng nh∫t nguyŒt

Bü nhµn song lŒ T∂n sÁn h°

Ni≈n lai bi∆n c‚ xµm nhµn l¨o

Thu viŒt tha hıÁng c®m khüch Ωa

Tr∂p t®i hı danh an dÚng xˆ ?

H„i Ω∑u v≠n s˙ ph‹ Nam kha

Sau h„i lo≠n c®m tüc

Th∑n chµu t˜ ΩÊ n‰i binh Ωao

L∑m cüt mu·n dµn ch‚n ch‚n nao

T¯ m˛ lo áıÈng l›ng qu¥n hæo

Bü nhµn thıÁng T∂n lŒ tu·n tr°o

Gi° ngıÈi; ΩÈi ti∆p tang thıÁng Ω∆n

N¨o khüch : thu Ωıa c®m h∫n v°o

Ba chÚc nØm trÈi danh ti∆ng h¨o

Ngo®nh Ω∑u, mu·n viŒc t˙a chi≈m bao

C·n sÁn ca

C·n sÁn h˘u tuyÀn

K¸ thanh l¨nh l¨nh nhi≈n

Ng· dÿ vi c∑m huyÀn

C·n hÁn h˘u th≠ch VÒ t∏y Ω°i ph· bœch

Ng· dÿ vi Ω≠m tŸch

Nham trung h˘u tÔng V≠n l˚ thÓy Ω„ng Ω„ng

Ng· ı thŸ h„ yÃn tˆc k¸ trung

Thi≈n mπu ∂n h°n lÚc

Ng· ı thŸ h„ ngµm khi∆u k¸ tr∞c

V∂n quµn h° b∂t quy khˆ lai ?

Bün sinh tr∑n th‰ trıÈng giao c‚c V≠n chung c¯u Ωinh h° t∂t nhi≈n

Am thðy ph≠n sÁ tÔy ph∫n tÓc

Quµn b∂t ki∆n á‰ng Trüc ho°ng kim doanh nh∂t ‰.

Nguy≈n T®i h„ ti≈u büt büch hÊc

H˙u b∂t ki∆n Bü Di d˘ ThÓc TÀ

Thð dıÁng ng¨ t¯ b∂t th˙c tÓc

HiÀn ngu lıÎng gi® b∂t tıÁng mµu

DiŒt cüc t˙ c∑u k¸ sÍ dÚc

Nhµn sinh büch tu∆ nÊi

T∂t cünh Ω„ng th®o mÊc

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 54/54

Bi hoan ıu l≠c diŒt v¨ng lai

Nh∂t vinh nh∂t t≠ ho°n tıÁng tÚc

Khµu sÁn hoa ‚c diŒt ngπu nhi≈n

T¯ h∫u thÔy vinh cünh thÔy nhÚc ?

Nhµn gian nhıÏc h˘u S°o Do Ω„,

Khuy∆n c˜ thœnh ng¨ sÁn trung khÓc

B°i ca C·n sÁn

C·n sÁn c‹ su‚i,

Ti∆ng nıËc ch®y r÷ r∑m,

Ta coi l°m Ω°n c∑m

C·n sÁn c‹ Ωü,

Mıa dÊi r≈u ph· xüm

Ta coi l°m chi∆u th®m

Tr≈n Ωøo c‹ th·ng

Mu·n d¥m bi∆c m·ng lung

Ta th®nh thÁi n±m ngh◊ b≈n trong

Gi˘a r˜ng c‹ trÓc

Ngh÷n mπu xanh chen chÓc

Ta Ωðng Ω◊nh ca ngµm dıËi g‚c

Hfii ai sao ch≤ng sËm quay vÀ ? N¯a ΩÈi vÔi m¨i trong l∑m ΩÚc

Mu·n chung chœn v≠c ΩÃ l°m g÷ ?

NıËc l¨ cÁm rau h¨y tri tÓc

K÷a ch≤ng th∂y á‰ng Trüc b≠c v°ng Ω∑y mÊt ‰

Nguy≈n T®i h„ ti≈u tüm trØm hÊc

L≠i ch≤ng th∂y Bü Di cÔng ThÓc TÀ

N±m kh· trong nÓi kh·ng Øn th‹c

HiÀn ngu tuy c‹ khüc nhau xa

áÀu mu‚n thfia ri≈ng l›ng sÍ dÚc

NgıÈi s‚ng trong trØm nØm

Khüc Ω∑u lo°i th®o mÊc

Vui bu„n sıËng kh‰ Ω‰i thay nhau

MÊt tıÁi mÊt hæo thıÈng ti∆p tÚc

á„i r∫m l∑u hoa cÒng ngπu nhi≈n

Ch∆t r„i hfii ai vinh vËi nhÚc ?

Nhµn gian n∆u c‹ b‡n S°o, Do (Hai k¿ sÿ cao ∏n ng°y xıa)

Khuy≈n h¨y nghe ta hüt mÊt khÓc

BØng h„ di s˙ lÚc (Cµu chuyŒn cÒ vÀ cÚ BØng H„)

BØng h„ tıËng c·ng, h‡ thµn cða triÀu Tr∑n. Cha l° Uy tÓc c·ng, hÓy VØn Bœch, l°m chˆc Nh∫p nÊi Thüi b®o, giÓp vua Minh T·ng n≈n nghiŒp thüi b÷nh. çng l° VØn tÓc vıÁng hÓy á≠o Tüi, nØm 14 tu‰i th÷ ΩÂ b®ng nhÎn, Thünh T·ng ban cho bÊ vØn phÚc ΩÃ tfi y≈u tr‡ng; khen t°i Qu®n, Cüt (Qu®n Tr‡ng, Gia Cüt LıÏng), nh° vua c‹ ˚ mu‚n dÔng lËn, nhıng chıa kŸp thØng l≈n tıËng vŸ, vıÁng Ω¨ t˜ tr∑n. CÚ l° Chi≈u minh Ω≠i vıÁng hðy Quang Kh®i, con thˆ vua Thüi T·ng, l°m Ω∆n ThıÏng tıËng Thüi sı, c‹ c·ng to b∫c nh∂t trong kho®ng ni≈n hiŒu TrÔng Hıng. ThıÈng khi Ωem quµn Ωi Ωünh gi¥c, vua Thüi T·ng ban cho hai lü cÈ, ng˙ ΩÀ r±ng :

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 55/55

Nh∂t Ω≠i c·ng danh thi≈n h≠ h˘u

LıÎng triÀu trung hi∆u th∆ gian v·

áð bi∆t vıÁng l° mÊt b∫c ngıÈi trüc dŸ. Th‡ 50 tu‰i, c‹ t∫p “L≠c Ω≠o” truyÀn Í ΩÈi.

C·ng hÓy l° Nguy≈n áün, n∆p nh° thi lÕ, d›ng cÒ th∑n minh. TrØng trong gi‹ müt, t˜ng mang tı tıÍng xu∂t tr∑n, nh∫t tr∞ng trÈi xanh, soi rfl t∂m l›ng hˆa qu‚c. Bu‰i trıËc, khi H·n áˆc (DıÁng Nh∫t LÕ, ti∆m ng·i nh° Tr∑n) l°m viŒc bÊi lo≠n, c·ng theo NghŒ, DuŒ hai vua xu∂t b·n ra ngo°i; Ω∆n khi viŒc b÷nh, xıng l°m TıËng qu‚c, gi˘ v˘ng ΩıÏc nÀn nao nÓng, gÎ thanh m‡i m‚i r‚i ren. Trong kho®ng v°i nØm, thi≈n h≠ b÷nh trŸ, ngıÈi nıËc khen ngÏi l° mÊt b∫c hiÀn tıËng, dÔ tr¿ con th±ng nhfi ΩÀu bi∆t ti∆ng tØm.

T˜ b˘a h‡ H„ ti∆n dÚng, m∑m v≠ chËm sinh. C·ng n‹i r±ng : “NgıÈi quµn t¯ th∂y cÁ Ωˆng l≈n, kh·ng ΩÏi h∆t ng°y”. Bøn d˙ng ΩÊng Thanh Hı Í nÓi C·n t≠i huyŒn PhıÏng SÁn, l°m chÂ lui vÀ hıu dıÎng. áÊng th°nh, vua DuŒ T·ng ban cho 3 ch˘ ng˙ thı : “Thanh hı ΩÊng” r∂t lËn tr≈n ΩÀ trün bia; vua NghŒ T·ng thµn so≠n b°i vØn bia kh∞c v°o vüch nÓi. C·ng, m÷nh tuy gÍi ch‚n lµm to°n, chœ vπn ΩÃ v°o t·n x¨. M®nh l›ng ıu üi, chıa t˜ng mÊt lÓc n°o t≠m khuµy. ThıÈng vπn mıÏn thi ca gÍi niÀm trung phπn. Ho¥c Í ho¥c Ωi, mÊt ΩÊng mÊt tÿnh, c·ng ΩÀu ngÚ ˚ can giün NghŒ T·ng c®. Nhıng nh° vua lÈ mÈ kh·ng xæt c·ng mËi quy∆t thoüi hıu kh·ng trÔ tr˜ n˘a.

Khi lµm bŒnh kh·ng chŸu u‚ng thu‚c. Con chüu c‚ khuy≈n th÷ c·ng n‹i : “ViŒc ΩÈi nhı v∫y, ta ΩıÏc ch∆t l° may; c›n c∑u l∂y s‚ng ΩÃ nh÷n cuÊc h‡a lo≠n hay sao ?”

C·ng m∂t chıa bao lµu th÷ h‡ H„ cıËp ng·i, gi∆t con chüu nh° Tr∑n h∑u h∆t, s˙ ti≈n ki∆n cða c·ng süng su‚t nhı v∫y.

C·ng th‡ 65 tu‰i, ng°y 14 thüng 11 nØm Canh ng‡ (1390), m∂t Í nh°, tüng t≠i Giüp sÁn thuÊc huyŒn PhıÏng sÁn phð L≠ng Chµu. L°m quan tr®i Ω∆n Nh∫p nÊi KiÃm hiŒu Tı Ω„ B÷nh chıÁng Qu‚c thıÏng h∑u. ThÚy l° ChıÁng tÓc. C‹ t∫p BØng h„ ng‡c hüc truyÀn Í ΩÈi. Trai güi c® th®y 11 ngıÈi; sau h„i binh qua, kh·ng m∂y ngıÈi c›n l≠i.

M¬ ta l° con güi thˆ ba cða c·ng, m∂t t˜ khi c·ng c›n t≠i th∆. Ta tr≠nh nhË Ω∆n nh˘ng viŒc : B°nh tr≠ch á°o c·ng l°m truyŒn ·ng ngo≠i l° M≠nh phð quµn; My sÁn T· c·ng vi∆t Tr÷nh c·ng di s˙; b∂t giüc ngu„n c®m chan chˆa Í trong l›ng. PhıÁng chi con chüu cða c·ng kh·ng c›n ai, viŒc k∆ th˜a chœnh l° ph∫n s˙ cða ta. Ta vπn ΩŸnh d˙ng mÊt n∆p nh° Í dıËi C·n SÁn, ΩÃ tu∆ thÈi kœnh vüi m° ˚ mu‚n vπn chıa Ω≠t ΩıÏc. Nhµn thu≈ thÏ v¡ bˆc Ω„, v° g‹p h‡p chuyŒn cÒ chæp Í m¥t sau, c∂t gi∂u Ωi ΩÃ ghi nhË m¨i, ngfl h∑u theo Ω›i cüi chœ cða cüc ·ng á°o C·ng, T· C·ng v° VØn C·ng. Ngo°i ra ΩiÀu g÷, Ω¨ c‹ Í trong b°i Thanh hı ΩÊng k˚ cða NhŸ kh≈ ti≈n sinh (·ng NguyÕn Phi Khanh, thµn phÚ ·ng NguyÕn Tr¨i), cÔng Í cüc b®n ghi chæp khüc.

Thüng tr‡ng Ω·ng nØm M∫u thµn ni≈n hiŒu Thu∫n Thi≈n nguy≈n ni≈n (1428)

B°i vØn bia Í Vÿnh lØng

Ni≈n hiŒu Thu∫n Thi≈n thˆ süu, nØm qu˚ s¯u, thüng 8, ng°y 22, Ωˆc Thüi T‰ Cao ho°ng Ω∆ bØng. Thüng 10, ng°y 23, an tüng ng°i Í Vÿnh lØng t≠i Lam SÁn.

áˆc vua h‡ L≈ hÓy LÏi, Ho°ng t±ng t‰ hÓy H‚i v‚n ngıÈi Í phð Thanh H‹a. MÊt b˘a, qua chÁi nÓi Lam, th∂y Ω°n chim bay liŒng quanh qu∂t dıËi nÓi t˙a Ωüm ngıÈi hÊi h‡p. NgıÈi b®o : Ωµy ch∞c l° chÂ Ω∂t l°nh. Bøn dÈi nh° Ω∆n Í. áıÏc ba nØm, trÍ n≈n c‹ s®n nghiŒp lËn, con chüu Ω·ng, t·i tË nhiÀu. Gµy d˙ng cÁ Ω„, th∫t g‚c Í Ω∂y. R„i n‚i ΩÈi l°m h°o trıÍng mÊt vÔng ∂y. Ho°ng t‰ hÓy áinh n‚i nghiŒp trıËc, gia thuÊc c‹ Ω∆n hÁn ngh÷n. Ho°ng t‰ t˝ NguyÕn thŸ r∂t c‹ hiÀn h≠nh, sinh hai trai, lËn l° TÔng, thˆ l° Khoüng tˆc l° ho°ng kh®o cða Ωˆc vua. Ho°ng kh®o phÓc h∫u hiÀn l°nh, vui l›ng l°m thiŒn, thœch nu·i tµn khüch, coi dµn cüc vÔng chung quanh nhı trong mÊt nh°. V÷ th∆, ai cÒng c®m µn v°

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 56/56

m∆n nghÿa. Ho°ng t˝ TrŸnh thŸ hÓy ThıÁng, phÚ Ω≠o si≈ng c∑n, khu≈ m·n h›a ho¨n. Trong nh° ng°y c°ng thŸnh vıÁng. Sinh ba trai : lËn l° H‡c, gi˘a l° Tr˜, cu‚i l° Ωˆc vua.

çng anh c® n‚i nghiŒp ·ng cha, kh·ng may m∂t sËm. áˆc vua chŸu mŒnh cða t‰ phÚ, r∂t l° kœnh c∏n. Tuy g¥p bu‰i Ω≠i lo≠n m° chœ gi˘ c°ng bÀn. Nüu v∆t Í Lam SÁn, l∂y canh n·ng l°m nghiŒp. V÷ cØm tˆc lo°i cıÈng t¥c lØng ngıÏc, c°ng chuy≈n tµm vÀ cüc süch lıÏc thao. D‚c c≠n gia t°i, h∫u Ω¨i tµn khüch. NØm M∫u tu∂t khÍi nghÿa, Ω‹ng quµn tr≈n d›ng L≠c Thðy. TrıËc sau g„m hÁn hai chÚc tr∫n Ωünh ΩÀu Ω¥t mai phÚc, Ωünh th÷nh l÷nh, trünh chÂ m≠nh, Ωø chÂ y∆u, l∂y œt ΩŸch nhiÀu, l∂y y∆u trŸ m≠nh. NØm Bœnh ng‡, Ωünh nhau Í Ninh áÊng Ω≠i th∞ng, bøn ti∆n vµy á·ng á·. NØm áinh vŸ, viŒn binh cða gi¥c kæo sang, An viÕn h∑u LiÕu ThØng lÿnh quµn 10 v≠n, do ΩıÈng Qu®ng Tµy ti∆n; KiÀm qu‚c c·ng MÊc Th≠nh lÿnh quµn 5 v≠n, do ΩıÈng Vµn Nam ti∆n. MÊt tr∫n Ωünh Í ®i Chi LØng, LiÕu ThØng ph®i nÊp sfi, chæm m∂y v≠n Ω∑u gi¥c, b∞t s‚ng b‡n Th·i TÚ, Ho°ng PhÓc, hÁn 3 trØm k¿ v° quµn sÿ hÁn 3 v≠n t≈n. L∂y s∞c mŒnh binh phÔ cða LiÕu ThØng Ωıa Ω∆n Ωüm quµn Vµn Nam, MÊc Th≠nh tr·ng th∂y, ΩıÁng Ω≈m dπn quµn ch≠y tr‚n. Quµn ta l≠i chæm v° b∞t s‚ng ΩıÏc kh·ng bi∆t bao nhi≈u m° kÃ.

TıËng tr∂n gi˘ Í th°nh á·ng Quan l° b‡n Th°nh sÁn h∑u VıÁng Th·ng, trıËc Ω¨ cÔng quµn ta gi®ng h›a nhıng chıa dˆt khoüt, b∂y giÈ ph®i xin mÍ cuÊc hÊi minh tr≈n s·ng NhŸ. C›n cüc th°nh tr÷ khüc, ΩÀu mÍ c¯a xin Ω∑u h°ng.

S‚ quµn gi¥c b∞t ΩıÏc v° quµn cüc th°nh cüc tr∂n Ω∆n h°ng g„m hÁn 10 v≠n, th∏y ΩÀu th® cho vÀ. áıÈng thðy, c∂p cho chÓng hÁn 5 trØm chi∆c thuyÀn; ΩıÈng bÊ c∂p cho lıÁng th˙c, l˜a ng˙a. L≠i rØn b®o quµn sÿ kh·ng ΩıÏc xµm ph≠m Ω∆n chÓng mÊt cüi tÁ cüi t‹c.

T˜ Ω∂y th·ng hi∆u, nam b∞c v· s˙. MıÈng LÕ, Ai Lao, h∆t th∏y v°o trong b®n Ω„; Chi≈m Th°nh, á„ B° vıÏt bÃ Ω∆n dµng c‚ng ph∏m. áˆc vua d∫y sËm thˆc khuya, si≈ng lo chœnh s˙, tr®i trong süu nØm m° trong nıËc r∂t n≈n thŸnh trŸ. á∆n Ωµy ng°i thØng h°.

Ng°y l°nh thüng 10 nØm Qu˚ s¯u, ni≈n hiŒu Thu∫n Thi≈n thˆ 6.

Dı ΩŸa chœ (dŸch mÊt Ωo≠n Ω∑u)

NØm ThiŒu B÷nh thˆ hai, Ωˆc giüo cða nh° vua xa ra tËi b‚n lüng giÀng, cüc nıËc ΩÀu v°o triÀu c‚ng. H°nh khiÃn L≈ Tr¨i bøn l°m süch dµng l≈n vua r±ng : NıËc ta gµy d˙ng non s·ng, phœa Ω·ng giüp tËi bÃ, phœa tµy Ω∆n Ω∂t ThÚc, phœa nam Ω∆n nıËc Chi≈m Th°nh, phœa b∞c Ω∆n h„ áÂng á÷nh.

V÷ vua Ω∑u ti≈n l° Kinh DıÁng VıÁng, sinh ra c‹ Ωˆc thünh minh, thÚ phong Í Ω∂t ViŒt Nam, l°m t‰ gi‚ng Büch ViŒt.

Vua HÔng VıÁng n‚i nghiŒp, d˙ng nıËc g‡i l° VØn Lang, chia trong nıËc l°m Giao Ch◊ Chu Di≈n, Vfl Ninh, PhÓc LÊc, ViŒt ThıÈng Ninh H®i, DıÁng tuyÀn LÚc H®i, VÒ áŸnh Ho°n Hoan, C¯u Chµn, B÷nh VØn Tµn Hıng C¯u áˆc, g„m 15 bÊ (Nhı t≈n kÃ Ωµy th÷ mËi c‹ 14 bÊ. Theo trong s¯ th÷ c›n mÊt bÊ t≈n l° bÊ VØn Lang, khu Ω∂t thuÊc vÀ qu‚c Ω·).

á∆n khi h‡ TriŒu bŸ nh° Hün diŒt, Hün Vfl Ω∆ bøn l∂y Ω∂t Ω¥t l°m cüc qu∫n Nam H®i, ThıÁng Ng·, U∂t Lµm, HÏp Ph‚, Giao Ch◊, C¯u Chµn, Nh∫t Nam, Chµu Nhai, áam Nhÿ.

Xˆ NgÒ Lÿnh nÊi thuÊc tr®i Ng·, T∂n Ω∆n TÔy, áıÈng, tiŒn nghi cho T°u.

Nh° TiÀn Ng· Ωünh Ωu‰i quµn Hün l∂y l≠i nıËc, thu ΩıÏc Ω∂t Ωai b∞c giüp lıÎng Qu®ng, nam Ω∆n á≠i Lüi, g„m 2 ngh÷n 8 trØm d¥m : Ω·ng ti∆p c¯a bÃ Khµm Chµu, tµy giüp Vµn Nam, g„m 1 ngh÷n 7 trØm d¥m.

Phð g„m 50, chµu g„m 41, huyŒn g„m 118, s‚ nh° dµn c® th®y 3 v≠n v° s‚ Ωinh 10 v≠n.

L≈ chia thi≈n h≠ l°m 10 Ω≠o, HÊ bÊ dµng s‚ dµn c® th®y 500 v≠n 6 ngh÷n 5 trØm xu∂t Ωinh.

L˚ chia thi≈n h≠ l°m 24 lÊ, quan H°nh khiÃn dµng s‚ dµn g„m 330 v≠n linh 1 trØm Ωinh.

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 57/57

Tr∑n chia thi≈n h≠ l°m 12 xˆ, quan Í viŒn dµng süch m°u v°ng, trong Ω‹ s‚ Ω≠i trung nam 490 v≠n ngıÈi, s‚ ho°ng nam 210 v≠n 4 ngh÷n 3 trØm ngıÈi.

TriÀu Ω÷nh ta hÂn nh∂t, chia thi≈n h≠ l°m 15 Ω≠o, phð g„m 56, huyŒn g„m 187, chµu g„m 54, hıÁng g„m 1, x¨ g„m 9728, th·n g„m 294, phıÈng g„m 59, b¨i g„m 119, trang g„m 116, ΩÊng g„m 534, süch g„m 465, sÍ g„m 58, tr≠i g„m 74, ngu„n g„m 16, doanh g„m 110, Ωinh s‚ 70 v≠n 9 trØm 40 xu∂t.

Bøn sai Dµn hÊ bi≈n v°o bÊ süch h°nh chœnh. Vua n‹i r±ng : t≈n nıËc t≈n Ω· t˜ xıa Ω∆n nay Ω‰i thay th∆ n°o cÔng l° nÓi s·ng, v∫t s®n, ti≈n sinh n≈n b∑y tıÈng ghi rfl khi∆n trπm rÊng ΩıÈng nghe bi∆t.

H∑u bøn kÃ b°y r±ng : Kinh DıÁng VıÁng Ω¥t t≈n nıËc l° Xœch Qu˝, HÔng VıÁng g‡i l° VØng Lang, Ω‹ng Ω· Í Phong Chµu. Nh° ThÚc t≈n nıËc l° Ñu L≠c, Ω‹ng Ω· Í Phong Kh≈. Nh° TriŒu t≈n nıËc l° Nam ViŒt, Ω‹ng Ω· Í Phi≈n Nhung. Nh° Trıng t≈n nıËc l° HÔng L≠c, Ω‹ng Ω· Í My Linh.

Nh° TiÀn L˚ t≈n nıËc V≠n Xuµn, Ω‹ng Ω· Í Long Bi≈n. Nh° TriŒu t≈n nıËc l° ViŒt TriŒu, Ω‹ng Ω· Í Chu Di≈n. á°o Lang VıÁng t≈n nıËc l° D¨ NØng. Nh° H∫u L˚ Ω‹ng Ω· Í ç Di≈n, r„i thi≈n Ω∆n Phong Chµu. Nh° Ng· t≈n nıËc l° tiÀn Ng·, Ω‹ng Ω· Í Loa Th°nh.

Nh° áinh t≈n nıËc l° á≠i C„ ViŒt, Ω‹ng Ω· Í Hoa Lı. Nh° L˚ t≈n nıËc l° á≠i ViŒt, Ω‹ng Ω· Í ThØng long. Nh° Tr∑n v° triÀu ta, t≈n nıËc nhµn theo nh° L˚, Ω· cÒng Í Ω∂y.

Sang c‚ng B∞c triÀu c‹ nh˘ng t≈n xıng l° ViŒt ThıÈng, Giao Ch◊, An Nam.

S∞c phong cða Thi≈n vıÁng (vua T°u) c‹ nh˘ng t≈n g‡i l° ViŒt Nam. Nam ViŒt Giao Ch◊, An Nam, Nam B÷nh, nay cÒng g‡i l° ViŒt Nam (ViŒt Nam khüc vËi ViŒt Nam cða triÀu NguyÕn).

Th∑n vµng theo Ωˆc ch◊, Ω¨ n‹i qu‚c hiŒu v° kinh Ω·, l≠i xin ghi rfl nh˘ng ΩiÀu hÏp nghi cða nh° vua ΩÃ ΩŸnh viŒc c‚ng phÔ...

Gia Hu∂n Ca

T∫p gia hu∂n ca cða ti≈n sinh, theo b®n hiŒn vπn lıu h°nh, trong c‹ 5 b°i :

— B°i ca d≠y vÏ con

— B°i ca d≠y con Í cho c‹ Ωˆc

— B°i ca d≠y con güi Í c‹ Ωˆc h≠nh

— B°i ca khuy≈n h‡c tr› ph®i chØm h‡c.

DıËi Ωµy xin trœch lÚc “B°i ca d≠y con Í cho c‹ Ωˆc” :

L∂y ΩiÀu Øn Í d≠y con

Dπu m° g¥p ti∆t nıËc non xoay v∑n,

Í cho c‹ Ωˆc c‹ nhµn,

MËi mong ΩÈi trŸ ΩıÏc Øn lÊc trÈi.

ThıÁng ngıÈi t∂t t® ngıÏc xu·i

ThıÁng ngıÈi lÎ bıËc, thıÁng ngıÈi bÁ vÁ

ThıÁng ngıÈi ·m ∂p tr¿ thÁ

ThıÁng ngıÈi tu‰i tüc gi° nua b∑n h°n

ThıÁng ngıÈi quan qu® c· Ωan

ThıÁng ngıÈi Ω‹i ræt n±m than k≈u ΩıÈng

Th∂y ai Ω‹i ræt th÷ thıÁng

Ræt thıÈng cho m¥c, Ω‹i thıÈng cho Øn.

ThıÁng ngıÈi nhı thÃ thıÁng thµn

NgıÈi ta ph®i bıËc kh‹ khØn Ω∆n nh°

á„ng tiÀn büt g≠o mang ra

R±ng Ωµy c∑n kiŒm g‡i l° l°m duy≈n

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 58/58

May ta Í ch‚n b÷nh y≈n

C›n ngıÈi t°n phü, ch≤ng n≈n c∑m l›ng

Ti∆ng r±ng ng°y Ω‹i thüng Ω·ng

ThıÁng ngıÈi bËt miŒng c∑m l›ng m° cho

Mi∆ng khi Ω‹i g‹i khi no

Cða tuy tÁ t‹c, nghÿa so ng°n trÔng

Cða l° mu·n s˙ cða chung

Sinh kh·ng, thüc l≠i tay kh·ng c‹ g÷

Í cho ph®i c‹ nhµn nghi

ThÁm danh v® l≠i l°m bia miŒng ngıÈi

HiÀn l°nh l∂y ti∆ng vËi ΩÈi

L›ng ngıÈi y≈u d∂u l° trÈi ΩÊ ta

Tai ıÁng ho≠n n≠n ΩÀu qua

BÚi tr∑n giÒ s≠ch th˙c l° t˜ Ωµy

V°ng tuy trÈi ch≤ng trao tay

B÷nh an hai ch˘ xem t∑y m∂y mıÁi

Mai sau b≠c chœn tiÀn mıÈi

S‚ng lµu Øn m¨i cða trÈi vÀ sau

K÷a ngıÈi Øn Í cÁ c∑u

Í th÷ ch≤ng bi∆t vÀ sau ph›ng m÷nh

Th∂y ai Ω‹i rüch th÷ khinh

Cüch n°o l° cüch œch m÷nh th÷ chen

Hˆng tay dıËi, vËt tay tr≈n

L‡c l˜a t˜ng t˚, bon chen t˜ng Ω„ng

Í th÷ ph∂t gi∂y Ωang l„ng

N‹i th÷ mÍ miŒng nhı r„ng nhı ti≈n

Gan liÀn quü ngÎ s∞t røn

MiŒng hÁn hËn nghÿ rÁi tiÀn b≠c ra

M¥t l°nh khæo n‹i th˙c th°

TıÍng nhı s¿ c¯a s¿ nh° cho nhau

Í n°o mÔi m¡ chi Ωµu

Nhı tu„ng cuÊi Ω∂t gi∂u Ω∑u hÍ Ωu·i

N‹i r„i l≠i nu‚t l∂y lÈi

MÊt lıng büt süo mıÈi voi chıa Ω∑y

Cho n≈n mËi ph®i lÓc n°y

C¯a nh° t°n phü phÓt r∑y s≠ch trÁn

K¿ th÷ m∞c ph®i v∫n n°n

C¯a nh° mÊt kh∞c l≠i t°n nhı tro

K¿ th÷ ph®i lœnh ph®i phu

áem m÷nh v°o ch‚n quµn du tr∫n tiÀn

K¿ th÷ m∞c ph®i dŸch ·n

K¿ th÷ thðy hfia gian nan kia l°

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 59/59

Xem ngıÈi th÷ ph®i lo ta

SÈ sÈ trıËc m∞t th˙c l° thıÁng thay

Khuy≈n con chË b∞t chıËc ngıÈi

Í l›ng nhµn nghÿa cho Ω∑y mËi kh·n

LÈi cha d≠y b®o n◊ non

áiÀu n≈n l¡ ph®i d≠y con m∂y lÈi

Nghe th÷ mËi ph®i l° ngıÈi

Ch≤ng nghe th·i cÒng l° ΩÈi bfi Ωi.

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 60/60